سوال ۱۰۵ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۰۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۲: منابع معدنی و ذخایر انرژی، زیربنای تمدن و توسعه
کدام شرایط، برای تشکیل ورقه‌های بسیار بزرگ مسکوویت لازم است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. تشخیص محیط تشکیل: نکتهٔ اصلی پرسش، «بسیار بزرگ بودن» ورقه‌های مسکوویت است. کتاب، مسکوویت را از کانی‌های سازندهٔ پگماتیت معرفی می‌کند و تصویر بلورهای درشت آن را نیز در پگماتیت نشان می‌دهد؛ بنابراین باید شرایط تشکیل این سنگ‌های بسیار درشت‌بلور را بررسی کنیم (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۳۰).
۲. تغییر ترکیب مذاب باقی‌مانده: با پیشرفت تبلور ماگما و مصرف‌شدن بخشی از عناصر در کانی‌های زودتر تشکیل‌شده، مقدار نسبی آب و مواد فرّار در مذاب باقی‌مانده افزایش می‌یابد (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۲۹–۳۰).
۳. فراهم‌شدن شرایط رشد بلورها: فراوانی آب و مواد فرّار، انتقال اتم‌ها در مذاب را آسان‌تر می‌کند و نقطهٔ انجماد آن را پایین می‌آورد. در نتیجه، فرایند تبلور طولانی‌تر می‌شود و فرصت رشد بلورهای بسیار درشت فراهم می‌آید؛ به این ترتیب پگماتیت تشکیل می‌شود (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۲۹–۳۰).
۴. نتیجه‌گیری: چون مسکوویت می‌تواند در پگماتیت به‌صورت بلورهای بسیار درشت تشکیل شود، شرط مورد نظر، وجود آب و مواد فرّار فراوان در مذابی است که پس از تبلور بخش اعظم ماگما باقی مانده است. محل تزریق مذاب یا صرفاً فراوانی مواد سازندهٔ مسکوویت، این درشتی را توضیح نمی‌دهد؛ آب‌های داغِ حامل یون‌های فلزی نیز به مبحث کانسنگ‌های گرمابی مربوط‌اند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۳۰).
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: وجود آب و مواد فرّار ممکن است این گزینه را درست جلوه دهد؛ اما تزریق مذاب بین دو لایهٔ رسوبی، شرط رشد ورقه‌های بسیار بزرگ مسکوویت نیست. عامل تعیین‌کننده، غنی‌شدن مذاب باقی‌مانده از آب و مواد فرّار و فراهم‌شدن فرصت رشد بلورهاست.
- گزینهٔ ۲: چون مسکوویت از کانی‌های سیلیکاتیِ دارای آلومینیوم و پتاسیم است، ممکن است فراوانی این مواد کافی به نظر برسد؛ اما تأمین مواد سازنده به‌تنهایی اندازهٔ بسیار بزرگ بلورها را توضیح نمی‌دهد و شرایط مناسب رشد نیز لازم است.
- گزینهٔ ۴: اشاره به محلول‌های داغ ممکن است با نقش آب در تشکیل پگماتیت اشتباه گرفته شود؛ اما این گزینه فرایند تشکیل کانسنگ‌های گرمابی را توصیف می‌کند، نه رشد مسکوویت‌های بسیار درشت از مذاب باقی‌مانده.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- به مبحث پگماتیت‌ها در بخش کانسنگ‌های ماگمایی رجوع کن؛ کدام ویژگی این سنگ‌ها با عبارت «ورقه‌های بسیار بزرگ» ارتباط دارد؟
- بررسی کن افزایش آب و مواد فرّار در ماگما چگونه بر انتقال اتم‌ها، نقطهٔ انجماد و فرصت رشد بلورها اثر می‌گذارد.
- پس از تبلور بیشترِ ماگما، ترکیب بخش باقی‌مانده را در نظر بگیر؛ به دنبال شرایطی باش که رشد طولانی‌تر بلورها را ممکن می‌کند، نه صرفاً محل تزریق مذاب یا وجود عناصر سازنده.