سوال ۲۰۰ زیست کنکور تجربی ۱۳۹۸ با پاسخ تشریحی

برای تشخیص فرزند غیرممکن، ابتدا ژن‌نمود والدین را در هر سه صفت مشخص می‌کنیم.

۱. گروه خونی $\mathrm{ABO}$
مادر با گروه خونی $\mathrm{AB}$، ژن‌نمود $\mathrm{I^AI^B}$ دارد. دختر فقط کربوهیدرات $\mathrm{A}$ را می‌سازد؛ پس گروه خونی او $\mathrm{A}$ است. پدر با گروه خونی $\mathrm{B}$ نمی‌تواند دگرهٔ $\mathrm{I^A}$ بدهد؛ بنابراین دختر دگرهٔ $\mathrm{I^A}$ را از مادر و دگرهٔ $\mathrm{i}$ را از پدر گرفته است. در نتیجه، ژن‌نمود پدر $\mathrm{I^Bi}$ و ژن‌نمود دختر $\mathrm{I^Ai}$ است. دگره‌های $\mathrm{I^A}$ و $\mathrm{I^B}$ نسبت به هم هم‌توان و نسبت به $\mathrm{i}$ بارزند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۱).

آمیزش والدین چنین است:
$\mathrm{I^AI^B\times I^Bi}$

ژن‌نمودهای ممکن فرزندان عبارت‌اند از:
$\mathrm{I^AI^B}$، $\mathrm{I^Ai}$، $\mathrm{I^BI^B}$ و $\mathrm{I^Bi}$.

پس فرزندان می‌توانند گروه خونی $\mathrm{AB}$، $\mathrm{A}$ یا $\mathrm{B}$ داشته باشند، اما گروه خونی $\mathrm{O}$ ممکن نیست؛ زیرا مادر دگرهٔ $\mathrm{i}$ ندارد. نداشتن هر دو کربوهیدرات گروه خونی، معادل گروه خونی $\mathrm{O}$ با ژن‌نمود $\mathrm{ii}$ است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۰–۴۱).

۲. گروه خونی $\mathrm{Rh}$
دختر پروتئین $\mathrm{D}$ ندارد؛ بنابراین ژن‌نمود او $\mathrm{dd}$ است و از هر والد یک دگرهٔ $\mathrm{d}$ گرفته است. چون هر دو والد پروتئین $\mathrm{D}$ دارند، ژن‌نمود هر دو $\mathrm{Dd}$ خواهد بود. از آمیزش $\mathrm{Dd\times Dd}$، فرزند دارای پروتئین $\mathrm{D}$ یا فاقد آن، هر دو ممکن‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۸–۴۰).

۳. هموفیلی
هموفیلیِ ناشی از فقدان عامل انعقادی شمارهٔ هشت، صفتی وابسته به $\mathrm{X}$ و نهفته است. پدر بیمار، ژن‌نمود $\mathrm{X^hY}$ دارد. دختر بیمار با ژن‌نمود $\mathrm{X^hX^h}$، یک دگرهٔ بیماری را از مادر گرفته است؛ بنابراین مادرِ سالم باید ناقل و دارای ژن‌نمود $\mathrm{X^HX^h}$ باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

از آمیزش $\mathrm{X^HX^h\times X^hY}$، دختر سالمِ ناقل، دختر بیمار، پسر سالم و پسر بیمار همگی ممکن‌اند. پس هموفیلی به‌تنهایی هیچ‌یک از حالت‌های مطرح‌شده را ناممکن نمی‌کند.

۴. نتیجه‌گیری
صفات مربوط به گروه خونی $\mathrm{ABO}$، گروه خونی $\mathrm{Rh}$ و هموفیلی به‌ترتیب روی فام‌تن‌های شمارهٔ نه، شمارهٔ یک و $\mathrm{X}$ قرار دارند؛ بنابراین در چارچوب مسئله، ترکیب حالت‌های ممکن این صفات نیز امکان‌پذیر است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۹، ۴۱ و ۴۳). تنها مانع قطعی در گزینه‌ها، تولد فرزندی با گروه خونی $\mathrm{O}$ است. دختر توصیف‌شده در گزینهٔ چهار، فاقد هر دو کربوهیدرات گروه خونی است و باید ژن‌نمود $\mathrm{ii}$ داشته باشد؛ اما مادر نمی‌تواند دگرهٔ $\mathrm{i}$ به او بدهد.

پاسخ: گزینهٔ ۴