نمونه سوال فصل ۱۳ علوم هشتم با جواب

لایه‌های بالایی به سبب وزن خود به سنگ‌های زیرین فشار وارد می‌کنند. با فرسایش و حذف این لایه‌ها، فشار وارد بر سنگ زیرین کم می‌شود؛ در نتیجه، سنگ انبساط می‌یابد و بخش‌هایی از آن به شکل ورقه جدا می‌شوند. این سازوکار به تغییر ترکیب شیمیایی نیاز ندارد و از نمونه‌های هوازدگی فیزیکی است. افزایش فشار، انحلال یا برخورد قطعات در هنگام حمل، زنجیرهٔ علّی این مشاهده را بیان نمی‌کنند (صفحهٔ ۱۱۷–۱۱۸). پاسخ: گزینهٔ ۱

تغییر حجم برابر است با $\Delta V=V_{\text{نهایی}}-V_{\text{اولیه}}=162-150=12\ \mathrm{cm^3}$. بنابراین آب هنگام یخ‌زدن افزایش حجم داشته است. اگر این افزایش حجم در شکاف سنگ رخ دهد، به دیواره‌های شکاف فشار وارد می‌کند و می‌تواند موجب خرد شدن سنگ شود. چون در وضعیت توصیف‌شده ترکیب شیمیایی سنگ ثابت می‌ماند، این فرایند فیزیکی است (صفحهٔ ۱۱۶–۱۱۷). پاسخ: گزینهٔ ۳

در حمل رودخانه‌ای، قطعات با یکدیگر برخورد می‌کنند و با افزایش مسافت حمل، معمولاً لبه‌های تیز خود را بیشتر از دست می‌دهند؛ بنابراین، با فرض یکسان بودن شرایط دیگر، ذرات مسیر طولانی‌تر گردتر خواهند بود. پس از ورود ذرات به دریا، ابتدا ذرات درشت‌تر و سپس ذرات ریزتر ته‌نشین می‌شوند (صفحهٔ ۱۱۹–۱۲۰). اتصال ذرات رسوب‌کرده پس از زمانی طولانی می‌تواند سنگ رسوبی بسازد؛ در مقابل، سنگ آذرین از انجماد مواد مذاب پدید می‌آید، نه از انجماد رسوبات (صفحهٔ ۱۲۰–۱۲۱). پاسخ: گزینهٔ ۴

رشد ریشه در شکاف و یخ‌زدن آب، با خردکردن سنگ بدون تغییر ترکیب شیمیایی، هوازدگی فیزیکی ایجاد می‌کنند (صفحهٔ ۱۱۶–۱۱۸). انحلال آهک به‌وسیلۀ آب دارای کربن‌دی‌اکسید از نمونه‌های هوازدگی شیمیایی است؛ بنابراین فقط گروه سوم باید شمرده شود (صفحهٔ ۱۱۸–۱۱۹). تعداد کل نمونه‌ها برابر است با $12+6+12=30$ و درصد نمونه‌های دارای تغییر ترکیب شیمیایی برابر می‌شود با $\frac{12}{30}\times100=40\%$. پاسخ: گزینهٔ ۴

در چرخۀ سنگ، ذرات پس از حمل و رسوب‌گذاری، نهشته‌ها را تشکیل می‌دهند. به‌هم‌پیوستن این ذرات در گذر زمان، سنگی‌شدگی نام دارد و به تشکیل سنگ رسوبی می‌انجامد. تشکیل این سنگ‌ها به عبور از مرحلۀ مذاب نیاز ندارد؛ انجماد مواد مذاب و اثر گرما و فشار، مسیرهای دیگری در چرخۀ سنگ هستند (صفحهٔ ۱۲۰–۱۲۱). پاسخ: گزینهٔ ۲

استدلال نخست معتبر است؛ زیرا نهشته‌های حمل‌شده با یخچال معمولاً به یکدیگر برخورد نمی‌کنند و ضمن کشیده‌شدن روی زمین، اغلب زاویه‌دار باقی می‌مانند. بنابراین نمی‌توان صرفاً از زاویه‌دار بودن آن‌ها، کوتاه بودن مسیر حمل را نتیجه گرفت. استدلال دوم معتبر نیست؛ زیرا هنگام ورود نهشته‌های رودخانه به دریا یا دریاچه، ذرات درشت زودتر از ذرات ریزتر ته‌نشین می‌شوند، نه برعکس (صفحهٔ ۱۱۹–۱۲۰). پاسخ: گزینهٔ ۱

کتاب، واکنش پوستهٔ تخم‌مرغ با سرکه را با حل شدن سنگ آهک در آب بارانِ دارای کربن‌دی‌اکسید مرتبط می‌داند. در هر دو، مادهٔ اولیه در واکنش شرکت می‌کند؛ بنابراین، موضوع صرفاً خرد شدن یا انتقال قطعات نیست. تغییر ترکیب ماده، ویژگی تعیین‌کنندهٔ هوازدگی شیمیایی است و تفاوت محیط آزمایش با طبیعت این ملاک را تغییر نمی‌دهد. (صفحهٔ ۱۱۸–۱۱۹) پاسخ: گزینهٔ ۲

در الگوی رسوب‌گذاری کتاب، پس از ورود ذرات به دریا یا دریاچه، ابتدا ذرات درشت و سپس ذرات ریزتر ته‌نشین می‌شوند؛ بنابراین، در یک نوبت رسوب‌گذاری مطابق این الگو، انتظار داریم ذرات درشت زیر ذرات ریز قرار بگیرند. مشاهدهٔ آرایش معکوس، با مجموعهٔ فرض‌های سؤال سازگار نیست. همچنین نمی‌توان ورود دیرتر ذرات درشت را نتیجه گرفت، زیرا صورت سؤال ورود جداگانهٔ آن‌ها را رد کرده است. (صفحهٔ ۱۱۹–۱۲۰) پاسخ: گزینهٔ ۴

گرما و فشار، بدون ذوب شدن سنگ، می‌تواند سنگ دگرگونی ایجاد کند. با ذوب شدن این سنگ، ماگما پدید می‌آید و انجماد مواد مذاب نیز سنگ آذرین می‌سازد. پس ترتیب محصولات، سنگ دگرگونی، ماگما و سنگ آذرین است. (صفحهٔ ۱۲۰–۱۲۱) با استفاده از زمان‌های فرضی داده‌شده، مدت کل برابر است با $2+3+1=6$ میلیون سال. این زمان‌ها داده‌های فرضی سؤال‌اند و زمان ثابتی برای همهٔ تغییرات چرخهٔ سنگ محسوب نمی‌شوند. پاسخ: گزینهٔ ۱

ملاک جداسازی هوازدگی فیزیکی از شیمیایی، صرفاً تغییر اندازهٔ سنگ نیست. در نوع فیزیکی، قطعه‌های کوچک‌تر ترکیب شیمیایی قبلی را حفظ می‌کنند؛ اما در نوع شیمیایی، ترکیب ماده تغییر می‌کند (صفحهٔ ۱۱۶–۱۱۹). بنابراین گزارش کوچک‌شدن سنگ، بدون اطلاعاتی دربارهٔ تغییر ترکیب، برای تشخیص نوع هوازدگی کافی نیست. وجود اسید در آزمایش نیز جای مشاهده و بررسی نتیجهٔ واکنش را نمی‌گیرد. پاسخ: گزینهٔ ۲

حرکت قطعه‌سنگ‌ها به‌وسیلهٔ آب جاری، بخش مربوط به جابه‌جایی در فرسایش است (صفحهٔ ۱۱۹–۱۲۰). از سوی دیگر، برخورد قطعات هنگام حمل می‌تواند باعث خردشدن آن‌ها شود. چون طبق صورت سؤال ترکیب شیمیایی قطعات تغییر نکرده است، این خردشدن از نوع هوازدگی فیزیکی است (صفحهٔ ۱۱۶–۱۱۷). پس حمل و هوازدگی فیزیکی می‌توانند در یک بازهٔ زمانی با هم رخ دهند و لازم نیست یکی کاملاً پایان یابد تا دیگری آغاز شود. پاسخ: گزینهٔ ۴

در چرخهٔ سنگ، تغییر سنگ بر اثر گرما و فشار، بدون عبور از حالت مذاب، به تشکیل سنگ دگرگونی مربوط است. بنابراین محصول مسیر نخست دگرگونی است. در مسیر دوم، سنگ ابتدا ذوب می‌شود و سپس مادهٔ مذاب با سردشدن و انجماد، سنگ آذرین می‌سازد (صفحهٔ ۱۲۰–۱۲۱). صرف حضور گرما برای آذرین یا دگرگونی نامیدن محصول کافی نیست؛ باید مشخص شود که آیا ذوب و انجماد رخ داده است یا خیر. پاسخ: گزینهٔ ۱