سوال ۱۷۶ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۷۶ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۷: تولیدمثل
به‌طور معمول، با توجه به محل تشکیل زامه (اسپرم)ها و مراحل زامه‌زایی (اسپرم‌زایی) در یک فرد بالغ، کدام عبارت درست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای بررسی عبارت‌ها، باید ویژگی‌های هر مرحلهٔ زامه‌زایی را از تغییرات هنگام تمایز و نیز از بلوغ زامه در برخاگ جدا کنیم.
۱. بررسی اتصال یاخته‌ها: در شکل مراحل زامه‌زایی، یاخته‌های زامه‌زای حاصل از تقسیم و نیز زام‌یاخته‌های ثانویه به‌صورت مرتبط با یکدیگر نشان داده شده‌اند. این ارتباط، حاصل کامل‌نشدن جدایی سیتوپلاسم یاخته‌های حاصل از تقسیم و باقی‌ماندن پل‌های سیتوپلاسمی میان آن‌هاست؛ بنابراین اتصال به یکدیگر، ویژگی مشترک دو گروه نام‌برده در عبارت اول است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹، شکل ۲).
۲. بررسی فشردگی هسته: زام‌یاختک پس از تشکیل، دچار تمایز می‌شود تا به زامه تبدیل شود. در این فرایند، تاژک تشکیل می‌شود، مقدار زیادی از سیتوپلاسم کاهش می‌یابد و هسته فشرده می‌شود. پس نمی‌توان فشردگی هسته را ویژگی مشترک زام‌یاختک و زامه‌زا دانست؛ عبارت دوم نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).
۳. بررسی توانایی حرکت: زامه‌ای که تازه در لولهٔ زامه‌ساز تشکیل شده، با وجود داشتن تاژک، هنوز توانایی حرکت ندارد. زامه‌ها پس از ورود به برخاگ و ماندن در آن، این توانایی را کسب می‌کنند؛ بنابراین ادعای توانایی حرکت زامه از همان ابتدا در عبارت سوم نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۰).
۴. بررسی وضعیت فام‌تن‌ها: زام‌یاختهٔ ثانویه از کاستمان اول به وجود می‌آید. در این تقسیم، فام‌تن‌های همتا از یکدیگر جدا می‌شوند، اما کروماتیدهای خواهری همچنان به هم متصل می‌مانند. در نتیجه، زام‌یاختهٔ ثانویه تک‌لاد است، ولی فام‌تن‌های دوکروماتیدی دارد. پس از کاستمان دوم، زام‌یاختک‌هایی با فام‌تن‌های تک‌کروماتیدی ایجاد می‌شوند؛ بنابراین عبارت چهارم نیز نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز ویژگی هستهٔ زامهٔ تمایزیافته را به زام‌یاختک و زامه‌زا تعمیم دهد؛ اما فشرده‌شدن هسته از تغییرات هنگام تبدیل زام‌یاختک به زامه است و ویژگی مشترک زام‌یاختک و زامه‌زا محسوب نمی‌شود.
- گزینهٔ ۳: وجود تاژک در زامه ممکن است با توانایی حرکت از همان ابتدای تشکیل اشتباه گرفته شود؛ درحالی‌که زامه‌های تازه‌تشکیل‌شده نیز ابتدا توانایی حرکت ندارند و این توانایی را پس از ماندن در برخاگ به دست می‌آورند.
- گزینهٔ ۴: ممکن است تک‌لادبودن زام‌یاختهٔ ثانویه با تک‌کروماتیدی‌بودن فام‌تن‌های آن اشتباه شود؛ اما در پایان کاستمان اول، فام‌تن‌ها همچنان دوکروماتیدی‌اند و جدایی کروماتیدهای خواهری در کاستمان دوم رخ می‌دهد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- شکل مراحل زامه‌زایی در صفحهٔ ۹۹ را همراه با متن بررسی کن؛ به ارتباط یاخته‌ها با یکدیگر، وضعیت فام‌تن‌ها و تغییرات زمان تمایز توجه کن.
- تک‌لادشدن لزوماً به معنای تک‌کروماتیدی‌شدن فام‌تن‌ها نیست. همچنین تشکیل تاژک و کسب توانایی حرکت را دو رویداد هم‌زمان فرض نکن.
- پس از بررسی وضعیت فام‌تن‌ها و زمان کسب توانایی حرکت، دو مقایسهٔ مربوط به ساختار یاخته‌ها را ارزیابی کن: فشرده‌شدن هسته مربوط به کدام مرحله است و در شکل، میان یاخته‌های حاصل از تقسیم چه ارتباطی دیده می‌شود؟