سوال ۱۴۹ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت اول · سوال ۱۴۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۳: منابع آب و خاک
کدام عبارت یا عبارت‌ها برای اصطلاح «رس» درست است؟
a: نوعی کانی سیلیکاتی
b: خاک‌هایی که فاقد تخلخل هستند و آب را از خود عبور نمی‌دهند.
c: تمام ذراتی با جنس‌های مختلف که قطر آنها کمتر از ۰/۰۷۵ میلی‌متر است.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای بررسی عبارت‌ها باید میان «کانی رسی»، «ذرات رس در دانه‌بندی» و «خاک رسی» تفاوت بگذاریم.
۱. بررسی عبارت : درست است. کانی‌های رسی در گروه کانی‌های سیلیکاتی قرار می‌گیرند. کتاب نیز کائولینیت را نمونه‌ای از کانی‌های رسی معرفی می‌کند که از هوازدگی شیمیایی فلدسپارها به وجود می‌آید. بنابراین کاربرد «رس» در معنای کانی‌شناختی پذیرفتنی است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۵۳).
۲. بررسی عبارت : نادرست است. خاک رس فاقد تخلخل نیست؛ بین ذرات آن فضای خالی وجود دارد، اما این فضاها بسیار کوچک‌اند و آب و هوا به‌خوبی در آنها حرکت نمی‌کنند. پس باید «تخلخل» یعنی وجود فضای خالی را از «نفوذپذیری» یعنی توانایی عبور آب تفکیک کنیم. کتاب نیز ریزبودن ذرات و کوچکی فضاهای بین آنها را علت دشواری گردش آب و هوا می‌داند، نه نبودن فضای خالی را (زمین‌شناسی، صفحات ۵۲–۵۳).
۳. بررسی عبارت : در کاربرد دانه‌بندیِ مورد نظر این سؤال، درست در نظر گرفته می‌شود؛ یعنی معیار نام‌گذاری، قطر کمتر از است، نه الزاماً جنس کانی‌شناختی ذرات. بنابراین نباید همهٔ ذراتی را که از نظر اندازه در این گروه قرار می‌گیرند، لزوماً کانی رسی دانست.
نکتهٔ منبع: حد عددیِ عبارت در متن‌های ارائه‌شده تصریح نشده است. جدول صفحهٔ ۵۵ نیز رس، سیلت و مخلوط آنها را در گروه رسوبات ریزدانه آورده و مرز اختصاصی رس را مشخص نکرده است؛ بنابراین آن جدول به‌تنهایی مستند این حد عددی نیست.
در نتیجه، با کاربرد اصطلاحات در این سؤال، عبارت‌های و درست و عبارت نادرست است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز «رس» را فقط نام کانی بداند و کاربرد آن در دانه‌بندی خاک را نادیده بگیرد؛ درحالی‌که در کاربرد مورد نظر سؤال، عبارت نیز پذیرفته است.
- گزینهٔ ۲: این انتخاب از یکی‌گرفتن نفوذپذیری کم با نداشتن تخلخل ناشی می‌شود. خاک رس فضای خالی بین ذرات دارد، اما ریزبودن این فضاها حرکت آب را دشوار می‌کند.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز از دشواری عبور آب در رس، نبودن فضای خالی را نتیجه بگیرد و هر سه عبارت را درست بداند. عبارت به‌دلیل ادعای «فاقد تخلخل بودن» نادرست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- به کاربردهای متفاوت واژهٔ «رس» توجه کن: نام‌گذاری بر پایهٔ جنس کانی با نام‌گذاری بر پایهٔ اندازهٔ ذرات یکسان نیست.
- در بخش منابع خاک مرور کن که چرا آب در خاک رس به‌سختی حرکت می‌کند؛ آیا کوچک‌بودن فضای بین ذرات به معنی نبودن آن است؟
- عبارت مربوط به نبودن تخلخل را کنار بگذار؛ سپس دو عبارت دیگر را با توجه به تفاوت کاربرد کانی‌شناختی و دانه‌بندی بررسی کن.