نمونه سوال فارسی دهم با جواب

در معرفی ادبیات تعلیمی، هدف آموزش اهمیت دارد و استفاده از تخیل، روایت یا نمایش می‌تواند به جذاب‌تر شدن ارائهٔ مطلب کمک کند. بنابراین، خیالی بودن داستان مانع تعلیمی بودن آن نیست. این آثار به نثر یا مخاطب کودک محدود نیستند و بعضی نوشته‌های طنز نیز جنبهٔ تعلیمی دارند. (صفحهٔ ۱۲) پاسخ: گزینهٔ 2

چشمه ابتدا خود را سرچشمهٔ زیبایی و بی‌همتا می‌پندارد؛ اما مواجهه با دریای پرهیاهو او را از سخن گفتن بازمی‌دارد. این تقابل نشان می‌دهد که ارزیابی نخستین او از جایگاه خود، بر شناختی محدود استوار بوده است. بنابراین، نقل خودستایی‌های او به معنای تأیید آنها از سوی راوی نیست. چنین شیوه‌ای با انتقال غیرمستقیم اندرز در ادبیات تعلیمی نیز سازگار است. (صفحه‌های ۱۲ تا ۱۵) پاسخ: گزینهٔ 4

شاعر با توصیف دو سوی حسینی و یزیدی، شهادت را عاملی برای آشکارشدن مرز میان دو جبهۀ ارزشی نشان می‌دهد. سپس پایداری جهان را با عزم شهید پیوند می‌زند و دروغ را عامل فروپاشی می‌داند؛ بنابراین، بزرگی شهادت از پیوند آن با حقیقت و راستی جدا نیست. تصویر حضور شهید در وجدان تاریخ و بهره‌رسانی فرهنگی او به انسان‌ها نیز نشان می‌دهد که این نقش به زمان وقوع حادثه محدود نمی‌شود (صفحه‌های ۳۱ تا ۳۴). پس برداشت درست باید هم مرزبندی ارزشی و هم استمرار اثر حقیقت‌خواهی را در بر گیرد. پاسخ: گزینهٔ ۱

در معرفی ادبیات پایداری، آگاهی‌بخشی دربارۀ عدالت و مقابله با بیداد از ویژگی‌های اصلی این گونه شمرده شده است و قلمرو آن به نبرد با بیگانگان محدود نیست (صفحهٔ ۳۰). در حکایت «دیوار عدل» نیز خلیفه به‌جای تأکید بر مصالح ساختمانی، از کارگزار می‌خواهد با دادگری و رفع ترس ناشی از ستم، شهر را ایمن کند. بنابراین، پیوند این حکایت با ادبیات پایداری در توجه به عدالت اجتماعی و مسئولیت حکومت در برابر مردم است، نه در عمران صرف، اطاعت مطلق یا جنگ خارجی (صفحهٔ ۳۶). پاسخ: گزینهٔ ۳

ملاک غنایی‌بودن، بیان عواطف و حالات شخصی با زبانی لطیف است، نه محدودشدن به شعر یا احساس شادی. در معرفی این گونه، مناجات و عرفان در کنار عشق، مرثیه و گلایه آمده‌اند و امکان بیان آن‌ها در نثر نیز پذیرفته شده است؛ بنابراین نوشته‌ای دربارهٔ امید و اشتیاق نیایشگر می‌تواند غنایی باشد. سه داوری دیگر، به‌ترتیب با حذف نثر، اندوه و عرفان، گسترهٔ این گونه را نادرست محدود کرده‌اند. (صفحه‌های ۴۸–۴۹) پاسخ: گزینهٔ ۲

در «حُقّۀ راز»، مرد خواهان آگاهی از رازهای الهی است، اما شیخ با آزمونی عملی نشان می‌دهد که او هنوز توان حفظ امانتی ساده را ندارد؛ پس ادعای اشتیاق، به‌تنهایی شایستگی را اثبات نمی‌کند. (صفحهٔ ۵۲) در «جمال و کمال» نیز نویسنده ارزش یوسف را به نیک‌رفتاری او، از جمله وفاداری در برابر جفا و بزرگواری در برابر فرومایگی، پیوند می‌دهد و زیبایی ظاهری را معیار اصلی نمی‌داند. بنابراین در هر دو متن، ویژگی‌های آشکارشده در رفتار بر ادعا یا جلوهٔ ظاهری برتری دارند. سایر گزینه‌ها از متن‌ها حکم‌هایی کلی و ناموجه دربارهٔ ناممکن‌بودن شناخت، کفایت اشتیاق یا بی‌ارزشی رفتار اخلاقی استخراج کرده‌اند. (صفحه‌های ۵۳–۵۴) پاسخ: گزینهٔ ۱

راوی از یک‌سو سفرهای نیما به یوش را تلاشی برای آرام‌کردن اندوه ناشی از غربت در شهر می‌بیند و از سوی دیگر، معتقد است که آمدن او به شهر در شکل‌گیری شخصیت هنری‌اش نقش داشته است. پس اثر شهر در این روایت یک‌سویه نیست: شهر هم رنج عاطفی به همراه دارد و هم بستری برای بالندگی هنری است. همچنین، سفرها تنها جنبۀ اقتصادی ندارند و آرامش ظاهری نیما نیز به معنای خاموش‌شدن اعتراضش نیست؛ زیرا این اعتراض در شعر او بازتاب می‌یابد. (صفحهٔ ۷۲) پاسخ: گزینهٔ ۴

در گونه‌شناسی آغاز فصل، سفرنامه و خاطره‌نگاشت، هر دو در مجموعۀ گسترده‌تر زندگی‌نامه قرار می‌گیرند؛ بنابراین تفاوت موضوع و شیوۀ روایت ناصرخسرو و سپهری، عضویت هر دو نوشته در این حوزۀ کلی را از بین نمی‌برد. طنز، ویژگی خاطرۀ معرفی‌شدۀ سپهری است، نه شرط ضروری هر خاطره‌نگاشت. همچنین این حوزه به شرح زندگی خود نویسنده محدود نمی‌شود و نوشتن دربارۀ احوال و افکار دیگران را نیز در بر می‌گیرد. ذکر زمان و مکان نیز به‌تنهایی نوشته‌ای را به سفرنامه تبدیل نمی‌کند. (صفحهٔ ۶۰) پاسخ: گزینهٔ ۱

در تعریف کتاب، دو ملاک در کنار یکدیگر آمده است: آثار باید در بازهٔ زمانی آغازشده از سال $1357$ پدید آمده باشند و درون‌مایهٔ آنها از زمینه‌هایی مانند فرهنگ اسلامی، نهضت حسینی، اندیشه‌های امام خمینی و فضای معنوی و انقلابی جامعه تأثیر پذیرفته باشد. بنابراین، تاریخ نگارش به‌تنهایی کافی نیست؛ همچنین نمی‌توان این گونه را به یک سرچشمهٔ فکری یا به موضوع جنگ محدود کرد. (صفحهٔ ۷۵–۷۶) پاسخ: گزینهٔ ۲

در عبارت نخست، «آماده شدند» و «بگذرند» دو فعل‌اند؛ «تا» نیز جملهٔ دوم را وابسته می‌کند. در عبارت دوم، «می‌رسیدند» و «نبود» دو فعل‌اند و «امّا» دو جمله را هم‌پایه می‌سازد. عبارت سوم فقط فعل «منتظر ماندند» را دارد؛ «و» در آن میان دو واژه آمده است، نه میان دو جمله. پس شمار جمله‌ها بر پایهٔ فعل برابر است با $2+2+1=5$؛ همچنین یک پیوند وابسته‌ساز و یک پیوند هم‌پایه‌سازِ میان‌جمله‌ای داریم. این تشخیص بر تعریف جمله و دسته‌بندی پیوندها در کارگاه متن‌پژوهی استوار است. (صفحهٔ ۸۱–۸۲) پاسخ: گزینهٔ ۴

در معرفی حماسه، گذشتهٔ ملّت با خیال، اسطوره، قهرمانی و آرمان‌های جمعی پیوند دارد؛ بنابراین، مورّخ شمردن شاعر به معنای ثبت مستند و عاری از تخیّل نیست، بلکه به بازآفرینی سرگذشت و تلاش‌های یک ملّت اشاره دارد (صفحهٔ ۹۶). توضیح ویژگی قومی و ملّی نیز نشان می‌دهد که باورها و ارزش‌های مردم در جریان رویدادهای قهرمانی بازتاب می‌یابد (صفحهٔ ۱۰۹). پاسخ: گزینهٔ ۱

اشکبوس، پیاده بودن رستم را مایهٔ ضعف او می‌پندارد. رستم پس از مشاهدهٔ نازیدن او به اسبش، همان اسب را هدف می‌گیرد و سپس با لحنی تمسخرآمیز با او سخن می‌گوید؛ پس تکیه‌گاه فخرفروشی حریف را از میان می‌برد (صفحهٔ ۱۰۰). گردآفرید نیز پس از گرفتار شدن، توجّه سهراب را به نگاه دو سپاه و بازتاب جنگیدن او با یک دختر جلب می‌کند و از این راه زمینهٔ بازگشت خود به دژ را فراهم می‌آورد (صفحه‌های ۱۰۵ و ۱۰۶). بنابراین، هر دو از شناخت حریف بهره می‌گیرند، امّا شیوهٔ اثرگذاری آنان یکسان نیست. پاسخ: گزینهٔ ۳

راوی، هم‌کلاسی خسرو بوده و از نزدیک می‌دانسته است که او بدون نوشته و به‌صورت بداهه انشا می‌ساخته است. از سوی دیگر، توضیح نزدیک‌بینی معلّم روشن می‌کند که چرا معلّم متوجه سفید بودن صفحه نمی‌شده است. بنابراین، خواننده از واقعیتی آگاه می‌شود که معلّم از آن بی‌خبر است. این شیوهٔ روایت، هم توانایی خسرو در بیان شفاهی را نشان می‌دهد و هم موقعیت طنزآمیز کلاس را برجسته می‌کند؛ نه اینکه خسرو نوشتهٔ دیگری را می‌خوانده یا معلّم آگاهانه با او همراهی می‌کرده است. (صفحهٔ ۱۲۲) پاسخ: گزینهٔ ۲

طوطی چون بی‌مویی خود را پیامد ریختن روغن و ضربه خوردن می‌دانست، برای بی‌مویی درویش نیز همان علت را فرض کرد. خندهٔ مردم و توضیح‌های پس از حکایت، نادرستی این تعمیم را آشکار می‌کند. (صفحه‌های ۱۱۵ و ۱۱۶) در «ای رفیق!» عیسی در برابر پرخاشگری، خوش‌رفتاری خود را حفظ می‌کند و رفتار خویش را برخاسته از منش خود می‌داند، نه تابع رفتار مخاطب. همچنین، اثر تربیتی خوش‌خویی را نفی نمی‌کند. پس متن نخست، همسان‌انگاری ناروا را نقد می‌کند و متن دوم، پایداری بر رفتار نیک را نشان می‌دهد. (صفحهٔ ۱۱۹) پاسخ: گزینهٔ ۴

در حکایت، آرامگاه فردوسی با گل و آرامگاه چنگیز با خون تصویر می‌شود. این تقابل، ارزش متفاوت میراث شاعر و فرمانروای ستمگر را آشکار می‌کند: یکی با فرهنگ و زیبایی پیوند دارد و دیگری با خشونت و تباهی. احترام آغازین تیمور به گروه‌های مختلف بزرگان، این تفاوت نهایی را از میان نمی‌برد. همچنین، از هراس تیمور نمی‌توان نتیجه گرفت که او حتماً کشورگشایی را کنار گذاشته است؛ چنین تصمیمی در متن گزارش نشده است. (صفحهٔ ۱۴۱) پاسخ: گزینهٔ ۲

در «عظمت نگاه»، نویسنده آگاهی حاصل از خواندن دربارۀ نرمی ساحل را کافی نمی‌داند و خواهان آزمودن آن با حس خویش است. در بخش ارائه‌شده از «سه پرسش» نیز تزار، در کنار جست‌وجوی پاسخ‌های گفتاری، خستگی راهب را می‌بیند و شخصاً به کار او کمک می‌کند. بنابراین، وجه مشترک این دو بخش را می‌توان فراتر رفتن از دانستن یا گفت‌وگوی صرف دانست. این مقایسه به معنای نفی مطالعه و اندیشه نیست و نباید از آن، نتیجهٔ نقل‌نشدهٔ داستان را استنباط کرد. (صفحهٔ ۱۴۳ و صفحات ۱۴۶–۱۴۷) پاسخ: گزینهٔ ۴