نمونه سوال فصل ۳ فارسی دهم با جواب

ملاک غنایی‌بودن، بیان عواطف و حالات شخصی با زبانی لطیف است، نه محدودشدن به شعر یا احساس شادی. در معرفی این گونه، مناجات و عرفان در کنار عشق، مرثیه و گلایه آمده‌اند و امکان بیان آن‌ها در نثر نیز پذیرفته شده است؛ بنابراین نوشته‌ای دربارهٔ امید و اشتیاق نیایشگر می‌تواند غنایی باشد. سه داوری دیگر، به‌ترتیب با حذف نثر، اندوه و عرفان، گسترهٔ این گونه را نادرست محدود کرده‌اند. (صفحه‌های ۴۸–۴۹) پاسخ: گزینهٔ ۲

در «حُقّۀ راز»، مرد خواهان آگاهی از رازهای الهی است، اما شیخ با آزمونی عملی نشان می‌دهد که او هنوز توان حفظ امانتی ساده را ندارد؛ پس ادعای اشتیاق، به‌تنهایی شایستگی را اثبات نمی‌کند. (صفحهٔ ۵۲) در «جمال و کمال» نیز نویسنده ارزش یوسف را به نیک‌رفتاری او، از جمله وفاداری در برابر جفا و بزرگواری در برابر فرومایگی، پیوند می‌دهد و زیبایی ظاهری را معیار اصلی نمی‌داند. بنابراین در هر دو متن، ویژگی‌های آشکارشده در رفتار بر ادعا یا جلوهٔ ظاهری برتری دارند. سایر گزینه‌ها از متن‌ها حکم‌هایی کلی و ناموجه دربارهٔ ناممکن‌بودن شناخت، کفایت اشتیاق یا بی‌ارزشی رفتار اخلاقی استخراج کرده‌اند. (صفحه‌های ۵۳–۵۴) پاسخ: گزینهٔ ۱

در شعر «مهر و وفا»، «بگویش» به معنای «به او بگو» است؛ پس «ـش» نقش متمّم دارد. «دلم» به «دلِ من» بازمی‌گردد؛ بنابراین «ـم» مضاف‌الیه است. در «خدایش»، مقصود این است که خدا «او را» از آسیب حفظ کند؛ پس «ـش» مفعول است، هرچند به اسم «خدا» پیوسته است. این بررسی نشان می‌دهد که نقش ضمیر باید از رابطهٔ معنایی و دستوری آن در جمله شناخته شود، نه فقط از واژه‌ای که ضمیر به آن چسبیده است. (صفحه‌های ۴۸–۵۱) پاسخ: گزینهٔ ۴

در ساخت «یعقوب را بدو میل و عنایت»، «را» نشانۀ فکّ اضافه است. با بازسازی رابطۀ اضافی، «میل و عنایت یعقوب» به دست می‌آید؛ بنابراین یعقوب صاحب این توجه است. ضمیر «بدو» نیز در بافت داستان به یوسف بازمی‌گردد. در نتیجه، بازنویسی باید توجه یعقوب به یوسف را برساند، نه رابطۀ معکوس را. توضیح فکّ اضافه در کارگاه زبانی آمده است. (صفحه‌های ۵۴ و ۵۵) پاسخ: گزینهٔ ۴

در شعر «بوی گل و ریحان‌ها»، شاعر با تصویر «خار غم» نشان می‌دهد که اشتغال به عشق، گردش در گلستان را در نظر عاشق کم‌اهمیت می‌کند. همچنین با قراردادن حرم در جایگاه مقصد عشق، دشواری بیابان را در برابر ارزش مقصد ناچیز می‌شمارد. پس رنج انکار نمی‌شود، بلکه دلبستگی عاشقانه تحمل آن را آسان می‌کند؛ همچنین رنج، مستقل از معشوق، هدف معرفی نشده است. (صفحهٔ ۵۷) پاسخ: گزینهٔ ۲

در نمونۀ عطار، «غایت» و «نهایت» در جایگاه پایانی دو بخش جمله، پیش از فعل مشترک، قرار گرفته‌اند و پایان آوایی هماهنگی دارند؛ ازاین‌رو ارکان سجع‌اند. «روی» و «خوی» در عبارت مربوط به یوسف چنین جایگاهی ندارند. «فرقت» و «وصلت» در متن برای بیان تقابل معنایی آمده‌اند و «قرآن» و «بهشت» نیز دو سوی تشبیه‌اند. تعریف و نمونۀ سجع در کارگاه ادبی ارائه شده است. (صفحه‌های ۵۳، ۵۴ و ۵۶) پاسخ: گزینهٔ ۱

شیخ به‌جای بیان مستقیم اسرار، مرد را در موقعیتی قرار می‌دهد که باید بر میل خود به کشف امر پنهان غلبه کند. در پایان حکایت، ناتوانی مرد در نگهداری محتویات حقّه، دلیل شیخ برای ناتوانی او در حفظ راز قرار می‌گیرد. اگر مرد حقّه را باز نمی‌کرد، فقط نشانه‌ای مثبت از خویشتن‌داری و پایبندی او به دستور به دست می‌آمد؛ از این رفتار به‌تنهایی نمی‌شد آگاهی او از اسرار، نبودن کنجکاوی یا شایستگی کاملش را نتیجه گرفت. (صفحهٔ ۵۲) پاسخ: گزینهٔ ۴

در توضیح کتاب، ایهام هنگامی شکل می‌گیرد که یک واژه بیش از یک معنا را در سخن بپذیرد. در جملۀ ساخته‌شده، «مهر» هم می‌تواند خورشیدی باشد که گرما می‌دهد و هم محبتی که به جان شور و گرمی می‌بخشد؛ بنابراین، هر دو معنا با جمله سازگارند. برای ایجاد ایهام نیز لازم نیست دو واژۀ جداگانه یا دو تلفظ متفاوت در جمله حضور داشته باشد. (صفحهٔ ۵۰–۵۱) پاسخ: گزینهٔ ۲

در بخش مربوط به عهد، سعدی از پیوندی سخن می‌گوید که با برقرار شدن آن، عهدهای دیگر کنار می‌روند؛ پس سخن از نفی مطلق تعهد نیست، بلکه از برتری و انحصار تعهد به محبوب است. در پایان نیز شاعر در برابر کسانی که او را از سخن گفتن بازمی‌دارند، بر ادامۀ بیان عشق تأکید می‌کند و ماندگاری این سخن را پس از خود پیش‌بینی می‌کند. بنابراین، وفاداری به محبوب با پایداری در بیان عشق همراه شده است، نه با خاموشی یا شهرت‌طلبی. (صفحهٔ ۵۵–۵۷) پاسخ: گزینهٔ ۱

کتاب میان گفتار معمول و کاربرد شعری تفاوت می‌گذارد: برای واژه‌هایی که دو گونۀ تلفّظ دارند، در گفتار روزمره می‌توان از هر دو گونه استفاده کرد؛ امّا در شعر باید صورتی را برگزید که با وزن و آهنگ سازگار باشد. بنابراین، نه الزام‌های وزن به گفتار معمول تعمیم می‌یابد و نه آزادی گفتار، ضرورت رعایت وزن را در شعر از میان می‌برد. کوتاه‌تر بودن تلفّظ نیز معیار مطرح‌شده در کتاب نیست. (صفحهٔ ۵۵) پاسخ: گزینهٔ ۲

نویسنده برای شگفتی قصّۀ یوسف به گرد آمدن موقعیت‌های متقابل، مانند دوری و دیدار و رنج و آسایش، توجّه می‌کند. در بخش دیگری، ارزش شخصیت یوسف را به شیوۀ رفتار او پیوند می‌دهد و تأکید می‌کند که مخاطب، حتی اگر نتواند در زیبایی ظاهر همانند او شود، می‌تواند از منش او پیروی کند. پس ساخت پرفرازونشیب روایت و قابلیت الگوبرداری اخلاقی، دو جنبۀ متمایز و مکمل در استدلال نویسنده‌اند؛ نباید جای آن‌ها را عوض کرد یا یکی را نادیده گرفت. (صفحه‌های ۵۳ و ۵۴) پاسخ: گزینهٔ ۴

در عبارت داده‌شده، «خوی پسندیده» نهاد و «ارزشمندتر» مسند است. برای کامل شدن ساخت اسنادی، باید فعل «است» را در پایان در نظر گرفت. این فعل در بخش دیگری از عبارت نیامده است؛ بلکه از معنا و ساخت جمله به وجود آن پی می‌بریم. بنابراین، فعل اسنادی به قرینۀ معنوی حذف شده است. این تحلیل بر پایۀ مبحث حذف در کارگاه زبانی درس انجام می‌شود. (صفحهٔ ۵۵) پاسخ: گزینهٔ ۱