سوال ۷۷ · شیمی
کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت اول · سوال ۷۷ · کلید رسمی سازمان سنجش
شیمی · شیمی ۱ · فصل ۲: ردّ پای گازها در زندگی
کدام دو مورد با یکدیگر رابطهٔ مستقیم ندارند؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید جهت تغییر دو کمیت در هر گزینه را مقایسه کنیم. منظور از «رابطهٔ مستقیم» در این سؤال، هم‌جهت بودن روند تغییرات است، نه لزوماً تناسب ریاضی دقیق.
گام اول ـ بررسی روندهای کتاب: نمودارهای بخش «با هم بیندیشیم» نشان می‌دهند که در روند کلی، افزایش مقدار کربن‌دی‌اکسید هواکره با افزایش میانگین جهانی دمای سطح زمین و میانگین سطح آب‌های آزاد، اما با کاهش مساحت پوشش برفی نیم‌کرهٔ شمالی همراه است (شیمی ۱، صفحهٔ ۶۷).
گام دوم ـ توضیح ارتباط‌ها: کربن‌دی‌اکسید از گازهای گلخانه‌ای است و افزایش آن به گرم‌تر شدن زمین کمک می‌کند. گرم‌تر شدن زمین، از راه انبساط آب دریاها و ذوب یخ‌های خشکی، موجب بالا آمدن سطح آب‌های آزاد می‌شود؛ در مقابل، گستردگی پوشش برفی کاهش می‌یابد.
گام سوم ـ بررسی گزینه‌ها:
- گزینهٔ ۱: مقدار کربن‌دی‌اکسید و میانگین سطح آب‌های آزاد هر دو روند افزایشی دارند؛ پس رابطهٔ آن‌ها مستقیم است.
- گزینهٔ ۲: میانگین دمای سطح زمین و میانگین سطح آب‌های آزاد هر دو افزایش می‌یابند؛ پس رابطهٔ آن‌ها مستقیم است.
- گزینهٔ ۳: با افزایش مقدار کربن‌دی‌اکسید هواکره، مساحت برف در نیم‌کرهٔ شمالی کاهش می‌یابد؛ بنابراین تغییرات این دو خلاف‌جهت است و رابطهٔ مستقیم ندارند.
- گزینهٔ ۴: افزایش مقدار کربن‌دی‌اکسید با افزایش میانگین دمای سطح زمین همراه است؛ پس رابطهٔ آن‌ها مستقیم است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز تصور کند چون کربن‌دی‌اکسید مستقیماً آب دریاها را افزایش نمی‌دهد، این دو رابطهٔ مستقیم ندارند؛ اما «مستقیم» در این سؤال به معنای هم‌جهت بودن روند تغییرات است. با افزایش کربن‌دی‌اکسید هواکره و گرم‌تر شدن زمین، میانگین سطح آب‌های آزاد نیز افزایش می‌یابد.
- گزینهٔ ۲: ممکن است کاهش پوشش برفی بر اثر گرمایش، با کاهش سطح آب دریاها اشتباه گرفته شود. در واقع گرم‌تر شدن زمین، با انبساط آب دریاها و ذوب یخ‌های خشکی، به افزایش میانگین سطح آب‌های آزاد می‌انجامد؛ پس تغییرات این دو هم‌جهت است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز نقش گلخانه‌ای کربن‌دی‌اکسید را فراموش کند و افزایش آن را بی‌ارتباط با دمای زمین بداند. افزایش این گاز با افزایش میانگین جهانی دمای سطح زمین همراه است؛ بنابراین این دو رابطهٔ مستقیم دارند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- نمودارهای بخش «با هم بیندیشیم» در صفحهٔ ۶۷ شیمی ۱ را به یاد بیاور: روند تغییر کربن‌دی‌اکسید، دمای زمین، سطح آب‌های آزاد و پوشش برفی را مقایسه کن.
- در این سؤال، رابطهٔ مستقیم یعنی تغییرات هم‌جهت؛ به دنبال جفتی باش که با افزایش یکی، دیگری کاهش می‌یابد.
- افزایش کربن‌دی‌اکسید را با گرم‌تر شدن زمین مرتبط کن؛ سپس ببین گرم‌تر شدن زمین چه اثری بر گستردگی پوشش برفی نیم‌کرهٔ شمالی دارد.