سوال ۱۴۱ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت اول · سوال ۱۴۱ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۴: پویایی زمین
در کدام رویدادهای زمین‌شناختی، مرتباً سنگ‌کرهٔ جدید تشکیل می‌شود؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید «تشکیل مستمر سنگ‌کرهٔ جدید» را از صرفِ حرکت ورقه‌ها یا تشکیل سنگ آذرین جدا کنیم.
گام اول ـ شناسایی محل تولید سنگ‌کره: در مرحلهٔ جوانی چرخهٔ ویلسون، مواد مذاب سست‌کره در محل شکاف بالا می‌آیند و با سردشدن، پوستهٔ اقیانوسی جدید می‌سازند. بخش تازه‌تشکیل‌شده به دو طرف حرکت می‌کند؛ بنابراین مرز واگرا محل افزوده‌شدن سنگ‌کرهٔ جدید است. (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۱)
گام دوم ـ بررسی دو رویداد گزینهٔ درست: در مرحلهٔ بلوغ، تولید بخش‌های تازه در امتداد پشته‌های میان‌اقیانوسی ادامه می‌یابد و بستر اقیانوس گسترش پیدا می‌کند. هم‌زمان، قاره‌های دو سوی اقیانوس از یکدیگر دورتر می‌شوند؛ مانند دورشدن آمریکای جنوبی از آفریقا در دو سوی اقیانوس اطلس. پس گسترش بستر اقیانوس و دورشدن ورقه‌های قارهای در این فرایند، با تولید مستمر سنگ‌کرهٔ جدید همراه‌اند. منظور این نیست که لزوماً سنگ‌کرهٔ قارهای جدید ساخته می‌شود؛ سنگ‌کرهٔ تازه در حوضهٔ اقیانوسی میان آن‌ها تشکیل می‌شود. (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۱)
گام سوم ـ کنارگذاشتن سایر رویدادها: در فرورانش، سنگ‌کرهٔ اقیانوسی به زیر ورقهٔ دیگر می‌رود و حوضهٔ اقیانوسی رو به بسته‌شدن می‌گذارد. نزدیک‌شدن و برخورد قاره‌ها نیز با فشردگی و کوه‌زایی همراه است، نه تولید مستمر سنگ‌کره. لغزش جانبی ورقه‌ها هم مرز سازنده نیست و فعالیت آتشفشانی به‌تنهایی، دلیل تولید مستمر سنگ‌کره محسوب نمی‌شود. (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۱)
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است تشکیل سنگ‌های آذرین در آتشفشان‌ها را با تولید مستمر سنگ‌کره یکی بدانید؛ اما هر فعالیت آتشفشانی به معنای ایجاد مرز سازنده نیست و نزدیک شدن قاره‌ها نیز با بسته‌شدن حوضهٔ اقیانوسی و کوه‌زایی همراه است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است هر حرکت ورقه‌ای را عامل تولید سنگ‌کره تصور کنید؛ درحالی‌که لغزش جانبی ورقه‌ها سنگ‌کرهٔ جدید تولید نمی‌کند و برخورد قاره‌ها عمدتاً موجب فشردگی و تشکیل رشته‌کوه می‌شود.
- گزینهٔ ۴: بخش نخست این گزینه، یعنی واگرایی ورقه‌های اقیانوسی، سازندهٔ سنگ‌کره است و می‌تواند شما را به انتخاب آن ترغیب کند؛ اما در فرورانش، سنگ‌کرهٔ اقیانوسی به درون زمین بازمی‌گردد، نه اینکه مرتباً سنگ‌کرهٔ جدید ساخته شود.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- مراحل آغازین چرخهٔ ویلسون را مرور کنید و به تفاوت مرزهای سازنده با نواحی برخورد و فرورانش توجه کنید.
- در محل بازشدن ورقه‌ها، مواد مذاب بالا می‌آیند و پس از سردشدن، بخش تازه‌ای به بستر اقیانوس اضافه می‌کنند؛ در فرورانش، روند برعکس است.
- در هر گزینه، هر دو رویداد باید شرط سؤال را داشته باشند. به ارتباط گسترش حوضهٔ اقیانوسی با حرکت قاره‌های دو سوی آن توجه کنید.