سوال ۱۴۹ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۱۴۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۳: منابع آب و خاک
در قسمت‌هایی از کویرهای کشور ما، روی سطح زمین را رسوبات سفیدرنگی پوشانیده است (شوره‌زار). کدام مورد را در تشکیل این شوره‌زارها مؤثرتر می‌دانید؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای توضیح تشکیل شوره‌زار، باید هم مسیر رسیدن آبِ دارای نمک‌های محلول به سطح زمین و هم سرنوشت آن را بررسی کنیم.
۱. حرکت رو به بالای آب: طبق کتاب، آب زیرزمینی بر اثر خاصیت مویینگی در مجراهای باریک سنگ‌ها و رسوبات بالا می‌آید و کمربند مویینه را تشکیل می‌دهد. این حرکت می‌تواند رطوبت را از بخش‌های عمیق‌تر خاک به سطح برساند (زمین‌شناسی، صفحات ۴۴–۴۵).
۲. رسیدن آب به سطح: اگر سطح ایستابی به‌اندازهٔ کافی کم‌عمق باشد، حاشیهٔ مویینه می‌تواند به سطح زمین برسد. کتاب نیز در بخش «پیوند با فیزیک»، پیامدهای رسیدن حاشیهٔ مویینه به سطح را مطرح کرده است (زمین‌شناسی، صفحات ۴۵–۴۶).
۳. باقی‌ماندن نمک‌ها: آبِ بالاآمده می‌تواند نمک‌های محلول را همراه خود به سطح بیاورد. در شرایط خشک کویری، آب در سطح تبخیر می‌شود، اما نمک‌های آن باقی می‌مانند. تکرار این فرایند، باعث تجمع رسوبات سفیدرنگ و تشکیل شوره‌زار می‌شود. تبخیر آب پس از رسیدن به سطح نیز در کتاب بیان شده است (زمین‌شناسی، صفحات ۴۴–۴۵).
بنابراین، تبخیر در تشکیل شوره‌زار نقش دارد، اما عامل تعیین‌کننده در میان گزینه‌ها، رسیدن حاشیهٔ مویینه به سطح زمین است؛ زیرا مسیر انتقال آب و نمک‌های محلول به سطح را فراهم می‌کند.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز تصور کند ماسه‌ها مانع نفوذ آب می‌شوند و آب را برای تبخیر روی زمین نگه می‌دارند؛ اما ماسه‌ها معمولاً نفوذپذیرند و غیرقابل نفوذ دانستن آن‌ها نادرست است.
- گزینهٔ ۳: این گزینه به‌دلیل نقش واقعی تبخیر در باقی‌ماندن نمک‌ها وسوسه‌کننده است؛ اما تبخیر آب باران به‌تنهایی، سازوکار انتقال نمک‌های محلول از آب زیرزمینی به سطح و تجمع آن‌ها را توضیح نمی‌دهد.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز عمق زیاد سطح ایستابی و باقی‌ماندن آب در منطقهٔ تهویه را عامل شوره‌زایی بداند؛ اما این وضعیت به‌خودی‌خود نمک را به سطح نمی‌رساند و عمق زیاد سطح ایستابی می‌تواند مانع رسیدن حاشیهٔ مویینه به سطح زمین شود.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در بخش آب زیرزمینی، سازوکار حرکت آب در کمربند مویینه و سرنوشت آن پس از رسیدن به سطح زمین را مرور کن.
- برای تشکیل رسوب نمک در سطح، فقط تبخیر کافی نیست؛ باید مشخص کنی آبِ حامل نمک‌های محلول چگونه از زیرزمین به سطح می‌رسد.
- حالتی را در نظر بگیر که سطح ایستابی کم‌عمق است و آب می‌تواند در منافذ باریک خاک تا سطح بالا بیاید؛ پس از تبخیر این آب، مواد محلول آن چه سرنوشتی دارند؟