سوال ۲۰۵ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۲۰۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۶: از یاخته تا گیاه
در ارتباط با گیاهان، کدام گزینه عبارت زیر را به‌طور مناسب کامل می‌کند؟
«فقط بعضی ................. دارند.»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. ابتدا قید «فقط بعضی» را بررسی می‌کنیم. برای درست بودن عبارت، باید ویژگی موردنظر در بخشی از اعضای گروه وجود داشته باشد و در بخش دیگر وجود نداشته باشد.
۲. دیسه‌ها انواع متفاوتی دارند. سبزدیسه دارای سبزینهٔ فراوان است؛ رنگ‌دیسه محل ذخیرهٔ رنگیزه‌های کاروتنوئیدی است و نشادیسه، مانند نشادیسه‌های بخش خوراکی سیب‌زمینی، رنگیزه ندارد و نشاسته ذخیره می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۳).
۳. بنابراین نمی‌توان داشتن مقدار فراوان سبزینه را به همهٔ دیسه‌ها نسبت داد؛ این ویژگی مربوط به سبزدیسه‌هاست که فقط یکی از انواع دیسه‌اند. پس عبارت «فقط بعضی دیسه‌ها، مقدار فراوانی سبزینه دارند» درست است.
۴. برای رد سایر گزینه‌ها، باید محل رنگیزه‌ها و ترکیبات گیاهی را از هم جدا کنیم:
- گزانتوفیل از کاروتنوئیدهاست و به رنگیزه‌های دیسه‌ای تعلق دارد؛ وجود برخی مواد رنگی در واکوئل، دلیل واکوئلی بودن گزانتوفیل نیست.
- سبزدیسه‌ها نیز کاروتنوئید دارند؛ اما رنگ سبزینه، رنگ آن‌ها را می‌پوشاند. بنابراین نسبت دادن کاروتنوئید به «فقط بعضی» سبزدیسه‌ها نادرست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۳).
- کتاب برای رنگ‌دیسه‌ها ذخیرهٔ کاروتنوئید را بیان می‌کند، اما آلکالوئیدها را به‌عنوان ترکیبات دفاعی معرفی می‌کند که در شیرابهٔ بعضی گیاهان فراوان‌اند؛ پس نسبت دادن آن‌ها به رنگ‌دیسه‌ها مبنای درستی ندارد (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۳ و ۸۴–۸۵).
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز با یادآوری وجود مواد رنگی در بعضی واکوئل‌ها، این گزینه را انتخاب کند؛ اما گزانتوفیل از کاروتنوئیدها و از رنگیزه‌های دیسه‌ای است، نه رنگیزهٔ واکوئلی.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز تصور کند کاروتنوئیدها فقط در رنگ‌دیسه‌ها وجود دارند یا فقط هنگام زرد شدن برگ ساخته می‌شوند؛ درحالی‌که سبزدیسه‌ها نیز کاروتنوئید دارند و رنگ آن معمولاً زیر رنگ سبزینه پنهان است. بنابراین قید «فقط بعضی» درست نیست.
- گزینهٔ ۳: این گزینه ممکن است به‌دلیل اشتباه گرفتن ترکیبات دفاعی گیاه با رنگیزه‌های دیسه‌ای انتخاب شود؛ اما ترکیبات شاخص رنگ‌دیسه‌ها کاروتنوئیدها هستند و کتاب، فراوانی آلکالوئیدها را در شیرابهٔ بعضی گیاهان مطرح می‌کند، نه در رنگ‌دیسه‌ها.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش «رنگ‌ها در گیاهان» را مرور کن و تفاوت مواد موجود در واکوئل، سبزدیسه، رنگ‌دیسه و نشادیسه را به یاد بیاور.
- قید «فقط بعضی» یعنی ویژگی موردنظر باید در بخشی از اعضای یک گروه وجود داشته باشد، نه در همهٔ آن‌ها. دقت کن که پنهان بودن رنگ یک رنگیزه، به معنی نبودن آن نیست.
- انواع دیسه را با هم مقایسه کن: یکی سبزینهٔ فراوان دارد، دیگری محل ذخیرهٔ کاروتنوئیدهاست و نوعی دیگر بدون رنگیزه است. اکنون بررسی کن کدام عبارت این تفاوت میان اعضای یک گروه را درست بیان می‌کند.