نمونه سوال فصل ۱۱ علوم هشتم با جواب

در آزمایش آب‌نمک، با تبخیر آبِ محلول فراسیرشده، بلور هالیت به دست می‌آید. (صفحه‌های ۹۹–۱۰۰) هالیت در گروه غیرسیلیکات‌ها قرار دارد و شکل بلور نیز از ویژگی‌های فیزیکی مورد استفاده در شناسایی کانی‌هاست؛ بنابراین هر سه بخش گزینهٔ سوم درست است. کوارتز برخلاف گزینهٔ دوم، سیلیکات است. گرافیت نیز در متن نمونهٔ تشکیل کانی تحت تأثیر گرما و فشار معرفی شده و واکنش با اسید، ویژگی شیمیایی به شمار می‌رود. (صفحه‌های ۱۰۱–۱۰۲) پاسخ: گزینهٔ ۳

بیرونیت به افتخار ابوریحان بیرونی و خادمیت به افتخار نصراله خادم نام‌گذاری شده‌اند؛ بنابراین ملاک نام‌گذاری هر دو، بزرگداشت اشخاص است. آویسنیت نام خود را از ابوعلی سینا گرفته و نام ایرانیت به کشف نخستین آن در ایران مربوط است. رنگ و ترکیب شیمیایی نیز از ملاک‌های عمومی نام‌گذاری‌اند، اما در متن برای بیرونیت و آویسنیت چنین دلیلی بیان نشده است. (صفحهٔ ۱۰۳) پاسخ: گزینهٔ ۱

مقاومت زیاد پنبه‌نسوز در برابر گرما و کشش، کاربرد صنعتی آن را توضیح می‌دهد، اما نشانهٔ بی‌خطر بودن آن نیست. الیاف این کانی ممکن است از وسایل حاوی آن جدا و در هوا پراکنده شوند؛ سپس با تنفس به شش‌ها برسند، به دیوارهٔ شش بچسبند و باعث سرطانی‌شدن یاخته‌ها شوند. بنابراین جلوگیری از پراکندگی الیاف، یکی از مراحل مسیر مواجههٔ تنفسی را محدود می‌کند. خطر نیز فقط به معدن مربوط نیست و در وسایل ساخته‌شده هم می‌تواند وجود داشته باشد. (صفحه‌های ۱۰۲–۱۰۳) پاسخ: گزینهٔ ۴

عبارت «الف» درست است؛ کانی‌ها موادی طبیعی، جامد و متبلور با ترکیب شیمیایی نسبتاً ثابت‌اند (صفحهٔ ۹۸–۹۹). عبارت «ب» نادرست است؛ یک سنگ ممکن است از اجتماع فقط یک نوع کانی ساخته شده باشد و وجود دست‌کم دو نوع کانی ضروری نیست (صفحهٔ ۹۸–۹۹). عبارت «پ» نیز نادرست است؛ افزون بر فراوانی عناصر سازنده، شرایط تشکیل، پایداری و مقاومت کانی در برابر فرسایش نیز بر فراوانی آن اثر دارند. عبارت «ت» درست است؛ کانی می‌تواند از یک یا چند عنصر تشکیل شده باشد (صفحهٔ ۹۹–۱۰۰). بنابراین دو عبارت درست‌اند. پاسخ: گزینهٔ ۴

هالیت از کانی‌هایی است که می‌توان از آن برای شناخت محیط تشکیلش استفاده کرد؛ وجود آن نشانه‌ای از شرایط گرم و خشک در زمان تشکیل است، نه دلیلی قطعی برای گرم و خشک بودن آب‌وهوای امروز محل یافتن آن (صفحهٔ ۹۹–۱۰۰). همچنین هالیت در گروه غیرسیلیکات‌ها قرار دارد و فاقد عنصر سیلیسیم است. روش تشکیل ذکرشده برای آن نیز تبخیر محلول فراسیرشده است، نه سردشدن مادهٔ مذاب. بلوری بودن هم به‌تنهایی دلیلی بر سیلیکات بودن نیست (صفحهٔ ۱۰۱–۱۰۲). پاسخ: گزینهٔ ۲

در نمونه‌های کاربرد کانی‌ها، فلوئوریت برای تهیهٔ خمیردندان و تالک برای تهیهٔ پودر بچه معرفی شده‌اند (صفحهٔ ۹۹–۱۰۰). همچنین هماتیت، سنگ معدن آهن است و مسکوویت با عنوان طلق نسوز در میان کانی‌های صنعتی آمده است (صفحهٔ ۹۸–۹۹). بنابراین تنها جفتی که هر دو کاربرد آن درست بیان شده، فلوئوریت برای خمیردندان و هماتیت به‌عنوان سنگ معدن آهن است. پاسخ: گزینهٔ ۱

فراوانی کانی‌ها فقط به مقدار عناصر سازنده وابسته نیست؛ شرایط لازم برای تشکیل، پایداری و مقاومت در برابر فرسایش نیز بر آن اثر دارند. بنابراین یکسان بودن مقدار عناصر سازنده، برای نتیجه‌گیری دربارهٔ یکسان بودن فراوانی کانی کافی نیست. همچنین مقاومت کمتر در برابر فرسایش، دلیل باقی‌ماندن بیشتر کانی نیست و کاربرد صنعتی نیز برابری فراوانی را تضمین نمی‌کند. (صفحهٔ ۹۹–۱۰۰) پاسخ: گزینهٔ ۲

در کوارتز، وارد شدن ضربه‌های آرام می‌تواند اختلاف پتانسیل الکتریکی ایجاد کند و کتاب کاربرد آن در برخی ساعت‌ها را با همین ویژگی توضیح می‌دهد. بنابراین آزمایش مرتبط باید شامل وارد کردن ضربه و بررسی ایجاد اختلاف پتانسیل باشد. مشاهدهٔ شکل بلور، آزمون واکنش با اسید و بررسی نوری مقطع نازک، به ویژگی‌های دیگری مربوط‌اند و مستقیماً این پدیده را نمی‌آزمایند. (صفحهٔ ۹۹–۱۰۰ و صفحهٔ ۱۰۱–۱۰۲) پاسخ: گزینهٔ ۱

کوارتز و مسکوویت در گروه سیلیکات‌ها قرار دارند و دارای سیلیسیم‌اند؛ هماتیت و فیروزه غیرسیلیکات‌اند. پس تعداد نمونه‌های دارای سیلیسیم برابر با $2+3=5$ و تعداد کل نمونه‌ها برابر با $2+3+4+1=10$ است. درصد موردنظر از رابطهٔ $\frac{5}{10}\times100=50\%$ به دست می‌آید. جرم نمونه‌ها در این محاسبه دخالتی ندارد، زیرا سؤال درصد تعداد نمونه‌ها را می‌خواهد. (صفحهٔ ۱۰۱–۱۰۲) پاسخ: گزینهٔ ۴

در بررسی نخست، رنگ و شکل بلور مطالعه می‌شوند که هر دو از خواص فیزیکی کانی‌اند. در بررسی دوم، رفتار کانی در برابر اسید بررسی می‌شود؛ بنابراین ویژگی مورد مطالعه شیمیایی است. مطالعهٔ مقطع نازک با میکروسکوپ ویژه نیز برای بررسی خواص نوری انجام می‌شود. پس ترتیب خواسته‌شده، فیزیکی، شیمیایی و نوری است. (صفحهٔ ۱۰۱–۱۰۲)
پاسخ: گزینهٔ ۲

ملاک تقسیم کانی‌ها به سیلیکات و غیرسیلیکات، وجود یا نبود عنصر سیلیسیم در ترکیب آنهاست، نه کاربردشان. فیروزه در جواهرسازی استفاده می‌شود، اما در گروه غیرسیلیکات‌ها قرار می‌گیرد؛ بنابراین کاربرد زینتی برای تعیین گروه شیمیایی کافی نیست. همچنین کتاب تشکیل بیشتر کانی‌های قیمتی و تشکیل عمدهٔ سیلیکات‌ها را به سردشدن مواد مذاب نسبت می‌دهد؛ از این دو گزاره نمی‌توان حکم کرد که همهٔ اعضای این گروه‌ها یکسان‌اند یا تنها یک روش تشکیل دارند. (صفحهٔ ۹۸–۹۹ و ۱۰۱–۱۰۲)
پاسخ: گزینهٔ ۴

در آغاز فعالیت، نمک در آب قرار گرفته و محلول فراسیرشده تهیه شده است. پس از ریختن قطره‌ها روی مقوا و گذشت زمان، آب تبخیر می‌شود و هالیت به‌صورت بلورهای قابل مشاهده باقی می‌ماند. این فرایند نمونه‌ای از تشکیل کانی بر اثر تبخیر محلول است، نه سردشدن مواد مذاب. مقوا نیز در این فعالیت منبع مواد سازندهٔ نمک معرفی نشده است. افزون بر این، شکل بلوری ملاک سیلیکاتی بودن نیست و هالیت از غیرسیلیکات‌هاست. (صفحهٔ ۹۹–۱۰۰ و ۱۰۱–۱۰۲)
پاسخ: گزینهٔ ۱