سوال ۱۴۱ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۱۴۱ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۴: پویایی زمین
کدام فرایند، سبب تشکیل سنگ‌هایی به نام توف می‌شود؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال، باید «توف» را از مفهوم کلی‌تر «سنگ‌های آذرآواری» جدا کنیم.
۱. در فوران‌های انفجاری، ذرات جامد ریز و درشتی به هوا پرتاب می‌شوند که مجموع آن‌ها «تفرا» نام دارد. به‌هم‌چسبیدن و سخت‌شدن این ذرات، سنگ‌های آذرآواری را تشکیل می‌دهد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).
۲. توف آتش‌فشانی نوعی سنگ آذرآواری است که کتاب برای تشکیل آن دو ویژگی مشخص بیان می‌کند: مادۀ اولیه، «خاکستر آتش‌فشانی» باشد و این خاکستر در «محیط دریایی کم‌عمق» ته‌نشین شود. خاکستر همان ذرات ریز آتش‌فشانی با اندازۀ کمتر از میلی‌متر است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).
۳. در گزینۀ اول، فراورده‌های ریز آتشفشان انفجاری در دریای کم‌عمق رسوب می‌کنند؛ بنابراین هم نوع ذرات و هم محیط ته‌نشینی با تعریف کتاب از تشکیل توف مطابقت دارد. گزینه‌های دوم و سوم به گدازه اشاره دارند، نه خاکستر؛ گزینۀ چهارم نیز فقط توصیف کلی تشکیل سنگ‌های آذرآواری است و شرایط اختصاصی بیان‌شده برای توف را مشخص نمی‌کند.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: وجود محیط دریایی کم‌عمق ممکن است دانش‌آموز را به انتخاب این گزینه بکشاند؛ اما مادۀ سازندۀ توف در تعریف کتاب، خاکستر آتش‌فشانی است، نه گدازۀ سیلیسی همراه با مواد رسوبی.
- گزینهٔ ۳: این گزینه با اشاره به ورود مواد آتش‌فشانی به دریا گمراه‌کننده است؛ ولی گدازه، مادۀ مذاب خروجی آتشفشان است و ورود آن به دریا همراه با رسوبات، فرایند تشکیل توفِ بیان‌شده در کتاب نیست.
- گزینهٔ ۴: این گزینه روند کلی تشکیل سنگ‌های آذرآواری را توضیح می‌دهد و به همین دلیل وسوسه‌کننده است؛ اما دو ویژگی تعیین‌کنندۀ توف در تعریف کتاب، یعنی خاکستر بودن ذرات و ته‌نشینی در دریای کم‌عمق، در آن مشخص نشده است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در بخش «تفرا» از مبحث آتشفشان، تفاوت سنگ‌های آذرآواری و توف آتش‌فشانی را مرور کن.
- برای تشخیص توف، هم به نوع مادۀ آتش‌فشانی توجه کن و هم به محیط ته‌نشینی آن؛ صرفِ ورود گدازه به دریا کافی نیست.
- خاکستر، بخش ریزدانهٔ تفراست. اکنون گزینه‌ها را از نظر وجود این ذرات و محیط دریایی کم‌عمق مقایسه کن.