سوال ۱۴۶ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۱۴۶ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۲: منابع معدنی و ذخایر انرژی، زیربنای تمدن و توسعه
کانسنگ‌های کدام فلزات می‌توانند به طریق گرمابی و رسوبی تشکیل شوند؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. شرط سؤال را مشخص می‌کنیم: باید مجموعه‌ای را بیابیم که کانسنگِ هر یک از فلزات آن بتواند هم منشأ گرمابی و هم منشأ رسوبی داشته باشد؛ لازم نیست یک کانسنگ مشخص هم‌زمان به هر دو روش تشکیل شده باشد.
۲. در فرایند گرمابی، آب‌های گرم می‌توانند یون‌های فلزی را در خود حل و جابه‌جا کنند. هنگام صعود و کاهش دما و فشار، مواد معدنی در شکستگی‌ها رسوب می‌کنند و رگه می‌سازند. کتاب، مس، سرب و روی را در کنار فلزاتی مانند قلع، از فلزات موجود در این محلول‌ها نام می‌برد؛ پس هر سه فلزِ مس، سرب و روی شرط تشکیل گرمابی را دارند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۳۰ و ۳۱).
۳. کانسنگ‌های مس، سرب و روی می‌توانند منشأ رسوبی نیز داشته باشند؛ بنابراین مجموعهٔ این سه فلز، هر دو شرط سؤال را تأمین می‌کند. در سازوکار رسوبی شیمیایی، مواد محلول وارد محیط رسوبی می‌شوند و با تشکیل ترکیب‌های نامحلول تجمع می‌یابند. توجه کن که متن ارائه‌شدهٔ بخش رسوبی، سازوکار کلی را توضیح می‌دهد و نام این سه فلز را به‌صراحت فهرست نکرده است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۳۱).
۴. برای رد گزینه‌های دیگر، کروم و نیکل را به یاد می‌آوریم که کتاب آن‌ها را از مثال‌های کانسنگ ماگمایی معرفی کرده است؛ بنابراین مجموعه‌های دارای این فلزات مناسب نیستند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۲۹–۳۰). همچنین صرفِ آمدن قلع در فهرست فلزات گرمابی، برای انتخاب مجموعهٔ «قلع ـ سرب ـ روی» کافی نیست؛ در دسته‌بندی موردنظر این سؤال، مجموعهٔ مشترکِ گرمابی و رسوبی، مس، سرب و روی است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: چون قلع، سرب و روی همگی در فهرست فلزات محلول‌های گرمابی آمده‌اند، ممکن است این گزینه انتخاب شود؛ اما این موضوع به‌تنهایی شرط رسوبی‌بودن را ثابت نمی‌کند و در چارچوب دسته‌بندی موردنظر سؤال، قلع عضو مجموعهٔ مشترک نیست.
- گزینهٔ ۲: این انتخاب می‌تواند ناشی از مخلوط‌کردن مثال‌های منشأهای مختلف کانسنگ باشد. کتاب کروم را از نمونه‌های تشکیل کانسنگ ماگمایی معرفی می‌کند؛ بنابراین این مجموعه شرط داشتن هر دو منشأ گرمابی و رسوبی را ندارد.
- گزینهٔ ۴: وجود مس، که می‌تواند کانسنگ گرمابی و رسوبی داشته باشد، ممکن است گمراه‌کننده باشد؛ اما کروم و نیکل در مثال‌های کتاب برای کانسنگ‌های ماگمایی آمده‌اند و این مجموعه پاسخ سؤال نیست.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش «طبقه‌بندی کانسنگ‌ها» را مرور کن؛ ملاک تقسیم‌بندی، منشأ و چگونگی تشکیل کانسنگ است، نه فقط نام فلز.
- عبارت «گرمابی و رسوبی» یعنی هر فلزِ مجموعه باید بتواند به هر دو شیوه کانسنگ تشکیل دهد. حضور در فهرست فلزات گرمابی به‌تنهایی کافی نیست.
- ابتدا مجموعه‌های دارای کروم را با توجه به مثال‌های کانسنگ ماگمایی کنار بگذار؛ سپس در دو مجموعهٔ باقی‌مانده، تفاوت مس و قلع را از نظر دسته‌بندی موردنظر سؤال بررسی کن.