سوال ۱۰۱ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۰۱ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۱: آفرینش کیهان و تکوین زمین
درکدام زمینه، به نظریه خورشید مرکزی کوپرنیک، ایراد وارد است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ باید میان «اصل خورشیدمرکزی» و «جزئیات مدل کوپرنیک» تفاوت بگذاریم.
گام اول: کوپرنیک گردش سیارات به دور خورشید را مطرح کرد، اما مدارهای آن‌ها را دایره‌ای در نظر می‌گرفت. ایراد موردنظر سؤال به همین فرض مربوط است، نه به اصل گردش سیارات به دور خورشید.
گام دوم: طبق قانون اول کپلر، مسیر گردش هر سیاره بیضی است و خورشید در یکی از کانون‌های آن قرار دارد. کتاب نیز گردش زمین همراه با ماه و دیگر سیارات را در مدارهای بیضوی توصیف می‌کند؛ بنابراین فرض دایره‌ای‌بودن مدارها با توصیف درست حرکت سیارات مطابقت ندارد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۴).
گام سوم: سایر موارد ایراد محسوب نمی‌شوند. کوپرنیک حرکت وضعی زمین را پذیرفته بود. چرخش زمین به دور محور خود، مبنای توضیح حرکت ظاهری روزانهٔ خورشید در آسمان است؛ کتاب نیز پیدایش شب و روز را نتیجهٔ حرکت وضعی زمین می‌داند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۲۰). همچنین، گردش ماه به دور زمین مانع همراهی آن با زمین در گردش به دور خورشید نیست و این همراهی در کتاب تصریح شده است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۴).
پس ایراد نظریهٔ کوپرنیک در این پرسش، شکل مدار گردش سیارات است.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز تصور کند خورشیدمرکزی فقط حرکت انتقالی را می‌پذیرد و حرکت وضعی را نادیده می‌گیرد؛ اما کوپرنیک چرخش زمین به دور محورش را پذیرفته بود، پس این مورد ایراد موردنظر نیست.
- گزینهٔ ۳: ممکن است گردش ماه به دور زمین با همراهی آن در گردش زمین به دور خورشید ناسازگار به نظر برسد؛ درحالی‌که این دو حرکت با هم سازگارند و کتاب نیز همراهی زمین و ماه در گردش به دور خورشید را تأیید می‌کند.
- گزینهٔ ۴: دانش‌آموز ممکن است حرکت روزانهٔ خورشید در آسمان را حرکتی واقعی به دور زمین بداند؛ اما این جابه‌جایی ظاهری ناشی از حرکت وضعی زمین است و توضیح آن از نکات درست نظریهٔ خورشیدمرکزی است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ویژگی‌های مدار سیارات در بخش «سامانهٔ خورشیدی» و قانون اول کپلر را مرور کنید؛ درست‌بودن اصل خورشیدمرکزی لزوماً به معنای درست‌بودن تمام جزئیات مدل کوپرنیک نیست.
- میان گردش زمین به دور خورشید و چرخش آن به دور محورش تفاوت بگذارید. همراهی ماه با زمین و ظاهری‌بودن حرکت روزانهٔ خورشید با مدل خورشیدمرکزی ناسازگار نیستند.
- کوپرنیک مسیر گردش سیارات را دایره‌ای در نظر می‌گرفت؛ این فرض را با مسیر بیان‌شده در قانون اول کپلر مقایسه کنید.