سوال ۱۰۳ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۱۰۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۱: آفرینش کیهان و تکوین زمین
کدام گزینه، علت مناسبی برای عبارتِ زیر است؟
«خزندگان در اوایل دورهٔ کربونیفر ظاهر و طیّ ۷۰-۸۰ میلیون سال، جثّهٔ آن‌ها بزرگ‌تر شد.»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای رسیدن به پاسخ موردنظر، باید میان «زمینهٔ لازم برای پیدایش و تداوم حیات» و «علت مستقیم بزرگ‌تر شدن جثهٔ خزندگان» تفاوت بگذاریم.
گام اول ـ جایگاه زمانی خزندگان: در مقیاس زمان زمین‌شناسی، پیدایش نخستین خزندگان در دورهٔ کربونیفر ثبت شده است. این جدول زمان ظهور آن‌ها را نشان می‌دهد، اما به‌تنهایی علت افزایش جثهٔ آن‌ها را مشخص نمی‌کند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۹–۲۰).
گام دوم ـ شناسایی زمینهٔ پیدایش حیات: طبق کتاب، با سردترشدن زمین، بخار آب به مایع تبدیل شد و آب‌کره شکل گرفت. تشکیل اقیانوس‌ها شرایط پیدایش زیست‌کره را فراهم کرد؛ همچنین برقراری چرخهٔ آب به فرسایش، رسوب‌گذاری و تشکیل سنگ‌های رسوبی انجامید. بنابراین، محیط آبی و چرخهٔ آب بخشی از زمینه‌های محیطی لازم برای شکل‌گیری و تداوم حیات بوده‌اند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۴–۱۵).
گام سوم ـ تطبیق با گزینه‌ها: با برداشتِ «فراهم‌شدن زمینهٔ عمومی حیات»، گزینهٔ دوم با توالی بیان‌شده در کتاب سازگار است؛ ابتدا شرایط محیطی مهیا شده و سپس جانداران ساده و پیچیده پدید آمده‌اند.
نکتهٔ علمی مهم: عبارت سؤال از نظر رابطهٔ علت و معلولی دقیق نیست. متن‌های ارائه‌شده، تشکیل دریاهای اولیه و چرخهٔ آب را علت مستقیم افزایش جثهٔ خزندگان معرفی نمی‌کنند. بنابراین، پاسخ تأییدشده را باید ناظر به زمینهٔ عمومی پیدایش و تداوم حیات دانست، نه توضیح اختصاصی بزرگ‌تر شدن خزندگان.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با یادآوری نقش تغییرات آب‌وهوایی در ظهور و انقراض جانداران، این گزینه انتخاب شود؛ اما «تشکیل سنگ‌ها» توضیحی برای بزرگ‌تر شدن خزندگان نیست و این گزینه ارتباط موردنظر سؤال با فراهم‌شدن بستر اولیهٔ حیات را بیان نمی‌کند.
- گزینهٔ ۳: اشاره به اقیانوس‌ها ممکن است دانش‌آموز را به این گزینه متمایل کند؛ اما کتاب در شرح آغاز زندگی، تشکیل آب‌کره را حاصل سردشدن زمین و مایع‌شدن بخار آب معرفی می‌کند، نه حرکت ورقه‌های سنگ‌کره.
- گزینهٔ ۴: سلول‌های هسته‌دار پیش‌نیاز پیدایش جانداران پیچیده‌اند و به همین دلیل این گزینه وسوسه‌کننده است؛ اما زیست‌کره پیش از پیدایش هسته‌داران و با حضور جانداران ساده‌تر وجود داشته است و این دو رویداد، علت مشخص افزایش جثهٔ خزندگان نیستند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش «تکوین زمین و آغاز زندگی در آن» را مرور کن؛ کتاب میان آماده‌شدن محیط زمین و پیدایش جانداران چه ارتباطی برقرار می‌کند؟
- در توضیح کتاب، سردشدن زمین و مایع‌شدن بخار آب، پیش از فراهم‌شدن شرایط پیدایش زیست‌کره قرار دارند؛ این توالی را از رویدادهای زیستیِ بعدی جدا کن.
- گزینه‌ای را جست‌وجو کن که به فراهم‌شدن بستر آبی و گردش آب در زمین اشاره دارد؛ در این برداشت، سؤال دربارهٔ یک زمینهٔ عمومی حیات است، نه سازوکار مستقیم افزایش اندازهٔ بدن.