سوال ۱۷۸ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۷۸ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۴: گردش مواد در بدن
کدام عبارت، نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای یافتن عبارت نادرست، باید هم تفاوت خون‌سازی در جنین و فرد بالغ را در نظر بگیریم و هم میان یاخته‌های خونی و گِرده‌ها تمایز بگذاریم.
۱. بررسی گزینهٔ ۱: در فرد بالغ، تولید یاخته‌های خونی و گِرده‌ها در مغز قرمز استخوان انجام می‌شود؛ اما در دوران جنینی، اندام‌های دیگری مانند کبد و طحال نیز محل خون‌سازی‌اند. بنابراین نمی‌توان گفت همهٔ یاخته‌های خونی جنین از یاخته‌های بنیادی مغز استخوان به وجود می‌آیند. این گزینه، ویژگی خون‌سازی فرد بالغ را به تمام دوران جنینی تعمیم داده است و نادرست است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۱–۶۲).
۲. بررسی گزینهٔ ۲: پروتئین مورد نظر هموگلوبین است که از چهار رشتهٔ پلی‌پپتیدی تشکیل شده است. این پروتئین، علاوه بر مشارکت در انتقال گازهای تنفسی، با اتصال به یون هیدروژن به محدود شدن تغییرات خون کمک می‌کند. پس عبارت درست است. کتاب نیز وجود هموگلوبین در سیتوپلاسم گویچه‌های قرمز را بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۲).
۳. بررسی گزینهٔ ۳: یاخته‌های بنیادی مغز استخوان توانایی تقسیم و ایجاد چندین نوع یاخته را دارند. آن‌ها دو ردهٔ بنیادی لنفوئیدی و میلوئیدی ایجاد می‌کنند؛ ردهٔ لنفوئیدی در تولید لنفوسیت‌ها و ردهٔ میلوئیدی در تولید دیگر یاخته‌های خونی و گِرده‌ها نقش دارد. بنابراین یک یاختهٔ بنیادی خون‌ساز می‌تواند منشأ انواع مختلف یاخته‌های خونی باشد و این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۱–۶۲، شکل ۱۷).
۴. بررسی گزینهٔ ۴: منظور از اجزای بی‌رنگ و بدون هسته، گِرده‌هاست؛ این اجزا یاختهٔ کامل نیستند، بلکه از قطعه‌قطعه شدن مگاکاریوسیت‌ها به وجود می‌آیند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۴). ردهٔ بنیادی میلوئیدی در تولید مگاکاریوسیت‌ها و در نتیجه گِرده‌ها نقش دارد. از طرفی، تولید گِرده‌ها در دوران جنینی نیز انجام می‌شود؛ پس مشارکت یک نوع یاختهٔ بنیادی در تولید آن‌ها درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۱–۶۲، شکل ۱۷).
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است با محدود دانستن نقش هموگلوبین به جابه‌جایی گازهای تنفسی، این عبارت را نادرست بدانید؛ اما هموگلوبین چهار رشتهٔ پلی‌پپتیدی دارد و با اتصال به یون هیدروژن، در تنظیم اسیدیتهٔ خون نیز مشارکت می‌کند؛ پس عبارت درست است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است تصور کنید هر یاختهٔ بنیادی فقط یک نوع یاختهٔ خونی تولید می‌کند؛ درحالی‌که یاخته‌های بنیادی خون‌ساز توانایی ایجاد چندین نوع یاخته را دارند و از راه دو ردهٔ لنفوئیدی و میلوئیدی، منشأ انواع یاخته‌های خونی می‌شوند.
- گزینهٔ ۴: ممکن است به‌دلیل یاختهٔ کامل نبودن گِرده‌ها یا تولید خون در اندام‌هایی غیر از مغز استخوان در جنین، این عبارت را نادرست بدانید؛ اما گِرده‌ها قطعات حاصل از مگاکاریوسیت‌اند و تولید آن‌ها نیز به ردهٔ بنیادی میلوئیدی وابسته است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش خون‌سازی در گفتار خون را مرور کنید؛ به تفاوت محل تولید اجزای خون در دوران جنینی و بزرگسالی توجه کنید.
- در بررسی عبارت‌های مربوط به جنین، واژهٔ «همه» را جدی بگیرید و به یاد بیاورید که کتاب، علاوه بر مغز استخوان، اندام‌های دیگری را هم برای خون‌سازی معرفی کرده است.
- عبارت فراگیر دربارهٔ منشأ یاخته‌های خونی جنین را با نقش کبد و طحال در خون‌سازی جنینی مقایسه کنید؛ سپس مشخص کنید آیا می‌توان حکم مربوط به فرد بالغ را به تمام دوران جنینی تعمیم داد.