نمونه سوال فصل ۲ فارسی دهم با جواب

شاعر با توصیف دو سوی حسینی و یزیدی، شهادت را عاملی برای آشکارشدن مرز میان دو جبهۀ ارزشی نشان می‌دهد. سپس پایداری جهان را با عزم شهید پیوند می‌زند و دروغ را عامل فروپاشی می‌داند؛ بنابراین، بزرگی شهادت از پیوند آن با حقیقت و راستی جدا نیست. تصویر حضور شهید در وجدان تاریخ و بهره‌رسانی فرهنگی او به انسان‌ها نیز نشان می‌دهد که این نقش به زمان وقوع حادثه محدود نمی‌شود (صفحه‌های ۳۱ تا ۳۴). پس برداشت درست باید هم مرزبندی ارزشی و هم استمرار اثر حقیقت‌خواهی را در بر گیرد. پاسخ: گزینهٔ ۱

در معرفی ادبیات پایداری، آگاهی‌بخشی دربارۀ عدالت و مقابله با بیداد از ویژگی‌های اصلی این گونه شمرده شده است و قلمرو آن به نبرد با بیگانگان محدود نیست (صفحهٔ ۳۰). در حکایت «دیوار عدل» نیز خلیفه به‌جای تأکید بر مصالح ساختمانی، از کارگزار می‌خواهد با دادگری و رفع ترس ناشی از ستم، شهر را ایمن کند. بنابراین، پیوند این حکایت با ادبیات پایداری در توجه به عدالت اجتماعی و مسئولیت حکومت در برابر مردم است، نه در عمران صرف، اطاعت مطلق یا جنگ خارجی (صفحهٔ ۳۶). پاسخ: گزینهٔ ۳

گزارۀ «الف» درست است: واژۀ «اسلحه» در عربی صورت جمع دارد، اما در فارسی مانند یک اسم مفرد به کار رفته است (صفحه‌های ۳۹ تا ۴۰). گزارۀ «ب» نادرست است: در فارسی‌شدن «حنا»، تشدید صورت عربی حذف شده، ولی در «قلّاده» برعکس، تشدید به صورت وام‌گرفته افزوده شده است (صفحه‌های ۳۷ تا ۳۹). گزارۀ «پ» درست است: «مداد» در عربی به مادۀ نوشتن اشاره دارد، اما در فارسی نام ابزار نوشتن شده است (صفحه‌های ۳۹ تا ۴۰). گزارۀ «ت» نیز درست است: متن، «شباهت» را از ساخته‌های فارسی‌زبانان بر پایۀ قواعد عربی می‌داند، نه واژه‌ای که به همین صورت از کاربرد عربی وام گرفته شده باشد (صفحهٔ ۴۰). در نتیجه، سه گزاره درست است. پاسخ: گزینهٔ ۴

در حسن تعلیل، شاعر برای پدیده‌ای علتی می‌آورد که واقعی نیست، اما با تصویر ادبی پیوندی دلپذیر دارد و مخاطب آن را می‌پذیرد. اگر خمیدگی شاخه‌ها ناشی از فروتنی درخت در برابر رهگذران دانسته شود، برای یک ویژگی ظاهری، انگیزه‌ای شاعرانه ساخته شده است. توضیح علمی، صرفِ وصف اندوه و بیان علتی بی‌ارتباط، این مجموعهٔ ویژگی‌ها را ندارند. (صفحهٔ ۳۴–۳۵) پاسخ: گزینهٔ ۴

مسیر پیدایش واژهٔ نخست «ولکن ← ولیکن ← ولی» است؛ بنابراین، در مرحلهٔ پایانی، بخشی از پایان «ولیکن» حذف شده است. مسیر واژهٔ دوم «جزء ← جزو ← جزوه» است؛ در این مسیر، ابتدا تلفظ دگرگون شده و سپس پسوند فارسی به «جزو» پیوسته است. پس مرحلهٔ نهایی در این دو نمونه یکسان نیست: یکی کوتاه‌سازی و دیگری پسوندافزایی است. (صفحهٔ ۳۷–۳۹) پاسخ: گزینهٔ ۲

در آغاز سروده، شناخت حضرت علی وسیله‌ای برای خداشناسی معرفی می‌شود؛ این سخن با خدا دانستن ایشان تفاوت دارد. در ادامه نیز شاعر خدا خواندن حضرت علی را نفی می‌کند، اما در بیان عظمت ایشان، وصف معمول بشری را کافی نمی‌یابد و از ناتوانی خود در نام‌گذاری شایسته سخن می‌گوید. اشاره به بخشش، وفای به عهد و مدارا با قاتلِ اسیر نیز نشان می‌دهد که رفتارهای اخلاقی در این ستایش نقش اساسی دارند. بنابراین، میان خداشناسیِ آغاز شعر و حیرتِ بخش بعد تناقضی نیست. (صفحهٔ ۴۴–۴۵) پاسخ: گزینهٔ ۱

شهریار در بخشی از سروده یادآور می‌شود که حضرت علی، با وجود جنایتی که قاتل در حق او مرتکب شده است، از فرزند خود می‌خواهد با او در دوران اسارت رفتار ملایمی داشته باشد. این رفتار، نشان‌دهندهٔ بزرگواری و رعایت حال دشمن است. وفاداری، بخشندگی و خداشناسی نیز در شعر مطرح‌اند، اما مضمون این بخش نیستند. (صفحه‌های ۴۴–۴۵) پاسخ: گزینهٔ 1

«ملات» در کاربرد اصلی به ماده‌ای ساختمانی اشاره دارد، اما در گفتار برای مواد تشکیل‌دهندهٔ خوراک نیز به کار می‌رود؛ بنابراین، دامنهٔ کاربرد معنایی آن گسترش یافته است. نمونهٔ هم‌نوع، «حرف» است که در عربی به حرف الفبا یا حرف دستوری اشاره دارد و در فارسی، معنای «سخن» نیز یافته است. تغییر «نعناع» به «نعنا» املایی، مفرد شدن «اسلحه» دستوری و پیدایش «موفقیت» نمونهٔ ساخت واژه است. (صفحه‌های ۴۰–۴۱) پاسخ: گزینهٔ 3

در معرفی ادبیات پایداری، آگاهی‌بخشی، اعتراض به بیداد و ایستادگی در برابر آن از ویژگی‌های این گونهٔ ادبی دانسته شده است. در سرودهٔ سیف فرغانی نیز تحمّل فشار با خطاب تند به ستمگران و یادآوری پایان یافتن قدرت آنان همراه است؛ پس تحمّل در این بافت، به معنای رضایت یا ترک اعتراض نیست. همچنین، اشاره به ناپایداری دادگری نشان می‌دهد که شاعر برقراری همیشگی عدالت را تضمین نمی‌کند. بنابراین، برداشت درست، پیوند دادن پایداری با ردّ ستم و شکستن تصور ماندگاری قدرت بیدادگران است. (صفحه‌های ۳۰، ۴۱ و ۴۳) پاسخ: گزینهٔ 4

کتاب، شعر سپید را گونه‌ای آهنگین معرفی می‌کند که وزن عروضی ندارد و قافیه‌های آن نیز جایگاه ثابتی ندارند. بنابراین احساس آهنگ در خواندن «پاسداری از حقیقت» نه اثبات‌کنندهٔ وزن عروضی است و نه مستلزم وجود الگویی ثابت برای قافیه‌ها. همچنین نبود وزن عروضی به معنای بی‌آهنگ‌بودن اثر نیست. (صفحهٔ ۳۴–۳۵) پاسخ: گزینهٔ ۴

در تصویر «بنا» برای ستم، ستم به ساختمان مانند شده است؛ بنابراین «ظلم» مشبّهِ حذف‌شده و «بنا» مشبّه‌بهِ ذکرشده است. در تصویر شکفتن خورشید، خورشید به گل مانند شده؛ «خورشید» در عبارت حضور دارد، ولی «گل» حذف شده و ویژگی آن، یعنی شکفتن، باقی مانده است. پس نوع طرف حذف‌شده در این دو تصویر یکسان نیست. (صفحهٔ ۴۲–۴۳) پاسخ: گزینهٔ ۱

در تبدیل «حِنّاء» به «حَنا»، کسرهٔ آغازین به فتحه تبدیل شده و تشدید و همزهٔ پایانی حذف شده‌اند. در تبدیل «قِلادَه» به «قَلّاده» نیز حرکت آغازین از کسره به فتحه تغییر کرده، ولی برخلاف نمونهٔ نخست، تشدید افزوده شده است. پس تغییر حرکت آغازین در دو نمونه هم‌جهت و تغییر تشدید در آنها خلاف جهت یکدیگر است. (صفحهٔ ۳۷–۳۹) پاسخ: گزینهٔ ۲