نمونه سوال فصل ۱۲ علوم هشتم با جواب

در رویداد نخست، مواد رسوبی بر اثر وزن لایه‌های بالاتر فشرده و سخت می‌شوند؛ این فرایند از مراحل تشکیل سنگ رسوبی است (صفحه‌های ۱۰۸–۱۱۰). در رویداد دوم، یک سنگ اولیه در مدت طولانی تحت تأثیر گرما و فشار تغییر می‌کند، بی‌آنکه ذوب شود؛ این ویژگی مربوط به دگرگونی است (صفحه‌های ۱۱۱–۱۱۳). پس وجود فشار در هر دو رویداد به معنای یکسان‌بودن گروه سنگ حاصل نیست. پاسخ: گزینهٔ ۴

طبق متن، با هر $1\,\mathrm{km}$ افزایش عمق، دما تقریباً $30\,{}^\circ\mathrm{C}$ بیشتر می‌شود (صفحه‌های ۱۰۶–۱۰۸). اختلاف عمق دو نقطه برابر است با $\Delta z=4.5-1.5=3\,\mathrm{km}$. بنابراین اختلاف دمای آنها برابر خواهد بود با $\Delta T=3\times30=90\,{}^\circ\mathrm{C}$. پاسخ: گزینهٔ ۲

زغال‌سنگ از اجتماع بقایای جانداران در محیط رسوبی تشکیل می‌شود و در گروه سنگ‌های رسوبی قرار دارد (صفحهٔ ۱۱۱). گرافیتِ مورد استفاده در بخش نوشتاری مداد، یک کانی است که از دگرگونی نوعی زغال‌سنگ به وجود می‌آید (صفحهٔ ۱۱۳). همچنین دگرگونی با ذوب‌شدن سنگ اولیه همراه نیست (صفحه‌های ۱۱۱–۱۱۳). بنابراین زنجیره‌ای درست است که ابتدا تشکیل زغال‌سنگ رسوبی و سپس پیدایش کانی گرافیت بر اثر دگرگونی را نشان دهد. پاسخ: گزینهٔ ۱

در متن، هم استخراج برخی فلزها از جمله آلومینیم و آهن و هم تهیهٔ سیمان و گچ بنّایی، از کاربردهای سنگ‌های رسوبی معرفی شده‌اند؛ بنابراین هر دو موردِ گزینهٔ نخست به این گروه مربوط‌اند (صفحهٔ ۱۱۱). گرافیت نوک مداد منشأ دگرگونی دارد و مرمر نیز سنگی دگرگونی است (صفحهٔ ۱۱۳). گرانیت هم در گروه سنگ‌های آذرین قرار می‌گیرد (صفحه‌های ۱۰۶ تا ۱۰۸). پس در هر یک از سه زوج دیگر، دست‌کم یک مورد به سنگ‌های رسوبی مربوط نیست. پاسخ: گزینهٔ ۱

اگر مواد مذاب درون زمین باقی بمانند و همان‌جا سرد و متبلور شوند، سنگ آذرین درونی به وجود می‌آید. این سنگ‌ها بلورهای نسبتاً درشتی دارند و کانی‌های آنها بدون میکروسکوپ دیده می‌شوند. در مقابل، مواد مذابی که به سطح زمین می‌رسند، سنگ‌های آذرین بیرونیِ ریزبلور را تشکیل می‌دهند. همچنین ماگما به علت دمای زیاد و گاز فراوان، از سنگ‌های اطراف سبک‌تر است و به سمت بالا حرکت می‌کند؛ بنابراین تعبیر سنگین‌تر بودن آن نادرست است (صفحه‌های ۱۰۶ تا ۱۰۸). پاسخ: گزینهٔ ۳

در محیط نخست، تراورتن بر اثر فرایندهای شیمیایی در محل چشمهٔ آهکی تشکیل می‌شود. در محیط دوم، کاهش آب بر اثر تبخیر در یک دریاچهٔ گرم و کم‌عمق، زمینهٔ تشکیل سنگ رسوبی تبخیری را فراهم می‌کند (صفحه‌های ۱۰۸ تا ۱۱۰). در محیط سوم، انباشته‌شدن بقایای جانداران می‌تواند به تشکیل سنگی مانند زغال‌سنگ بینجامد (صفحهٔ ۱۱۱). بنابراین، این سه مسیر از نظر سازوکار یکسان نیستند، ولی محصولات آنها همگی می‌توانند رسوبی باشند. نه حمل قطعات سنگ با رودخانه و نه منشأ زیستی، شرط مشترک هر سه مسیر است. پاسخ: گزینهٔ ۴

کتاب از کاربرد گرانیت در بخش‌های مختلف ساختمان نام می‌برد، اما هم‌زمان بیان می‌کند که بعضی نمونه‌های آن اورانیم دارند و استفاده از این نمونه‌ها در نمای ساختمان، به‌خصوص نمای داخلی، توصیه نمی‌شود. پس نه می‌توان همهٔ گرانیت‌ها را نامناسب دانست و نه می‌توان از کاربرد رایج آن نتیجه گرفت که هر نمونه‌ای مناسب است. همچنین تأکید بر نمای داخلی، هشدار مربوط به نمای ساختمان را به فضای داخلی محدود نمی‌کند (صفحه‌های ۱۰۶–۱۰۸). پاسخ: گزینهٔ 4

در تعریف کتاب، سنگ جسمی طبیعی و جامد است که می‌تواند از یک نوع کانی یا چند نوع کانی تشکیل شده باشد؛ بنابراین تک‌کانی بودن، نمونهٔ طبیعی کوهستانی را از گروه سنگ‌ها خارج نمی‌کند (صفحه‌های ۱۰۴–۱۰۶). آجر محصول ساخت انسان است. کتاب از پخت آجر برای توضیح تغییر در حالت جامد استفاده می‌کند و این تشبیه به معنای سنگ بودن آجر نیست (صفحه‌های ۱۱۱–۱۱۳). پاسخ: گزینهٔ 2

در توضیح تشکیل رسوبات، کتاب از جابه‌جایی ذرات، قطعات خردشده و مواد محلول نام می‌برد؛ بنابراین مواد حمل‌شده الزاماً همگی به صورت ذرات جامد نیستند. رودخانه، یخچال و باد نیز از عوامل حمل معرفی شده‌اند و انتقال به رودخانه محدود نیست. علاوه بر این، متن دربارهٔ تخریب سنگ‌های سطح زمین سخن می‌گوید و شرطی مبنی بر رسوبی بودن سنگ مبدأ قرار نمی‌دهد. پس تنها نتیجهٔ سازگار با متن، امکان حضور مواد محلول در مسیر انتقال است (صفحه‌های ۱۰۸–۱۱۰). پاسخ: گزینهٔ 1

گروه‌های اصلی سنگ بر پایهٔ شیوهٔ تشکیل از هم جدا می‌شوند، نه صرفاً بر اساس محل استفادهٔ آنها (صفحهٔ ۱۰۶). برای نمونه، گرانیت و گابرو از سنگ‌های آذرینِ مورد استفاده در ساختمان‌اند (صفحهٔ ۱۰۸)، سنگ آهک و تراورتن از سنگ‌های رسوبیِ ساختمانی‌اند (صفحهٔ ۱۱۱) و مرمر نیز سنگی دگرگونی است که در تزئین بناها کاربرد دارد (صفحهٔ ۱۱۳). بنابراین، مشاهدهٔ یک کاربرد ساختمانی برای تعیین گروه سنگ کافی نیست و باید منشأ تشکیل آن را نیز شناخت. پاسخ: گزینهٔ ۲

در مثال آجرپزی، گرما موجب تغییر خشت خام می‌شود، اما خشت برای تبدیل‌شدن به آجر ذوب نمی‌شود. در دگرگونی نیز سنگ اولیه در حالت جامد تغییر می‌کند و گرما به اندازه‌ای نیست که آن را ذوب کند. بااین‌حال، در دگرگونی سنگ‌ها علاوه بر گرما، فشار و محلول‌های داغ نیز ممکن است مؤثر باشند؛ پس این تشبیه، همسان بودن تمام عوامل دو فرایند را نمی‌رساند (صفحه‌های ۱۱۱ تا ۱۱۳). پاسخ: گزینهٔ ۴

برای تعیین گروه محصول نهایی، باید آخرین فرایند تشکیل آن را بررسی کرد. دگرگونی با تغییر سنگ در حالت جامد همراه است و شامل ذوب سنگ نمی‌شود (صفحه‌های ۱۱۱ تا ۱۱۳). در این رویداد، سنگ کاملاً ذوب شده و سپس مواد مذاب درون زمین سرد و متبلور شده‌اند؛ بنابراین محصول نهایی آذرین درونی است (صفحه‌های ۱۰۶ و ۱۰۷). جابه‌جایی مواد مذاب در زیر زمین نیز به‌تنهایی به معنای تشکیل سنگ آذرین بیرونی نیست. پاسخ: گزینهٔ ۱