سوال ۱۴۴ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۱۴۴ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۱: آفرینش کیهان و تکوین زمین
طرز تشکیل کدام سنگ شبیه شیست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای مقایسهٔ طرز تشکیل سنگ‌ها، باید منشأ آن‌ها را بررسی کنیم، نه فقط ظاهرشان را.
۱. شیست یک سنگ دگرگونی است؛ یعنی از تغییر سنگی از پیش موجود بر اثر افزایش فشار و دما، بدون ذوب کامل آن، تشکیل می‌شود. کتاب نیز پیدایش سنگ‌های دگرگونی را به فشار و گرمای زیاد در ارتباط با حرکت ورقه‌های سنگ‌کره نسبت می‌دهد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۴–۱۵).
۲. منشأ سنگ‌های گزینه‌ها را مقایسه می‌کنیم:
- گابرو: آذرین درونی است و از سرد شدن و تبلور آهستهٔ مواد مذاب در درون زمین تشکیل می‌شود.
- مارن: رسوبی است و از مواد رسی و کربناتی تشکیل شده است.
- شیل: رسوبی است و از فشردگی و سنگ‌شدن رسوبات ریزدانه، عمدتاً رسی، پدید می‌آید.
- گنیس: دگرگونی است و بر اثر دگرگون شدن سنگ‌های قبلی در شرایط فشار و دمای بالا تشکیل می‌شود.
۳. بنابراین شیست و گنیس هر دو حاصل فرایند دگرگونی‌اند و از نظر طرز تشکیل به یکدیگر شباهت دارند؛ لازم نیست سنگ مادر یا شدت دگرگونی آن‌ها یکسان باشد.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است به دلیل تشکیل گابرو در اعماق زمین و نقش دما، آن را مشابه شیست بدانید؛ اما گابرو سنگی آذرین است و از سرد شدن و تبلور مواد مذاب تشکیل می‌شود، نه از دگرگونی سنگ قبلی.
- گزینهٔ ۲: ممکن است وجود مواد رسی در مارن باعث اشتباه شود؛ اما مارن سنگی رسوبی با ترکیبی از مواد رسی و کربناتی است و برخلاف شیست، منشأ دگرگونی ندارد.
- گزینهٔ ۳: ظاهر ورقه‌ای شیل و شیست یا امکان تبدیل سنگ‌های رسی به شیست در جریان دگرگونی می‌تواند گمراه‌کننده باشد؛ اما خود شیل سنگی رسوبی است و روش تشکیل آن با شیست تفاوت دارد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- سه گروه اصلی سنگ‌ها را بر اساس منشأ به یاد بیاورید: آذرین، رسوبی و دگرگونی. شیست در کدام گروه قرار می‌گیرد؟
- طبق بخش «تکوین زمین و آغاز زندگی در آن»، فشار و گرمای زیاد می‌توانند سنگ‌های قبلی را دگرگون کنند؛ پس باید سنگی با همین منشأ پیدا کنید.
- گابرو حاصل سرد شدن مواد مذاب است و مارن و شیل منشأ رسوبی دارند؛ اکنون منشأ سنگ باقی‌مانده را با شیست مقایسه کنید.