سوال ۱۸۹ · فیزیک
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۱۸۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
فیزیک · فیزیک ۳ · فصل ۱: حرکت بر خط راست
این سوال در دفترچه شکل دارد؛ اینجا شکل بهصورت متنی توصیف شده است.
نمودار شتاب ـ زمان متحرکی که روی محور حرکت میکند، مطابق شکل زیر است. اگر در لحظهٔ سرعت متحرک و مکان متحرک باشد، مکان متحرک در لحظهٔ کدام است؟
شکل: نمودار a برحسب (محور عمودی) و t برحسب ثانیه (محور افقی). از t=0 تا t=15 شتاب ثابت و برابر 2 است. از t=15 تا t=35 شتاب ثابت و برابر -1 است. روی محور زمان نقاط 15 و 35 مشخص شدهاند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
چون حرکت روی محور است، با مؤلفههای علامتدار سرعت و مکان کار میکنیم. شتاب در هر بخش نمودار ثابت است؛ پس در هر بازه میتوان نوشت:
این روابط مربوط به حرکت با شتاب ثابتاند و در رابطهٔ مکان باید زمان سپریشده از لحظهٔ معلوم را قرار دهیم، نه لزوماً زمانِ نشاندادهشده روی محور نمودار (فیزیک ۳، صفحههای ۱۶–۱۷).
گام اول: یافتن سرعت و مکان در لحظهٔ تغییر شتاب
از لحظهٔ تا ، شتاب برابر و مدت حرکت برابر است با:
پس سرعت در پایان این بازه:
و مکان در همان لحظه:
دقت کنید که سرعت اولیه منفی است؛ بنابراین جملهٔ نیز منفی وارد محاسبه میشود.
گام دوم: محاسبهٔ مکان در پایان بازهٔ دوم
از تا ، شتاب برابر و مدت حرکت برابر است با:
مکان و سرعت ابتدای این بازه همان مقادیر بهدستآمده در گام قبلاند؛ بنابراین:
در نتیجه بردار مکان نهایی برابر است با:
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینههای دیگر نادرستاند
- گزینهٔ ۲: اشتباه در مبدأ زمان یا محاسبهٔ مکانِ لحظهٔ تغییر شتاب میتواند به این گزینه منجر شود. با توجه به دادههای لحظهٔ ، مکان در لحظهٔ تغییر شتاب و جابهجایی پس از آن است؛ پس این گزینه با مجموع آنها سازگار نیست.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانشآموز اثر شتاب منفی را در جابهجایی بازهٔ دوم کمتر از مقدار واقعی حساب کند. جملهٔ شتاب در این بازه برابر است و باید با همین علامت و مقدار وارد محاسبه شود.
- گزینهٔ ۴: حاصل ضرب سرعت ابتدای بازهٔ دوم در مدت آن، یعنی ، ممکن است بهاشتباه پاسخ گرفته شود. این محاسبه هم اثر شتاب منفی را نادیده میگیرد و هم مکان ابتدای این بازه را لحاظ نمیکند.
راهنمایی قدمبهقدم (پیش از دیدن پاسخ)
- روابط سرعت و مکان در حرکت با شتاب ثابت را به یاد بیاورید. چون شتاب نمودار تغییر میکند، باید حرکت را به دو بازه تقسیم کنید.
- دادههای اولیه مربوط به لحظهٔ هستند؛ بنابراین برای رسیدن به لحظهٔ تغییر شتاب، مدت حرکت است، نه . ابتدا سرعت و مکان را در مرز دو بازه پیدا کنید.
- سرعت در مرز دو بازه میشود. اکنون مکان همان لحظه را بهعنوان مکان اولیهٔ بازهٔ دوم بگیرید و رابطهٔ مکان را با شتاب و مدت به کار ببرید.