سوال ۱۶۰ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۶۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۴: تغییر در اطلاعات وراثتی
کدام گزینه، در مورد رانش دگره‌ای نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای یافتن عبارت نادرست، باید «تغییر تصادفی فراوانی دگره‌ها» را از «سازگاری بیشتر جمعیت با محیط» جدا کنیم.
گام اول ـ تعریف رانش دگره‌ای: هرگاه رویدادهای تصادفی باعث تغییر فراوانی دگره‌ها شوند، رانش دگره‌ای رخ داده است. باقی‌ماندن یا حذف دگره‌ها در این فرایند لزوماً به سودمند یا زیان‌بار بودن آن‌ها ارتباطی ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۴ و ۵۵).
گام دوم ـ بررسی عبارت‌های درست:
- گزینهٔ ۱: حوادثی مانند سیل، زلزله و آتش‌سوزی می‌توانند با حذف تصادفی بخشی از افراد، ترکیب دگره‌های جمعیت باقی‌مانده را تغییر دهند. بنابراین حوادث طبیعی می‌توانند موجب رانش شوند؛ البته رانش فقط به این حوادث محدود نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵).
- گزینهٔ ۲: در تعادل ژنی، فراوانی نسبی دگره‌ها یا ژن‌نمودها از نسلی به نسل دیگر ثابت می‌ماند. چون رانش فراوانی دگره‌ها را تغییر می‌دهد، جمعیت را از تعادل خارج می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۴).
- گزینهٔ ۳: اثر رانش در جمعیت‌های کوچک بیشتر است؛ زیرا حذف یا باقی‌ماندن تصادفی تعداد معینی از افراد، بخش بزرگ‌تری از جمعیت کوچک را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. به همین دلیل، بزرگ بودن جمعیت یکی از شرایط حفظ تعادل است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵).
گام سوم ـ تشخیص عبارت نادرست: گزینهٔ ۴ پیامد انتخاب طبیعی را به رانش نسبت داده است. در رانش، دگره‌های باقی‌مانده صرفاً بر اثر تصادف باقی مانده‌اند و الزاماً موجب سازگاری بیشتر جمعیت نمی‌شوند. در مقابل، انتخاب طبیعی با افزایش سهم افراد سازگارتر در نسل‌های بعد، به سازگاری بیشتر جمعیت با محیط می‌انجامد؛ نه اینکه خودِ دگره‌ها را سازگار کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵).
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز تصور کند مرگ‌ومیر در حوادث طبیعی حتماً نوعی انتخاب طبیعی است و این عبارت را نادرست بداند؛ اما اگر باقی‌ماندن افراد تصادفی و مستقل از سازگاری آن‌ها باشد، تغییر فراوانی دگره‌ها مصداق رانش دگره‌ای است، پس این گزینه درست است.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز خروج از تعادل را فقط به جهش یا انتخاب طبیعی نسبت دهد؛ درحالی‌که رانش نیز فراوانی نسبی دگره‌ها را تغییر می‌دهد و بنابراین از عوامل برهم‌زنندهٔ تعادل ژنی است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز به‌دلیل بیشتر بودن تعداد افراد در جمعیت بزرگ، اثر رانش را در آن بیشتر بداند؛ اما حذف یا باقی‌ماندن تصادفی چند فرد در جمعیت کوچک، سهم بزرگ‌تری از خزانهٔ ژن را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، پس عبارت گزینه درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- تعریف رانش دگره‌ای و تفاوت آن با انتخاب طبیعی را در گفتار «تغییر در جمعیت‌ها» به یاد بیاورید؛ سؤال به‌دنبال عبارت نادرست است.
- در رانش، تغییر فراوانی دگره‌ها حاصل رویدادهای تصادفی است؛ بررسی کنید آیا باقی‌ماندن یک دگره الزاماً نشانهٔ مفید بودن آن در محیط است.
- سه ویژگیِ وقوع بر اثر حوادث تصادفی، تغییر فراوانی دگره‌ها و اثر بیشتر در جمعیت کوچک با رانش سازگارند؛ اکنون ادعای مربوط به پیامد سازشی را با انتخاب طبیعی مقایسه کنید.