سوال ۱۰۸ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۱۰۸ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۲: منابع معدنی و ذخایر انرژی، زیربنای تمدن و توسعه
با توجه به مراحل تشکیل آنتراسیت، چرا به‌تدریج ضخامت تورب، کاهش می‌یابد؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید علت مستقیم کاهش ضخامت تورب را از عامل زمینه‌ساز و پیامدهای زغال‌شدگی جدا کنیم.
۱. بقایای گیاهی در باتلاق‌ها انباشته می‌شوند و پس از پوشیده‌شدن با رسوبات، در نبود اکسیژن به‌تدریج تورب را تشکیل می‌دهند. تورب ساختاری پوک و متخلخل دارد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۳۷–۳۸).
۲. با گذشت زمان و قرارگرفتن تورب زیر رسوبات و سنگ‌های بالایی، فشار وارد بر آن افزایش می‌یابد و فشرده‌تر می‌شود. در جریان این فرایند، آب و مواد فرّار، مانند کربن‌دی‌اکسید و متان، از آن خارج می‌شوند. کتاب کاهش ضخامت تورب و تبدیل آن به لیگنیت را به خروج همین مواد مرتبط می‌کند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۳۷–۳۸).
۳. با ادامهٔ افزایش تراکم، لیگنیت به بیتومینه و سپس آنتراسیت تبدیل می‌شود. خروج تدریجی آب و مواد فرّار، علاوه بر کاهش ضخامت، موجب افزایش سهم کربن در مادهٔ باقی‌مانده و بهبود کیفیت سوخت می‌شود؛ بنابراین افزایش درصد کربن، پیامد این فرایند است، نه علت کاهش ضخامت (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۳۷–۳۸).
پس فشار لایه‌های بالایی زمینه‌ساز فشردگی است، اما علت موردنظر سؤال برای کاهش تدریجی ضخامت تورب، خروج آب و مواد فرّار از بقایای گیاهی است.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: چون فشار رسوبات و وزن سنگ‌های بالایی باعث فشردگی تورب می‌شود، این گزینه جذاب است؛ اما در بیان کتاب، کاهش تدریجی ضخامت به خروج آب و مواد فرّار نسبت داده شده است و فشار، زمینه‌ساز این فرایند است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است تجزیهٔ بقایای گیاهی با کاهش ضخامت تورب اشتباه گرفته شود؛ اما سؤال دربارهٔ تغییرات تورب پس از دفن‌شدن است، نه سرعت تجزیهٔ مواد گیاهی روی زمین.
- گزینهٔ ۴: افزایش درصد کربن از ویژگی‌های زغال‌شدگی است و ممکن است علت کاهش ضخامت تصور شود؛ درحالی‌که این افزایش نیز پیامد خروج تدریجی آب و مواد فرّار است، نه علت کاهش ضخامت.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش «زغال‌سنگ» را مرور کن و تغییرات تورب را پس از پوشیده‌شدن با رسوبات، از تغییرات بقایای گیاهی پیش از تشکیل تورب جدا کن.
- میان عامل زمینه‌ساز، علت مستقیم کاهش ضخامت و پیامد زغال‌شدگی تفاوت بگذار؛ این سه الزاماً یکسان نیستند.
- تورب ماده‌ای پوک و متخلخل است؛ فکر کن هنگام فشرده‌شدن، چه موادی از آن جدا می‌شوند و خروج آن‌ها چه اثری بر حجم باقی‌مانده دارد.