نمونه سوال فصل ۱ فارسی دهم با جواب

در معرفی ادبیات تعلیمی، هدف آموزش اهمیت دارد و استفاده از تخیل، روایت یا نمایش می‌تواند به جذاب‌تر شدن ارائهٔ مطلب کمک کند. بنابراین، خیالی بودن داستان مانع تعلیمی بودن آن نیست. این آثار به نثر یا مخاطب کودک محدود نیستند و بعضی نوشته‌های طنز نیز جنبهٔ تعلیمی دارند. (صفحهٔ ۱۲) پاسخ: گزینهٔ 2

چشمه ابتدا خود را سرچشمهٔ زیبایی و بی‌همتا می‌پندارد؛ اما مواجهه با دریای پرهیاهو او را از سخن گفتن بازمی‌دارد. این تقابل نشان می‌دهد که ارزیابی نخستین او از جایگاه خود، بر شناختی محدود استوار بوده است. بنابراین، نقل خودستایی‌های او به معنای تأیید آنها از سوی راوی نیست. چنین شیوه‌ای با انتقال غیرمستقیم اندرز در ادبیات تعلیمی نیز سازگار است. (صفحه‌های ۱۲ تا ۱۵) پاسخ: گزینهٔ 4

در عبارت نخست، «شیرین» که در اصل به چشایی مربوط است، برای «صدا» که شنیدنی است به کار رفته؛ پس دو قلمرو حسی با یکدیگر آمیخته‌اند. در دیگر عبارت‌ها، ویژگی‌ها در همان قلمرو حسی پدیده باقی مانده‌اند: بلندی و زیری صدا شنیداری‌اند، سرخی و درخشندگی نور دیداری‌اند و ویژگی‌های بو به بویایی مربوط‌اند. (صفحه‌های ۱۵ و ۱۶) پاسخ: گزینهٔ 1

در توضیح کتاب، «سر» به معنای قصد و اندیشه به کار رفته است و پیوند آن با اندیشه، جایگاه بودن سر برای آن است. «نرگس» به جای چشم آمده و رابطهٔ این دو، شباهت است؛ ازاین‌رو، این نمونه استعاره نامیده می‌شود. پس هر دو کاربرد غیرحقیقی‌اند، اما نوع رابطهٔ آنها یکسان نیست. (صفحه‌های ۱۵ و ۱۶) پاسخ: گزینهٔ 3

در قابوس‌نامه، احترام به بزرگ‌ترها با شیفتگیِ مانعِ عیب‌بینی یکسان دانسته نمی‌شود؛ باید خوبی‌های آنان را دید، اما توان تشخیص خطا را نیز حفظ کرد. در حکایت ماهی‌ها، ماهی دوم پس از پدید آمدن خطر، از چاره‌اندیشی دست نمی‌کشد و برای رهایی اقدام می‌کند. پس رفتار سازگار با هر دو متن، حفظ حرمت همراه با نقد مستدل و کوشش عملی برای اصلاح وضعیت است. (صفحه‌های ۱۷ و ۱۸) پاسخ: گزینهٔ 1

ماهی نخست با تشخیص زودهنگام خطر، پیش از بسته شدن راه‌ها بیرون می‌رود. ماهی دوم فرصت نخست را از دست می‌دهد، اما با حفظ امید به دانش و تدبیر، نقشه‌ای اجرا می‌کند و نجات می‌یابد. ماهی سوم نیز با وجود حرکت فراوان، به سبب ناتوانی در چاره‌اندیشی گرفتار می‌شود. بنابراین، روایت هم ارزش پیشگیری را نشان می‌دهد و هم ادامهٔ اندیشیدن پس از بروز خطر را ضروری می‌شمارد. (صفحهٔ ۱۷) پاسخ: گزینهٔ 2

در عبارت نخست، فعل «آورد» در بخش اول آمده و برای پرهیز از تکرار در بخش دوم حذف شده است؛ بنابراین، قرینه لفظی است. در پرسش دوم، فعلی مانند «است» از مفهوم سخن دریافت می‌شود و صورت آن در عبارت نیامده است؛ پس قرینه معنایی است. (صفحه‌های ۱۹ و ۲۰) پاسخ: گزینهٔ 4

کودک در آغاز، همسایه‌ها و فعالیت‌های آنان را می‌بیند، بی‌آنکه علت تفاوت منظره با روز پیش را بداند. با پایین آمدن از پله‌ها، آوار دیوار را مشاهده می‌کند و علت باز شدن میدان دیدش روشن می‌شود. بنابراین، ترتیب روایت بر مشاهدهٔ پیامد و سپس کشف علت استوار است. همچنین، متن پاسخ ندادن بهمن را به نشنیدن صدا نسبت می‌دهد، نه بی‌میلی او به ارتباط. (صفحهٔ ۲۱) پاسخ: گزینهٔ 3

در حکایت ماهیان، «حازم» وصف ماهیانی است که توان سنجیدن شرایط و چاره‌اندیشی دارند؛ بنابراین، معنای مناسب آن «دوراندیش» است (صفحهٔ ۱۷). در قابوس‌نامه، کسی که خود حق را رعایت می‌کند، به داور نیاز ندارد؛ پس «مستغنی» به معنای «بی‌نیاز» است. همچنین، سفارش به پرهیز از دلبستگی افراطی به بزرگ‌ترها، برای آن است که عیب‌های آنان نیز دیده شود؛ ازاین‌رو «مولع» معنای «بسیار مشتاق و شیفته» دارد (صفحهٔ ۱۸). پاسخ: گزینهٔ ۲

پدر پس از آگاهی از خرابی دیوار، در پی بازسازی فوری آن است؛ امّا بهمن و ناصر از آسان‌شدن رفت‌وآمد و فراهم‌شدن فضای بازی مشترک خوشحال می‌شوند. رسمی نشستن و حالت جدی گرفتن در مهمان‌بازی، تقلید از شکل رفتار بزرگ‌ترهاست، نه نشانهٔ پذیرش دیدگاه آنان دربارهٔ دیوار (صفحه‌های ۲۱ و ۲۲). همچنین، ناراحتی ناصر هنگام بازسازی نشان می‌دهد که او دیوار را مانع ارتباط و بازی می‌بیند؛ بنابراین، ظاهر بزرگ‌سالانهٔ بازی با نگرش متفاوت کودکان همراه شده است (صفحه‌های ۲۲ و ۲۳). پاسخ: گزینهٔ ۴

در سرودهٔ سعدی، قطره با دیدن گستردگی دریا، از خودبزرگ‌بینی فاصله می‌گیرد و همین فروتنی مقدمهٔ رسیدن او به مرتبه‌ای بالاتر می‌شود؛ بنابراین، کوچک‌دیدن خود در این متن به معنای بسته‌شدن راه رشد نیست (صفحهٔ ۱۶). ماهی دوم نیز کوتاهی گذشتهٔ خود را می‌پذیرد، امّا امیدش را به کارآمدی خرد از دست نمی‌دهد و با چاره‌اندیشی نجات می‌یابد (صفحهٔ ۱۷). پس وجه مشترک دو متن آن است که آگاهی از محدودیت یا کاستی می‌تواند با تغییر مطلوب همراه شود، نه اینکه الزاماً به انفعال بینجامد. پاسخ: گزینهٔ ۱