سوال ۱۴۳ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت دوم · سوال ۱۴۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۵: زمین‌شناسی و سلامت
به‌ترتیب منشأ عناصر فلوئور، آرسنیک و کلسیم می‌تواند کدام کانی‌ها باشند؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید هر سه کانیِ یک گزینه به‌ترتیب بتوانند منشأ فلوئور، آرسنیک و کلسیم باشند. واژهٔ «می‌تواند» مهم است؛ لازم نیست عنصر موردنظر حتماً جزء اصلی و فراوان کانی باشد.
۱. منشأ فلوئور: کتاب، فلوئوریت را یکی از منابع مهم فلوئور معرفی می‌کند و توضیح می‌دهد که هوازدگی کانی می‌تواند این عنصر را وارد محیط کند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۸۵). بااین‌حال، فلوئور فقط به فلوئوریت محدود نیست؛ در میکای سیاه نیز می‌تواند به‌جای بخشی از گروه‌های هیدروکسیل در ساختار کانی حضور داشته باشد. بنابراین میکای سیاه می‌تواند منشأ فلوئور باشد.
۲. منشأ آرسنیک: کتاب صریحاً از پیریت‌های آرسنیک‌دار در لایه‌های رسوبی نام می‌برد. با افت سطح آب زیرزمینی و قرار گرفتن این لایه‌ها در معرض اکسیژن، هوازدگی پیریت‌های آرسنیک‌دار باعث آزاد شدن آرسنیک و ورود آن به آب می‌شود (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۸۳–۸۴). پس منظور، حضور آرسنیک در پیریت آرسنیک‌دار است، نه اینکه آرسنیک جزء الزامی فرمول پیریت خالص باشد.
۳. منشأ کلسیم: دولومیت، کربنات دوگانهٔ کلسیم و منیزیم با فرمول است. وجود کلسیم در ترکیب آن نشان می‌دهد که این کانی می‌تواند منشأ کلسیم باشد.
پس ترتیب سازگار با صورت سؤال، میکای سیاه، پیریت و دولومیت است. در مقابل، گزینهٔ دارای فلوئوریت و پیریت با وجود درست بودن دو عضو نخست، به‌علت قرار گرفتن هماتیت در جایگاه منشأ کلسیم رد می‌شود.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: وجود کلسیت به‌عنوان کانی کلسیم‌دار و امکان حضور فلوئور در میکاها ممکن است این گزینه را جذاب کند؛ اما کرومیت کانی شاخص کروم است و منشأ موردنظر آرسنیک در این سؤال نیست.
- گزینهٔ ۲: دولومیت به‌درستی می‌تواند منشأ کلسیم باشد، اما درست بودن عضو سوم کافی نیست. گالن، سولفید سرب است و برای منشأ فلوئور در این ترکیب انتخاب درستی نیست.
- گزینهٔ ۴: فلوئوریت و پیریت آرسنیک‌دار با دو عنصر نخست سازگارند و ممکن است باعث انتخاب عجولانه شوند؛ اما هماتیت با فرمول اکسید آهن است و در ترکیب خود کلسیم ندارد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در مبحث منشأ بیماری‌های زمین‌زاد، به ارتباط عناصر با کانی‌ها توجه کن؛ یک عنصر ممکن است جزء اصلی یک کانی یا به مقدار کم در ساختار آن حضور داشته باشد.
- کتاب برای آلودگی آب‌های زیرزمینی به آرسنیک، تخریب و هوازدگی یک کانی سولفیدی آهنِ آرسنیک‌دار را مثال می‌زند. ابتدا گزینه‌ها را با این نشانه محدود کن.
- در گزینه‌های باقی‌مانده، کانی سوم را بررسی کن: اکسید آهن با کربنات دوگانهٔ کلسیم و منیزیم از نظر داشتن کلسیم تفاوت دارد. سپس امکان حضور فلوئور در کانی نخست را کنترل کن.