سوال ۱۰۱ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۱۰۱ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۱: آفرینش کیهان و تکوین زمین
همهٔ عبارت‌ها مفهوم درستی را، از «ویژگی‌های کهکشان راه شیری» بیان می‌کنند، به‌جز:
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. ابتدا به «به‌جز» توجه می‌کنیم: باید عبارتی را انتخاب کنیم که با بیان دقیق کتاب درسی مطابقت ندارد.
۲. بررسی گزینهٔ ۱: کتاب، جایگاه سامانۀ خورشیدی را در «لبۀ یکی از بازوها» مشخص می‌کند. بنابراین در چارچوب دقت متنی موردنظر سؤال، بیان کلیِ «در یکی از بازوهای مارپیچی» جایگزین توصیف دقیق کتاب نیست و این گزینه پاسخ موردنظر است. نکتهٔ تمایز، قید «لبه» است، نه مارپیچی‌بودن کهکشان. (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۳)
۳. بررسی گزینهٔ ۲: کهکشان مجموعه‌ای از ستاره‌ها، سیاره‌ها و مادۀ موجود در فضای بین‌ستاره‌ای است؛ این ماده عمدتاً گاز و گردوغبار را شامل می‌شود. پس این گزینه درست است. (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۳)
۴. بررسی گزینهٔ ۳: مطابق متن کتاب، اندازه‌گیری‌های نجومی نشان‌دهندۀ گسترش کیهان و دورشدن کهکشان‌ها از یکدیگرند. بنابراین مطرح‌کردن امکان دورشدن راه شیری از کهکشان‌های دیگر، در چارچوب بیان کتاب نادرست نیست. (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۹–۱۰)
۵. بررسی گزینهٔ ۴: گرانش متقابل، اجزای کهکشان را در کنار هم نگه می‌دارد و گردوغبار بین‌ستاره‌ای نیز بخشی از همین اجزاست. منظور از «استقرار» در این عبارت، نگهداری گرانشی است، نه بی‌حرکت‌بودن ذرات؛ پس این گزینه درست است. (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۳)
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز تصور کند که کهکشان فقط مجموعه‌ای از ستاره‌هاست و وجود سیاره‌ها و مادۀ بین‌ستاره‌ای را نادیده بگیرد. درحالی‌که کتاب هر سه را از اجزای کهکشان می‌داند؛ بنابراین این عبارت درست است و نباید انتخاب شود.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز گمان کند راه شیری در کیهان ثابت است یا گسترش کیهان را با حرکت سیاره‌ها اشتباه بگیرد. اما طبق کتاب، اندازه‌گیری‌های نجومی از گسترش کیهان و دورشدن کهکشان‌ها از یکدیگر خبر می‌دهند؛ پس این عبارت در چارچوب مطالب کتاب پذیرفتنی است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز نقش گرانش را فقط به ستاره‌ها و سیاره‌ها محدود کند و گردوغبار را خارج از تأثیر آن بداند. کتاب، نگهداری اجزای کهکشان، از جمله مادۀ بین‌ستاره‌ای، را به گرانش متقابل نسبت می‌دهد؛ بنابراین این عبارت نیز درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش «کهکشان راه شیری» در صفحهٔ ۱۳ را مرور کن؛ به اجزای کهکشان، عامل نگهدارندۀ آن‌ها و جایگاه سامانۀ خورشیدی توجه کن.
- صورت سؤال عبارت نادرست را می‌خواهد. توصیف اجزای کهکشان و نقش گرانش را با متن کتاب تطبیق بده و برای بررسی حرکت کهکشان‌ها، گسترش کیهان را به یاد بیاور.
- برای تشخیص عبارت موردنظر، جایگاه دقیق سامانۀ خورشیدی نسبت به بازوی کهکشان را بررسی کن؛ کتاب برای این جایگاه، قید مکانی مشخصی به کار برده است.