سوال ۱۷۳ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۷۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۷: تولیدمثل
در انسان، همه یاخته‌هایی که در طی مراحل تخمک‌زایی و با تقسیم نامساوی سیتوپلاسم به‌وجود آمده‌اند و در رشد و نمو جنین فاقد نقش‌اند، از نظر .................. به یکدیگر شباهت و از نظر .................. با یکدیگر تفاوت دارند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. شناسایی یاخته‌های موردنظر
یاخته‌های کوچک حاصل از تقسیم نامساوی سیتوپلاسم در تخمک‌زایی، «اجسام قطبی» هستند. در پایان کاستمان اول، مام‌یاختهٔ ثانویه و اولین جسم قطبی تشکیل می‌شوند. با وقوع لقاح و تکمیل کاستمان دوم نیز دومین جسم قطبی پدید می‌آید؛ جسم قطبی اول هم می‌تواند کاستمان دوم را انجام دهد و دو جسم قطبی ایجاد کند. سهم عمدهٔ سیتوپلاسم به یاختهٔ بزرگ می‌رسد تا نیازهای مراحل ابتدایی رشد جنین را تأمین کند، نه به اجسام قطبی (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۳–۱۰۴).
۲. مقایسهٔ تعداد سانترومرها
پس از کاستمان اول، فام‌تن‌های همتا از یکدیگر جدا شده‌اند؛ بنابراین جسم قطبی اول تک‌لاد است، اما فام‌تن‌های آن هنوز دوفامینکی‌اند. این یاخته دارای فام‌تن، سانترومر و فامینک است.
پس از کاستمان دوم، فامینک‌های خواهری جدا می‌شوند؛ هر جسم قطبی حاصل، فام‌تنِ تک‌فامینکی، سانترومر و فامینک دارد. تفاوت تک‌لادهای حاصل از کاستمان اول و دوم از نظر مضاعف‌بودن فام‌تن‌ها، در توضیح زامه‌زایی نیز بیان شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).
پس با وجود تفاوت در تعداد فامینک‌ها و مقدار دنا، تعداد سانترومرهای اجسام قطبی برابر است.
۳. مقایسهٔ محل تشکیل
جسم قطبی اول هنگام پایان کاستمان اول، پیش از تخمک‌گذاری و در تخمدان تشکیل می‌شود. در مقابل، دومین جسم قطبی پس از خروج مام‌یاختهٔ ثانویه از تخمدان و در پی لقاح در لولهٔ رحم به وجود می‌آید. بنابراین اجسام قطبی از نظر محل تشکیل همگی یکسان نیستند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۳–۱۰۴).
در نتیجه، ویژگی مشترک موردنظر «تعداد سانترومرهای موجود در هسته» و ویژگی متفاوت «محل به‌وجود آمدن» است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز فام‌تنِ دوفامینکی را با یک جفت فام‌تن همتا اشتباه بگیرد. اجسام قطبی تک‌لادند و جفت فام‌تن همتا ندارند؛ بنابراین «داشتن فام‌تن‌های همتا» ویژگی مشترک آن‌ها نیست، هرچند تعداد فامینک‌های جسم قطبی اول با محصولات کاستمان دوم تفاوت دارد.
- گزینهٔ ۲: این گزینه از اشتباه گرفتن تعداد فام‌تن با مقدار دنا ناشی می‌شود. جسم قطبی اول پیش از کاستمان دوم، نسبت به هر جسم قطبی حاصل از کاستمان دوم، دو برابر دنا دارد؛ اما تعداد فام‌تن‌های آن‌ها برابر است، نه متفاوت.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز تصور کند هر بار تقسیم کاستمانی، عدد کروموزومی را نصف می‌کند. کاهش تعداد مجموعه‌های فام‌تنی در کاستمان اول رخ می‌دهد و اجسام قطبی حاصل از هر دو مرحله تک‌لادند؛ پس عدد کروموزومی آن‌ها تفاوت ندارد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در مبحث تخمک‌زایی، یاخته‌های کوچکی را به یاد بیاورید که بر اثر تقسیم نامساوی سیتوپلاسم تشکیل می‌شوند و در تشکیل جنین مشارکت ندارند.
- برای مقایسهٔ این یاخته‌ها، تعداد فام‌تن را از تعداد فامینک جدا کنید؛ کاستمان دوم فامینک‌های خواهری را جدا می‌کند، اما تعداد مجموعه‌های فام‌تنی محصولات را تغییر نمی‌دهد.
- تعداد سانترومرها را در جسم قطبی حاصل از کاستمان اول و اجسام قطبی حاصل از کاستمان دوم مقایسه کنید؛ سپس به محل پایان یافتن این دو تقسیم، پیش و پس از تخمک‌گذاری، توجه کنید.