نمونه سوال فصل ۴ فارسی دهم با جواب

راوی از یک‌سو سفرهای نیما به یوش را تلاشی برای آرام‌کردن اندوه ناشی از غربت در شهر می‌بیند و از سوی دیگر، معتقد است که آمدن او به شهر در شکل‌گیری شخصیت هنری‌اش نقش داشته است. پس اثر شهر در این روایت یک‌سویه نیست: شهر هم رنج عاطفی به همراه دارد و هم بستری برای بالندگی هنری است. همچنین، سفرها تنها جنبۀ اقتصادی ندارند و آرامش ظاهری نیما نیز به معنای خاموش‌شدن اعتراضش نیست؛ زیرا این اعتراض در شعر او بازتاب می‌یابد. (صفحهٔ ۷۲) پاسخ: گزینهٔ ۴

در گونه‌شناسی آغاز فصل، سفرنامه و خاطره‌نگاشت، هر دو در مجموعۀ گسترده‌تر زندگی‌نامه قرار می‌گیرند؛ بنابراین تفاوت موضوع و شیوۀ روایت ناصرخسرو و سپهری، عضویت هر دو نوشته در این حوزۀ کلی را از بین نمی‌برد. طنز، ویژگی خاطرۀ معرفی‌شدۀ سپهری است، نه شرط ضروری هر خاطره‌نگاشت. همچنین این حوزه به شرح زندگی خود نویسنده محدود نمی‌شود و نوشتن دربارۀ احوال و افکار دیگران را نیز در بر می‌گیرد. ذکر زمان و مکان نیز به‌تنهایی نوشته‌ای را به سفرنامه تبدیل نمی‌کند. (صفحهٔ ۶۰) پاسخ: گزینهٔ ۱

طبق توضیح کتاب، «و» اگر دو جمله را پیوند دهد نشانۀ ربط است؛ اگر دو کلمۀ هم‌نقش را متصل کند واو عطف است و اگر در ساختمان یک واژه قرار گیرد میان‌وند به شمار می‌آید. در عبارت نخست، «مسافر بازگشت» و «خاطراتش را نوشت» دو جمله‌اند. در عبارت دوم، «شاعران» و «نویسندگان» دو کلمۀ هم‌نقش‌اند. در عبارت سوم، «و» جزئی از ساختمان واژۀ «رفت‌وآمد» است. بنابراین ترتیب درست، نشانۀ ربط، واو عطف و میان‌وند است. (صفحهٔ ۶۸–۶۹) پاسخ: گزینهٔ ۲

در جریان طراحی، معلّم هنگام تکمیل قسمت پایینی پاهای اسب متوقف می‌شود و نشانه‌های تردید و ناتوانی در رفتار او آشکار است. سپس با افزودن علفزار، بخش دشوار نقاشی را از دید پنهان می‌کند. بنابراین علفزار راهی برای پوشاندن کاستی کار است، نه جزئی از طرحی که از آغاز برنامه‌ریزی شده باشد. راوی نیز در پایان می‌گوید هنگام گرفتاری در نقاشی از شیوۀ معلّم استفاده می‌کند. این پایان‌بندی، هم طنز روایت را تکمیل می‌کند و هم پیوند شاگردی را نگه می‌دارد؛ بدون آنکه ناتوانی معلّم را انکار کند. (صفحهٔ ۶۶–۶۷) پاسخ: گزینهٔ ۴

در بخش منثور، همراهِ کاروان پس از شنیدن آواز جانوران به این می‌اندیشد که آنان مشغول تسبیح‌اند، درحالی‌که او در غفلت مانده است. در بخش منظوم نیز پاسخ گوینده به دوستش روشن می‌کند که بی‌قراری او از مقایسۀ تسبیح پرنده با خاموشی خود سرچشمه می‌گیرد. پس محور مشترک دو بخش، بیداری معنوی و سرزنش غفلت خویش است؛ نه آزردگی از صدا، محکوم‌کردن اصل خواب یا انکار توانایی معنوی انسان. (صفحهٔ ۶۵) پاسخ: گزینهٔ ۱

ناصـرخسرو ابتدا برخورد تحقیرآمیز با خود و برادرش را در هنگام تنگ‌دستی گزارش می‌کند و سپس از احترام همان افراد پس از بهترشدن وضع زندگی سخن می‌گوید. او با یادآوری اینکه این تغییر در فاصله‌ای کوتاه رخ داده، نتیجه می‌گیرد که انسان نباید در دشواری‌ها امید خود را به رحمت خدا از دست بدهد. بنابراین، تغییر رفتار گرمابه‌بان بخشی از شواهد روایت است، امّا پیام نهایی راوی، امیدواری در برابر ناپایداری شرایط دشوار است؛ نه تأیید ظاهرگرایی، پنهان‌کردن هویت یا تغییرناپذیری داوری مردم. (صفحهٔ ۶۱ و صفحهٔ ۶۲) پاسخ: گزینهٔ ۲

در شرح روال معمول کلاس آمده است که معلّم طرح جانوری را با گچ روی تخته می‌کشید، شاگردان از آن رونگاری می‌کردند و او به نقطه‌چینی نقشۀ نیمه‌تمام خود می‌پرداخت. همچنین راوی میان مهارت او در ترسیم جانورانی مانند خرگوش و دشواری‌اش در طراحی اسب تفاوت می‌گذارد. پس نه نقشۀ قالی موضوع رونگاری شاگردان بود، نه مهارت معلّم در ترسیم همۀ جانوران یکسان، و نه اعتراض به خرگوش از ضعف او در کشیدن آن ناشی می‌شد. (صفحهٔ ۶۶) پاسخ: گزینهٔ ۴

راوی در توصیف سال‌های پایانی زندگی نیما، رفتار آرام او را در برابر اعتراضی قرار می‌دهد که در شعرش نمود پیدا می‌کرد؛ بنابراین، آرامش ظاهری به معنای فقدان اعتراض یا زوال شاعری نیست. در صحنۀ مرگ نیز راوی با وجود گرمای سر نیما، با بسته‌بودن چشم‌ها و پایان زندگی او روبه‌رو می‌شود. تشبیه به کوره‌ای که به‌تازگی خاموش شده، همین هم‌زمانیِ خاموشی و باقی‌ماندن گرما را ملموس می‌کند. این تصویر نه بیانگر بازگشت زندگی است و نه گزارشی از کاهش تدریجی توان آفرینندگی. (صفحهٔ ۷۲ و صفحهٔ ۷۳) پاسخ: گزینهٔ ۱

راوی نیم‌رخ‌پردازی معلّم را به پیروی او از هنرمندان پیشین و مناسب‌بودن این زاویه برای نشان‌دادن ویژگی‌های اسب مربوط می‌داند؛ بنابراین، نباید آن را صرفاً نشانۀ ضعف معلّم شمرد. در مقابل، علفزار هنگامی به طرح افزوده می‌شود که معلّم در تکمیل بخش پایینی پاها درمی‌ماند. ترتیب رخدادها نشان می‌دهد که پوشاندن پاها با علف، تدبیری برای عبور از این دشواری است. (صفحهٔ ۶۶ و ۶۷) پاسخ: گزینهٔ ۴

راوی در آغاز احتمال می‌دهد که باید پزشک یا دارویی فراهم شود و حتی پس از دیدن نیما نیز به‌آسانی مرگ او را باور نمی‌کند. سپس در جابه‌جاکردن پیکر و قراردادن آن رو به قبله مشارکت می‌کند و برای آمدن بستگان و آوردن قرآن دستور می‌دهد. این توالی، گذار از ناباوری به مواجهۀ عملی با واقعیت مرگ را نشان می‌دهد؛ نه اطمینان همیشگی به زنده‌بودن نیما یا پذیرش مرگ از نخستین لحظه. (صفحهٔ ۷۳) پاسخ: گزینهٔ ۱