نمونه سوال زیست دهم با جواب

مقاومت یک عامل بیماری‌زا در برابر دارو، پدیده‌ای طبیعی است که می‌توان آثار آن را مشاهده و اندازه‌گیری کرد؛ بنابراین در محدودهٔ بررسی علوم تجربی قرار می‌گیرد. از سوی دیگر، محرمانگی اطلاعات پزشکی از موضوع‌های اخلاق زیستی است و امکان انجام پژوهش، مجوز انتشار این اطلاعات نیست. داوری دربارهٔ زیبایی آثار هنری نیز از محدودهٔ علوم تجربی بیرون است. (صفحه‌های ۲، ۳ و ۴) پاسخ: گزینهٔ ۴

در نگرش کل‌نگر، شناخت اجزا به‌تنهایی کافی نیست و ارتباط آنها نیز باید بررسی شود. برای افزایش کمیت و کیفیت محصول، شناخت روابط گیاه با عوامل زنده و غیرزندهٔ محیط اهمیت دارد. همچنین خدمات بوم‌سازگان به تولیدکنندگان آن وابسته است و حفظ نسبی تولیدکنندگی هنگام تغییر اقلیم، در ارتقای کیفیت زندگی انسان نقش دارد. بنابراین طرحی مناسب‌تر است که هم روابط اجزا را بررسی کند و هم پایداری تولیدکنندگی را بسنجد؛ شمار یک جاندار، تعداد گونه‌ها یا ثابت ماندن تمام اجزا جایگزین این معیارها نیست. (صفحه‌های ۳، ۴ و ۵) پاسخ: گزینهٔ ۱

هر دیساکارید با مصرف یک مولکول آب به دو مونوساکارید تبدیل می‌شود. پس برای آب‌کافت $15$ دیساکارید، $15$ مولکول آب مصرف و $15\times 2=30$ مونوساکارید تولید می‌شود. با افزودن $9$ مونوساکارید اولیۀ مخلوط، شمار نهایی برابر $30+9=39$ خواهد بود. مونوساکاریدهای اولیه به گوارش نیاز ندارند. (صفحهٔ ۲۳) پاسخ: گزینهٔ ۱

ترتیب لایه‌ها از داخل به خارج، مخاط، زیرمخاط، ماهیچه‌ای و بیرونی است. زیرمخاط اتصال مخاط به لایۀ ماهیچه‌ای را برقرار می‌کند و امکان لغزش و چین‌خوردگی آن را فراهم می‌سازد. همچنین در زیرمخاط و لایۀ ماهیچه‌ای شبکه‌های عصبی وجود دارند. وجود بافت پیوندی سست به‌تنهایی برای شناسایی لایه کافی نیست، زیرا در همۀ لایه‌ها دیده می‌شود. (صفحه‌های ۱۸ و ۱۹) پاسخ: گزینهٔ ۲

سطح رو به هوای حبابک با لایه‌ای نازک از آب پوشیده شده است. کشش سطحی این آب با باز شدن حبابک مخالفت می‌کند. عامل سطح‌فعال با کاهش کشش سطحی، باز شدن حبابک را آسان‌تر می‌کند؛ بنابراین کمبود آن به معنی کاهش ناکافی این مقاومت است. نقش دفاعی درشت‌خوارها و عملکرد مخاط مژک‌دار، توضیح این مشکل نیست؛ ضمن آنکه در محل حبابک مخاط مژک‌دار وجود ندارد. (صفحهٔ ۳۷) پاسخ: گزینهٔ ۱

کربن‌دی‌اکسید از فرآورده‌های تنفس یاخته‌ای است و باید از یاخته‌ها دور شود. اگر دفع آن مختل شود، واکنش آن با آب می‌تواند کربنیک اسید ایجاد کند و موجب کاهش $\mathrm{pH}$ شود. این تغییر ممکن است ساختار و در نتیجه عملکرد پروتئین‌ها را مختل کند. چون بسیاری از فعالیت‌های یاخته‌ای به پروتئین‌ها وابسته‌اند، کافی بودن اکسیژن به‌تنهایی از این آسیب جلوگیری نمی‌کند. (صفحهٔ ۳۴) پاسخ: گزینهٔ ۴

نیاز اکسیژنی و غذایی ماهیچهٔ قلب از راه خون درون حفره‌های قلب برطرف نمی‌شود؛ این وظیفه بر عهدهٔ سرخرگ‌های تاجیِ منشعب از آئورت است. بنابراین انسداد یکی از این رگ‌ها می‌تواند با وجود ادامهٔ عبور خون از حفره‌ها، موجب کمبود اکسیژن و مرگ یاخته‌های ناحیهٔ مربوط شود. خون پس از عبور از بافت قلب نیز از راه سیاهرگ تاجی به دهلیز راست می‌رسد. (صفحه‌های ۴۸ و ۴۹) پاسخ: گزینهٔ ۴

مویرگ‌های پیوسته، از جمله مویرگ‌های دستگاه عصبی مرکزی، دارای اتصال نزدیک میان یاخته‌های پوششی‌اند و تبادل مواد در آنها به‌شدت کنترل می‌شود. مویرگ منفذدار نیز غشای پایهٔ ضخیمی دارد که عبور مولکول‌های درشت را محدود می‌کند. در نوع ناپیوسته، وجود فاصله‌ها به معنای نبود همهٔ اتصالات نیست. همچنین هیچ‌یک از مویرگ‌ها در دیوارهٔ خود ماهیچهٔ صاف ندارند. (صفحهٔ ۵۷) پاسخ: گزینهٔ ۲

تراوش ماده را از خون به کپسول بومن وارد می‌کند، بازجذب آن را از مایع درون گردیزه به خون برمی‌گرداند و ترشح آن را به مایع درون گردیزه می‌افزاید. بنابراین مقدار دفع‌شده برابر است با: $72-44+10=38\,\mathrm{mg}$. کم‌کردن ترشح یا نادیده‌گرفتن هر یک از این جابه‌جایی‌ها، موازنۀ ماده را نادرست می‌کند. (صفحه‌های ۷۳ و ۷۴) پاسخ: گزینهٔ ۴

یکسان‌بودن تقریبی فشار اسمزی مایع پیرامون یاخته و درون آن، از تغییر نامناسب مقدار آب یاخته جلوگیری می‌کند. در محیط الف، فشار اسمزی درون یاخته بیشتر است؛ بنابراین آب به‌طور خالص به یاخته وارد می‌شود. در محیط ب، فشار اسمزی محیط بیشتر است و آب به‌طور خالص از یاخته خارج می‌شود. این دو وضعیت می‌توانند ادامۀ فعالیت طبیعی یاخته را تهدید کنند. (صفحهٔ ۶۹) پاسخ: گزینهٔ ۲

بافت توصیف‌شده کلانشیم است. یاخته‌های این بافت معمولاً زیر روپوست قرار می‌گیرند و با وجود ایجاد استحکام، مانع رشد اندام نمی‌شوند. دیوارهٔ آن‌ها از نوع نخستین و ضخیم است و دیوارهٔ پسین ندارند. در مقابل، دیوارهٔ پسین مانع رشد یاخته می‌شود و در اسکلرانشیم ضخیم و چوبی‌شده است. (صفحه‌های ۸۰، ۸۱، ۸۷ و ۸۸) پاسخ: گزینهٔ 4

در مسیر موردنظر، ابتدا لایه‌های پسین و دیوارهٔ نخستین یاختهٔ اول، سپس تیغهٔ میانی و پس از آن دیوارهٔ نخستین و لایه‌های پسین یاختهٔ دوم قرار می‌گیرند. هر یاخته دیوارهٔ نخستین خود را دارد، اما تیغهٔ میانی میان آن‌ها مشترک است. بنابراین تعداد بخش‌های متمایز برابر است با: $2+1+1+1+3=8$. ترتیب قرارگیری این بخش‌ها نیز با دورتر شدن تیغهٔ میانی از پروتوپلاست در جریان تشکیل دیواره‌ها سازگار است. (صفحه‌های ۸۰ و ۸۱) پاسخ: گزینهٔ 2

گیاخاک دارای بارهای منفی است و از این طریق یون‌های مثبت را بر سطح خود نگه می‌دارد و از شسته شدن آنها می‌کاهد. از دو شکل عمدهٔ نیتروژن مورد استفادهٔ گیاه، آمونیوم با فرمول $\mathrm{NH_4^+}$ مثبت و نیترات با فرمول $\mathrm{NO_3^-}$ منفی است؛ بنابراین سازوکار بیان‌شده می‌تواند به نگهداری آمونیوم کمک کند. این نقش با تثبیت نیتروژن، یعنی تبدیل نیتروژن جو به شکل قابل استفادهٔ گیاه، تفاوت دارد. (صفحه‌های ۹۸ و ۹۹) پاسخ: گزینهٔ ۴

توانایی فتوسنتز به معنی بی‌نیازی گیاه از دریافت مواد نیست؛ گیاه همچنان آب و عناصر معدنی را جذب می‌کند. کربن نیز که در ساخت مواد آلی نقش بنیادی دارد، فقط از راه ورود کربن‌دی‌اکسید گازی تأمین نمی‌شود. بخشی از کربن‌دی‌اکسید در آب به بیکربنات تبدیل می‌شود و این شکل نیز قابلیت جذب دارد. بنابراین، تأمین کربن از یک ترکیب محلول در آب امکان‌پذیر است. (صفحه‌های ۹۷ و ۹۸) پاسخ: گزینهٔ ۲