سوال ۱۵۹ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۵۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۸: رفتارهای جانوران
امروزه پژوهشگران می‌کوشند تا از نوعی رفتار جهت حفظ گونه‌های جانورانی که در معرض خطر انقراض قرار دارند، استفاده کنند. کدام عبارت، دربارهٔ این رفتار صحیح است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
گام اول: شناسایی رفتار موردنظر
رفتاری که پژوهشگران می‌کوشند از آن برای حفاظت از گونه‌های جانوری در معرض خطر انقراض استفاده کنند، «نقش‌پذیری» است. در نمونهٔ کتاب، جوجه‌غازهایی که پس از خروج از تخم نخستین بار لورنز را دیدند، او را دنبال کردند و نسبت به او نقش‌پذیر شدند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۴).
گام دوم: بررسی نقش ژن و محیط
در نقش‌پذیری، آمادگی جانور برای این نوع یادگیری زمینهٔ ژنی دارد؛ اما اینکه جانور نسبت به چه فرد یا جسمی نقش‌پذیر شود، به تجربهٔ محیطی او بستگی دارد. بنابراین، این رفتار را نباید صرفاً ژنی یا صرفاً حاصل محیط دانست. کتاب نیز توضیح می‌دهد که بیشتر رفتارهای جانوران از برهم‌کنش ژن‌ها و اثرهای محیطی پدید می‌آیند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۴).
گام سوم: مقایسه با حل مسئله
در حل مسئله، جانور تجربه‌های قبلی را به وضعیت تازه ارتباط می‌دهد و برای رسیدن به هدف برنامه‌ریزی می‌کند؛ پس تجربه و یادگیری در آن نقش دارند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۲–۱۱۳). این رفتار نیز بر توانایی‌های دارای زمینهٔ ژنی جانور تکیه دارد و حاصل برهم‌کنش ژن‌ها و محیط است. در نتیجه، وجه اشتراک بیان‌شده در گزینهٔ دوم درست است.
نکتهٔ تمایز: نقش‌پذیری را نباید با یادگیری وابسته به پاداش یا برنامه‌ریزی آگاهانه برای حل مسئله یکی دانست؛ همچنین شرطی‌شدن کلاسیک نیز با محرک‌ها ارتباط دارد و از این نظر نمی‌توان تقابل مطرح‌شده در گزینهٔ چهارم را پذیرفت.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز همهٔ انواع یادگیری را وابسته به پاداش بداند؛ اما نقش‌پذیری به دریافت پاداش وابسته نیست. همچنین شرطی‌شدن فعال می‌تواند تحت‌تأثیر پاداش یا تنبیه شکل بگیرد، پس واژهٔ «فقط» نیز نادرست است.
- گزینهٔ ۳: اشاره به تجربه‌های گذشته ممکن است دانش‌آموز را به انتخاب این عبارت ترغیب کند؛ اما پیوند دادن تجربه‌های قبلی با موقعیت تازه و برنامه‌ریزی آگاهانه، ویژگی حل مسئله است، نه نقش‌پذیری. افزون بر این، رفتار موردنظر سؤال خودِ نقش‌پذیری است و نمی‌توان آن را «برخلاف نقش‌پذیری» توصیف کرد.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز با توجه به نقش محرک در بروز رفتار، بخش نخست عبارت را بپذیرد؛ اما شرطی‌شدن کلاسیک نیز با محرک طبیعی و محرک شرطی ارتباط دارد. بنابراین، عبارت «برخلاف رفتار شرطی‌شدن کلاسیک» نادرست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- مبحث نقش‌پذیری و کاربرد آن در حفاظت از جانوران در معرض خطر انقراض را به یاد بیاورید.
- در نمونهٔ جوجه‌غازهای لورنز، آمادگی جانور برای دنبال‌کردن و تجربهٔ دیدن نخستین جسم متحرک را از یکدیگر تفکیک کنید.
- اکنون بررسی کنید کدام عبارت، هم سهم زمینهٔ ارثی و هم سهم تجربهٔ محیطی را در رفتار موردنظر و حل مسئله در نظر می‌گیرد.