سوال ۱۵۵ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت اول · سوال ۱۵۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۴: پویایی زمین
این سوال در دفترچه شکل دارد؛ اینجا شکل به‌صورت متنی توصیف شده است.
سنگ‌های شکل زیر، در قسمت بالایی سنگ کره قرار دارند و در حال حاضر تحت‌تأثیر تنش هستند. به‌ترتیب پاسخ پرسش‌های a و b و c و d کدام‌اند؟
a: نوع تنش فعلی کدام است؟
b: در صورت ادامه تنش، واکنش سنگ کدام خواهد بود؟
c: همراه با واکنش سنگ، کدام پدیده زمین‌شناسی در این محل رخ می‌دهد؟
d: ساختار به‌وجود آمده بعد از پدیدهٔ زمین‌شناسی کدام است؟
شکل: بلوکی از لایه‌های سنگی افقی که دو فلش از دو طرف مقابل (راست و چپ) به آن فشار وارد می‌کنند و لایه‌ها در حال چین‌خوردن و موج‌دار شدن هستند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
نکتهٔ مهم: توصیف شکل با کلید اعلام‌شده سازگار نیست. دو نیروی رو‌به‌هم همراه با خم‌شدن لایه‌ها، نشان‌دهندهٔ فشار و چین‌خوردگی است و با گزینهٔ ۴ تناسب دارد. برای تأیید قطعی کلید باید شکل اصلی بررسی شود. توضیح زیر، زنجیرهٔ علمیِ گزینهٔ ۲ را با فرض نمایش تنش برشی در شکل اصلی بیان می‌کند.
۱. تشخیص نوع تنش: اگر نیروها بخش‌های سنگ را در کنار یکدیگر و در جهت‌های مخالف بلغزانند، تنش «برشی» است. در مقابل، نیروهای رو‌به‌هم تنش فشاری ایجاد می‌کنند. همچنین «الاستیک» و «پلاستیک» نام رفتار سنگ‌اند، نه نوع تنش. (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۲)
۲. تعیین واکنش سنگ: سنگ‌های بخش بالایی سنگ‌کره عموماً رفتار شکننده دارند. با ادامهٔ تنش و عبور آن از مقاومت سنگ، شکستگی رخ می‌دهد؛ بنابراین در برداشت موردنظر کلید، واکنش بعدی سنگ شکستگی است، نه تغییر شکل خمیرسان. کتاب نیز شکستگی را پیامد تنشِ فراتر از مقاومت سنگ معرفی می‌کند. (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۲)
۳. تعیین پدیدهٔ همراه: شکستگی و لغزش ناگهانی در امتداد گسل می‌تواند انرژی ذخیره‌شده را آزاد کند و زمین‌لرزه پدید آورد. صرف وجود هر شکستگی به معنی وقوع زمین‌لرزه نیست؛ در اینجا آزادشدن ناگهانی انرژی همراه با گسلش منظور است. کتاب محل تولید امواج زمین‌لرزه را صفحهٔ گسل معرفی می‌کند. (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۶۸–۶۹)
۴. تعیین ساختار نهایی: شکستگیِ همراه با جابه‌جایی، گسل است. مطابق جدول تقسیم‌بندی گسل‌ها، تنش برشی با گسل امتدادلغز ارتباط دارد و حرکت قطعات در آن افقی است. (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۶۳–۶۴)
پس زنجیرهٔ موردنظر کلید عبارت است از: تنش برشی، شکستگی، زمین‌لرزه و گسل امتدادلغز. این نتیجه مشروط به برشی‌بودن نیروها در شکل اصلی است؛ از توصیف فعلی شکل نمی‌توان آن را به‌طور قطعی استنتاج کرد.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز رفتار سنگ را با نوع تنش اشتباه بگیرد؛ «الاستیک» نوع رفتار سنگ است، نه نوع تنش. همچنین گسل عادی با تنش کششی مرتبط است و رفتار پلاستیک به‌خودی‌خود به تشکیل چنین گسلی نمی‌انجامد.
- گزینهٔ ۳: این گزینه ممکن است به‌دلیل اشارهٔ توصیف شکل به موج‌دارشدن لایه‌ها انتخاب شود؛ اما چین‌های تاقدیس و ناودیس معمولاً حاصل تنش فشاری و تغییر شکل خمیرسان‌اند، نه زنجیرهٔ موردنظرِ تنش برشی و شکستگی در بخش بالایی سنگ‌کره.
- گزینهٔ ۴: فشار از دو طرف و خم‌شدن لایه‌ها در توصیف ارائه‌شده، واقعاً با این گزینه سازگار است؛ بنابراین انتخاب آن صرفاً ناشی از اشتباه علمی نیست. رد این گزینه بر مبنای کلید، مستلزم آن است که شکل اصلی نشان‌دهندهٔ برش باشد؛ پس میان توصیف شکل و کلید ناسازگاری وجود دارد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- تفاوت «نوع تنش» با «نوع رفتار سنگ» را از مبحث تنش مرور کن؛ سپس به اهمیت قرارگرفتن سنگ‌ها در بخش بالایی سنگ‌کره توجه کن.
- برای تشخیص تنش، جهت نیروها تعیین‌کننده است: نیروهای رو‌به‌هم را از نیروهایی که بخش‌های سنگ را در کنار یکدیگر می‌لغزانند، جدا کن. توصیف نوشتاری شکل را نیز با کلید بی‌چون‌وچرا یکسان فرض نکن.
- اگر شکل اصلی لغزش جانبی بخش‌های سنگ را نشان دهد، در جدول انواع گسل، ردیفی را پیدا کن که حرکت قطعات در آن افقی است؛ سپس ارتباط شکستگی و لغزش ناگهانی را با آزادشدن انرژی بررسی کن.