۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۶ زیست دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«از انرژی به ماده»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • زیست‌شناسی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۷۷ تا ۹۰

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۷۷ تا ۸۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۱: فتوسنتز: تبدیل انرژی نور به انرژی شیمیایی

در این درس یاد می‌گیری چگونه ساختار برگ و سبزدیسه، رنگیزه‌ها و فتوسیستم‌ها به استفاده از انرژی نور کمک می‌کنند و چگونه از شواهد آزمایشی، اثر متفاوت طول موج‌های نور بر فتوسنتز را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر نور سبز و نور قرمز را جداگانه به یک برگ بتابانیم، آیا انتظار داری فتوسنتز آن در هر دو حالت به یک اندازه باشد؟ چرا رنگ برگ می‌تواند سرنخی برای پاسخ باشد؟

نه؛ رنگیزه‌های برگ طول موج‌های مختلف نور را به یک اندازه جذب نمی‌کنند. سبزینه نور قرمز را بیشتر از نور سبز جذب می‌کند؛ پس برای پیش‌بینی میزان فتوسنتز، باید ببینیم رنگیزه‌ها کدام بخش‌های نور را بهتر جذب می‌کنند.

از نور خورشید تا بافت برگ

از نور خورشید تا بافت برگ

وقتی سیبی می‌خوری، بخشی از انرژی دریافتی تو در اصل از نور خورشید آمده است! گیاه در فتوسنتز با استفاده از انرژی نور، کربن‌دی‌اکسید را به مادهٔ آلی تبدیل می‌کند و اکسیژن هم تولید می‌شود. پس نور به ماده تبدیل نمی‌شود؛ انرژی نور به انرژی شیمیاییِ ذخیره‌شده در مادهٔ آلی تبدیل می‌شود.

این فرایند در سبزدیسه‌ها انجام می‌شود. برگ بیشتر گیاهان، به‌دلیل داشتن سبزدیسه‌های فراوان، جای مناسبی برای فتوسنتز است. برای بررسی ساختارش، یک برگ دولپه را مانند یک ساندویچِ چندلایه تصور کن:

  • روپوست رویی و زیرین در دو سطح پهنک قرار دارند.
  • میانبرگ میان این دو روپوست است و یاخته‌های پارانشیمی دارد.
  • دسته‌های آوندی یا رگبرگ‌ها نیز در پهنک دیده می‌شوند.

در نمونهٔ دولپهٔ شکل کتاب، یاخته‌های نرده‌ای نزدیک روپوست رویی و فشرده‌اند؛ یاخته‌های اسفنجی به سمت روپوست زیرین قرار دارند. البته این آرایش همگانی نیست؛ میانبرگ بعضی گیاهان فقط از یاخته‌های اسفنجی تشکیل شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸

درون سبزدیسه چه خبر است؟

درون سبزدیسه چه خبر است؟

تصور کن با بزرگ‌نمایی می‌توانی وارد یک سبزدیسه شوی. ابتدا با غشای بیرونی و غشای درونی روبه‌رو می‌شوی که کمی از هم فاصله دارند؛ این دو، پوشش سبزدیسه را می‌سازند.

درون این پوشش، سامانه‌ای از کیسه‌های غشاییِ به‌هم‌متصل وجود دارد که تیلاکوئید نام دارد. برای تجسم آن، چند کیسهٔ کوچکِ متصل را درون یک ظرف تصور کن: فضای داخل کیسه‌ها با فضای بیرون آنها یکی نیست. در سبزدیسه نیز فضای درون تیلاکوئید از بستره جداست؛ بستره فضای بیرون تیلاکوئیدها و درون غشای درونی سبزدیسه است.

بستره دارای دنا، رنا و رناتن است. پس سبزدیسه ابزار ساختن *بعضی* پروتئین‌های مورد نیاز خود را دارد، نه همهٔ آنها را. سبزدیسه همچنین می‌تواند به‌طور مستقل تقسیم شود.

نکتهٔ مهم: غشای تیلاکوئید را با غشای درونیِ پوشش سبزدیسه اشتباه نگیر؛ تیلاکوئید سامانه‌ای غشایی درون آن پوشش است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

رنگیزه‌های متفاوت، جذب متفاوت

رنگیزه‌های متفاوت، جذب متفاوت

چرا برگ سبز است، اما نور سبز را به‌اندازهٔ نور قرمز جذب نمی‌کند؟ رنگی که می‌بینیم، لزوماً رنگِ نورِ جذب‌شده نیست. سبزینه بخش بیشتری از نور سبز را بازمی‌تاباند یا عبور می‌دهد؛ به همین دلیل برگ را سبز می‌بینیم.

رنگیزه‌های فتوسنتزی در غشای تیلاکوئید قرار دارند. سبزینه‌های aa و bb بیشترین جذب را در دو محدوده دارند: بنفش تا آبی، حدود 400400 تا 500 nm500\ \mathrm{nm}، و نارنجی تا قرمز، حدود 600600 تا 700 nm700\ \mathrm{nm}. البته محل بیشینهٔ جذب این دو سبزینه دقیقاً یکسان نیست.

کاروتنوئیدها زرد، نارنجی یا قرمز دیده می‌شوند، اما بیشترین جذبشان در بخش آبی و سبز نور مرئی است. پس نباید رنگِ دیده‌شدهٔ یک رنگیزه را با رنگِ نورِ بیشتر جذب‌شدهٔ آن یکی بدانیم.

مثل گروهی که اعضایش مهارت‌های متفاوت دارند، رنگیزه‌های گوناگون هم در کنار یکدیگر امکان استفاده از بخش‌های بیشتری از نور را فراهم می‌کنند؛ نه اینکه همگی نورهای یکسانی را به یک اندازه جذب کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

فتوسیستم؛ آنتن و مرکز واکنش

فتوسیستم؛ آنتن و مرکز واکنش

رنگیزه‌ها در غشای تیلاکوئید تنها نیستند؛ آن‌ها همراه پروتئین‌ها، مجموعه‌هایی به نام فتوسیستم می‌سازند. هر فتوسیستم دو بخش دارد: آنتن‌های گیرندهٔ نور و مرکز واکنش.

آنتن‌ها از رنگیزه‌های گوناگون، شامل سبزینه‌ها و کاروتنوئیدها، همراه با پروتئین‌ها ساخته شده‌اند. آن‌ها انرژی نور را دریافت می‌کنند و به مرکز واکنش می‌رسانند. برای تصور این همکاری، گروهی را در نظر بگیر که از جاهای مختلف کمک جمع می‌کنند و به یک پایگاه مرکزی می‌رسانند؛ آنتن‌ها هم انرژی جذب‌شده را به مرکز واکنش هدایت می‌کنند. مرکز واکنش دارای سبزینهٔ aa در بستری پروتئینی است.

دو نوع فتوسیستم داریم. بیشترین جذب سبزینهٔ مرکز واکنش در فتوسیستم یک، در طول موج 700 nm700\,\mathrm{nm} و در فتوسیستم دو، در 680 nm680\,\mathrm{nm} است؛ به همین دلیل، این سبزینه‌ها را به‌ترتیب P700\mathrm{P_{700}} و P680\mathrm{P_{680}} می‌نامند.

هر دو فتوسیستم در غشای تیلاکوئید قرار دارند و با ناقل‌های الکترون به هم مرتبط‌اند. این ناقل‌ها می‌توانند الکترون بگیرند یا از دست بدهند؛ پس انتقال انرژی از آنتن به مرکز واکنش را با جابه‌جایی الکترون توسط ناقل‌ها یکی ندان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

باکتری‌ها چه چیزی را نشان می‌دهند؟

باکتری‌ها چه چیزی را نشان می‌دهند؟

اگر بخواهی بفهمی کدام بخش نور برای فتوسنتز مؤثرتر است، چطور می‌توانی از باکتری‌ها کمک بگیری؟ در آزمایش کتاب، نور از منشور می‌گذرد و به رنگ‌های گوناگون تجزیه می‌شود؛ بنابراین بخش‌های مختلف جلبک رشته‌ای اسپیروژیر، نورهایی با طول موج متفاوت دریافت می‌کنند.

باکتری‌های هوازی به اکسیژن نیاز دارند و در نواحی دارای اکسیژن بیشتر تجمع می‌کنند؛ درست مثل اینکه شلوغی اطراف یک آبخوری، سرنخی از دسترسی به آب باشد. پس تجمع بیشتر باکتری‌ها کنار بخشی از جلبک، نشانه‌ای غیرمستقیم از تولید بیشتر اکسیژن و فتوسنتز بیشتر در آن بخش است. یکسان نبودن تجمع آن‌ها نشان می‌دهد طول موج‌های مختلف، اثر یکسانی بر فتوسنتز ندارند.

اما این آزمایش به‌تنهایی نمی‌گوید کدام رنگیزه اصلی است؛ چون نتیجهٔ فعالیت مجموعهٔ رنگیزه‌های جلبک را می‌بینیم، نه سهم جداگانهٔ هرکدام را. برای بررسی نقش اکسیژن در تجمع باکتری‌ها، می‌توان در آزمایشی جداگانه و با یکسان نگه‌داشتن شرایط دیگر، واکنش آن‌ها را به تفاوت مقدار اکسیژن بررسی کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱

مثال حل‌شده

در آزمایش اسپیروژیر، باکتری‌های هوازی در بعضی نواحی طیف نور بیشتر جمع شده‌اند. دانش‌آموزی می‌گوید: «شاید خودِ نور باعث تجمع باکتری‌ها شده باشد، نه اکسیژن تولیدشده توسط جلبک.» برای بررسی این احتمال چه آزمایش شاهدی پیشنهاد می‌کنی؟

  1. دو توضیح احتمالی را جدا می‌کنیم: تجمع در پاسخ به اکسیژن تولیدشده توسط اسپیروژیر، یا تجمع در پاسخ مستقیم به نور.

  2. ظرف مشابهی شامل همان آب و باکتری‌ها، اما بدون اسپیروژیر آماده می‌کنیم.

  3. ظرف شاهد را در برابر همان طیف نور قرار می‌دهیم و زمان مشاهده و سایر شرایط را یکسان نگه می‌داریم.

  4. اگر باکتری‌ها بدون جلبک نیز همان الگوی تجمع را نشان دهند، اثر مستقیم نور باید بررسی شود؛ اگر این الگو دیده نشود، توضیحِ تجمع در پاسخ به اکسیژن تولیدشده توسط جلبک تقویت می‌شود.

جواب: باید بررسی کنیم آیا باکتری‌ها بدون حضور اسپیروژیر هم در همان نواحی نور تجمع می‌کنند؛ این آزمایش شاهد کمک می‌کند اثر مستقیم نور بر تجمع باکتری‌ها را از اثر اکسیژن تولیدشده توسط جلبک جدا کنیم.

نکات مهم

  • برگ با داشتن سبزدیسه‌های فراوان برای فتوسنتز مناسب است و درون سبزدیسه، غشای تیلاکوئید فضای درونی آن را از بستره جدا می‌کند.
  • رنگیزه‌های متفاوتِ غشای تیلاکوئید نورهای متفاوتی را جذب می‌کنند و آنتن‌های فتوسیستم انرژی نور را به مرکز واکنش می‌رسانند.
  • تجمع باکتری‌های هوازی کنار اسپیروژیر نشانه‌ای غیرمستقیم از تولید بیشتر اکسیژن و فتوسنتز بیشتر است، اما به‌تنهایی رنگیزهٔ اصلی را مشخص نمی‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۸۲ تا ۸۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۲ | واکنش‌های فتوسنتزی

در این درس یاد می‌گیری چگونه واکنش‌های نوری انرژی و الکترون لازم برای تثبیت کربن در چرخهٔ کالوین را فراهم می‌کنند، چرا بیشتر گیاهان را سه‌کربنی می‌نامند و عوامل محیطی چگونه بر فتوسنتز اثر می‌گذارند.

پیش از شروع

اگر واکنش‌های ساخت قند «مستقل از نور» هستند، آیا گیاه می‌تواند در تاریکی برای همیشه به ساختن قند ادامه دهد؟

نه؛ مستقل از نور بودن یعنی این واکنش‌ها مستقیماً به تابش نور نیاز ندارند. اما انرژی و الکترون لازم برای ساخت قند را از موادی می‌گیرند که در واکنش‌های وابسته به نور ساخته شده‌اند؛ پس بدون تأمین این مواد، ادامه پیدا نمی‌کنند.

سفر الکترون از آب

سفر الکترون از آب

اکسیژنی که در فتوسنتز آزاد می‌شود، از کجا می‌آید؟ برای یافتن پاسخ، مسیر الکترون را در غشای تیلاکوئید دنبال کنیم.

وقتی رنگیزه‌ها نور جذب می‌کنند، الکترون‌هایشان انرژی می‌گیرند و برانگیخته می‌شوند. در آنتن هر فتوسیستم، انرژی از رنگیزه‌ای به رنگیزهٔ دیگر منتقل می‌شود تا به مرکز واکنش برسد؛ سپس الکترونی پرانرژی از سبزینهٔ aa خارج می‌شود. آنتن را مثل گروهی تصور کن که انرژی را دست‌به‌دست به مرکز می‌رسانند.

الکترونِ خارج‌شده از فتوسیستم 22 از یک زنجیرهٔ انتقال الکترون می‌گذرد و کمبود الکترون مرکز واکنش فتوسیستم 11 را جبران می‌کند. در فتوسیستم 11 نیز نور باعث برانگیختگی و خروج الکترون می‌شود؛ این الکترون با عبور از زنجیرهٔ دیگری سرانجام به NADP+\mathrm{NADP^+} می‌رسد. این مولکول با دریافت دو الکترون و پیوند با پروتون، به NADPH\mathrm{NADPH} تبدیل می‌شود.

اما جای خالی الکترون در فتوسیستم 22 چگونه پُر می‌شود؟ با تجزیهٔ نوری آب در سطح داخلی تیلاکوئید! این فرایند، الکترون، پروتون و اکسیژن تولید می‌کند؛ الکترون‌ها کمبود فتوسیستم 22 را جبران می‌کنند. پس منشأ اکسیژن آزادشده، آب است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

شیب پروتون؛ نیروی ساخت انرژی

شیب پروتون؛ نیروی ساخت انرژی

آبِ جمع‌شده پشت سد را تصور کن: عبور آن از توربین می‌تواند به تولید برق کمک کند. در سبزدیسه هم اختلاف تراکم پروتون‌ها دو سوی غشای تیلاکوئید، امکان ساخت ATP\mathrm{ATP} را فراهم می‌کند.

پروتون‌ها، یعنی یون‌های H+\mathrm{H^+}، از دو راه در فضای درون تیلاکوئید جمع می‌شوند:

  • تجزیهٔ نوری آب، در همین فضا پروتون آزاد می‌کند.
  • پروتئینی در زنجیرهٔ انتقال الکترونِ بین فتوسیستم‌های 22 و 11، پروتون‌ها را از بستره به درون تیلاکوئید پمپ می‌کند.

در نتیجه، تراکم پروتون‌ها درون تیلاکوئید از بستره بیشتر می‌شود. پروتون‌ها تمایل دارند در جهت شیب غلظت، به بستره برگردند؛ اما نمی‌توانند مستقیماً از غشای تیلاکوئید منتشر شوند. راه بازگشت آن‌ها، آنزیم ATP\mathrm{ATP} ساز در غشاست. عبور پروتون‌ها از این آنزیم با ساخته‌شدن ATP\mathrm{ATP} همراه می‌شود؛ درست مانند عبور آب از توربین در مثال سد.

پس جهت‌ها را به خاطر بسپار: تجمع درون تیلاکوئید؛ بازگشت به بستره از مسیر آنزیم. چون نور این فرایند را به راه می‌اندازد، به آن ساخته‌شدن نوری ATP\mathrm{ATP} می‌گویند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

کالوین؛ از کربن‌دی‌اکسید تا قند

کالوین؛ از کربن‌دی‌اکسید تا قند

حالا انرژی و الکترونِ فراهم‌شده در واکنش‌های نوری کجا مصرف می‌شوند؟ در چرخهٔ کالوین، در بسترهٔ سبزدیسه؛ جایی که کربن‌دی‌اکسید برای ساخت ترکیب‌های آلی به کار می‌رود. این کار را تثبیت کربن می‌نامیم.

مسیر را دنبال کن:

  • آنزیم روبیسکو، کربن‌دی‌اکسید را به قند پنج‌کربنیِ ریبولوزبیس‌فسفات اضافه می‌کند.
  • ترکیب شش‌کربنیِ ناپایدار، بلافاصله به دو مولکول اسید سه‌کربنی تجزیه می‌شود.
  • این مولکول‌ها با مصرف ATP\mathrm{ATP} و دریافت الکترون از NADPH\mathrm{NADPH}، در نهایت به قندهای سه‌کربنی تبدیل می‌شوند.

همهٔ قندهای حاصل از چرخه خارج نمی‌شوند. بخشی برای ساخت گلوکز و مواد آلی دیگر مصرف می‌شوند؛ بخشی هم پذیرندهٔ پنج‌کربنی را بازسازی می‌کنند تا چرخه بتواند دوباره کربن‌دی‌اکسید بگیرد. مثل کارگاهی که باید بخشی از محصولش را برای ادامهٔ کار خودش نگه دارد!

چون نخستین مادهٔ آلی پایدار این مسیر سه‌کربنی است، گیاهانی که فقط با چرخهٔ کالوین کربن را تثبیت می‌کنند، گیاهان C3\mathrm{C_3} نام دارند.

پس «مستقل از نور» یعنی این واکنش‌ها مستقیماً به نور نیاز ندارند، نه اینکه از فرآورده‌های واکنش‌های نوری بی‌نیاز باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

محیط، تنظیم‌کنندهٔ فتوسنتز

محیط، تنظیم‌کنندهٔ فتوسنتز

اگر گلدانی را در جای روشن‌تری بگذاری، آیا حتماً فتوسنتز آن بیشتر می‌شود؟ برای پاسخ، باید چند عامل را با هم ببینی.

نور فقط از نظر شدت مهم نیست؛ طول موج و مدت تابش آن هم بر فتوسنتز اثر دارند. میزان کربن‌دی‌اکسید نیز مؤثر است، چون مادهٔ اولیهٔ تثبیت کربن است. میزان اکسیژن محیط هم می‌تواند بر فتوسنتز اثر بگذارد؛ پس بررسی نور به‌تنهایی کافی نیست.

دما عامل مهم دیگری است. واکنش‌های فتوسنتز با کمک آنزیم‌ها پیش می‌روند و آنزیم‌ها در گسترهٔ دمایی معینی بهترین عملکرد را دارند. بنابراین، گرم‌تر شدن محیط همیشه به معنی بیشتر شدن فتوسنتز نیست؛ دما ممکن است از گسترهٔ مناسب فراتر برود.

مثلاً برای مقایسهٔ اثر نور بر دو گلدان مشابه، بهتر است دما و میزان کربن‌دی‌اکسید آن‌ها یکسان باشد؛ وگرنه نمی‌توانیم تفاوت فتوسنتز را فقط به نور نسبت دهیم. اثر هر عامل را باید در کنار شرایط دیگر سنجید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

مثال حل‌شده

فرض کن در آزمایشی، غشای تیلاکوئید به پروتون‌ها نفوذپذیر شود؛ یعنی پروتون‌ها بتوانند بدون عبور از آنزیم ATP\mathrm{ATP} ساز به بستره برگردند. حتی اگر نور و انتقال الکترون برقرار باشند، چه تغییری در ساخت نوری ATP\mathrm{ATP} و ادامهٔ چرخهٔ کالوین انتظار داری؟

  1. در حالت عادی، تجزیهٔ آب و پمپ‌شدن پروتون‌ها از بستره، غلظت پروتون را در فضای درون تیلاکوئید افزایش می‌دهند.

  2. بازگشت پروتون‌ها در جهت شیب غلظت، از مسیر آنزیم ATP\mathrm{ATP} ساز، با ساخت ATP\mathrm{ATP} همراه می‌شود.

  3. اگر پروتون‌ها از مسیر دیگری برگردند، اختلاف غلظت دو سوی غشا کاهش می‌یابد و عبور پروتون از آنزیم ATP\mathrm{ATP} ساز کمتر می‌شود؛ بنابراین ساخت نوری ATP\mathrm{ATP} کاهش می‌یابد.

  4. چرخهٔ کالوین برای ادامه به ATP\mathrm{ATP} نیاز دارد؛ پس مستقل از نور بودن آن مانع اثرگذاری این اختلال نمی‌شود و ادامهٔ چرخه محدود می‌شود.

جواب: ساخت نوری ATP\mathrm{ATP} کاهش می‌یابد، زیرا اختلاف غلظت پروتون‌ها کمتر می‌شود و بازگشت آن‌ها از مسیر آنزیم ATP\mathrm{ATP} ساز کاهش می‌یابد؛ در نتیجه، ادامهٔ چرخهٔ کالوین نیز با محدودیت تأمین انرژی روبه‌رو می‌شود.

نکات مهم

  • در واکنش‌های نوری، الکترون‌های آب جایگزین الکترون‌های ازدست‌رفتهٔ فتوسیستم ۲ می‌شوند و انتقال الکترون در نهایت به تشکیل NADPH\mathrm{NADPH} می‌انجامد؛ بازگشت پروتون‌ها از آنزیم ATP\mathrm{ATP} ساز نیز ساخت ATP\mathrm{ATP} را ممکن می‌کند.
  • چرخهٔ کالوین در بستره، با مصرف ATP\mathrm{ATP} و NADPH\mathrm{NADPH}، کربن‌دی‌اکسید را وارد ترکیبات آلی می‌کند و نخستین فرآوردهٔ آلی پایدار آن در گیاهان C3\mathrm{C_3} سه‌کربنی است.
  • میزان کربن‌دی‌اکسید و اکسیژن، طول موج و شدت و مدت تابش نور، و دما بر فتوسنتز اثر می‌گذارند و افزایش یک عامل الزاماً فتوسنتز را پیوسته بیشتر نمی‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۸۶ تا ۹۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۳: فتوسنتز در شرایط دشوار

در این درس یاد می‌گیری چرا تنفس نوری رخ می‌دهد، گیاهان C4\mathrm{C_4} و CAM\mathrm{CAM} چگونه با شرایط دشوار سازگارند و جانداران دیگر چگونه با انرژی نور یا واکنش‌های شیمیایی مادهٔ آلی می‌سازند.

پیش از شروع

اگر گیاه برای حفظ آب، روزنه‌هایش را ببندد، چرا ممکن است بخشی از دستاورد فتوسنتزش را از دست بدهد؟

با بسته‌شدن روزنه‌ها، ورود کربن‌دی‌اکسید محدود می‌شود، اما فتوسنتز مدتی ادامه دارد و اکسیژن در برگ افزایش می‌یابد. این وضعیت می‌تواند روبیسکو را به مصرف اکسیژن سوق دهد و تنفس نوری را افزایش دهد؛ بعضی گیاهان برای کاهش این مشکل سازوکارهای ویژه‌ای دارند.

حفظ آب، دردسر برای روبیسکو

حفظ آب، دردسر برای روبیسکو

یک روز گرم و پرنور را تصور کن؛ گیاه برای کم‌کردن هدررفت آب، روزنه‌هایش را می‌بندد. اما این کار یک پیامد دیگر هم دارد: تبادل گازها از روزنه‌ها متوقف می‌شود، درحالی‌که فتوسنتز هنوز ادامه دارد. پس کربن‌دی‌اکسید برگ کم و اکسیژن آن زیاد می‌شود.

روبیسکو دو نقش دارد: می‌تواند کربن‌دی‌اکسید یا اکسیژن را با ریبولوزبیس‌فسفات ترکیب کند. با کاهش نسبت CO2\mathrm{CO_2} به O2\mathrm{O_2}، شرایط برای نقش اکسیژنازی آن مساعدتر می‌شود.

در این حالت، ترکیب ناپایداری تشکیل می‌شود که به یک مولکول سه‌کربنی و یک مولکول دوکربنی می‌شکند. مولکول سه‌کربنی صرف بازسازی ریبولوزبیس‌فسفات می‌شود. مولکول دوکربنی از سبزدیسه خارج می‌شود و طی واکنش‌هایی که بخشی از آنها در راکیزه رخ می‌دهد، از آن CO2\mathrm{CO_2} آزاد می‌شود.

این فرایند تنفس نوری نام دارد: اکسیژن مصرف می‌کند و هم‌زمان با فتوسنتز، کربن‌دی‌اکسید آزاد می‌کند. نکتهٔ مهم این است که برخلاف تنفس یاخته‌ای، از تجزیهٔ مادهٔ آلی در آن ATP\mathrm{ATP} تولید نمی‌شود؛ بنابراین فراورده‌های فتوسنتز کاهش می‌یابند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

دو مکان برای تثبیت کربن

دو مکان برای تثبیت کربن

گیاهی مثل ذرت چگونه در گرما تنفس نوری را کم می‌کند؟ گیاهان C4\mathrm{C_4} کار تثبیت کربن را بین دو نوع یاخته تقسیم می‌کنند:

  • در میانبرگ: ابتدا CO2\mathrm{CO_2} با اسیدی سه‌کربنی ترکیب می‌شود و اسیدی چهارکربنی می‌سازد. آنزیم این مرحله، برخلاف روبیسکو، تمایلی به اکسیژن ندارد. نام این گیاهان هم به همین نخستین ترکیب پایدار چهارکربنی اشاره دارد.
  • در غلاف آوندی: اسید چهارکربنی از راه پلاسمودسم‌ها به این یاخته‌ها می‌رود و CO2\mathrm{CO_2} آزاد می‌کند. این کربن‌دی‌اکسید وارد چرخهٔ کالوین می‌شود؛ اسید سه‌کربنی باقی‌مانده هم به میانبرگ برمی‌گردد.

این سازوکار را شبیه رساندن مواد اولیه به کارگاه در نظر بگیر: کربن‌دی‌اکسید درست نزدیک محل کار روبیسکو آزاد می‌شود. در نتیجه، غلظت آن در محل فعالیت روبیسکو بالا می‌ماند و تنفس نوری به‌ندرت رخ می‌دهد؛ نه اینکه روبیسکو دیگر توان اتصال به اکسیژن نداشته باشد.

پس نکتهٔ اصلی، جداسازی مکانی تثبیت اولیهٔ کربن و چرخهٔ کالوین است؛ راهکاری که در گرما، نور شدید و کمبود آب به این گیاهان کمک می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

شب ذخیره کن، روز مصرف کن

شب ذخیره کن، روز مصرف کن

در یک محیط گرم و خشک، بازماندن روزنه‌ها در روز می‌تواند آب زیادی از گیاه بگیرد. گیاهان CAM\mathrm{CAM}، مانند آناناس، این مشکل را با یک زمان‌بندی متفاوت حل می‌کنند:

  • شب: روزنه‌ها باز می‌شوند و کربن‌دی‌اکسید وارد برگ می‌شود. تثبیت اولیهٔ کربن انجام می‌گیرد و کربن در ترکیبات اسیدی چهارکربنی ذخیره می‌شود.
  • روز: روزنه‌ها بسته‌اند تا اتلاف آب کاهش یابد. از ترکیبات ذخیره‌شده، کربن‌دی‌اکسید آزاد می‌شود و در چرخهٔ کالوین به کار می‌رود.

این کار شبیه آن است که در زمان مناسب، مواد اولیه را تحویل بگیری و نگه داری تا بعداً، با درِ بسته، از آنها استفاده کنی!

تفاوت مهم را به خاطر بسپار: در گیاهان C4\mathrm{C_4}، دو مرحله در دو نوع یاخته انجام می‌شوند؛ اما در گیاهان CAM\mathrm{CAM}، این جدایی زمانی است، نه مکانی. پس بسته‌بودن روزنه در روز، به معنای متوقف‌شدن چرخهٔ کالوین نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

فتوسنتز بیرون از دنیای گیاهان

فتوسنتز بیرون از دنیای گیاهان

آیا هر جاندار فتوسنتزکننده‌ای باید سبزدیسه داشته باشد؟ باکتری‌های فتوسنتزکننده سبزدیسه ندارند، اما رنگیزه‌هایی دارند که نور را جذب می‌کنند. پس نداشتن سبزدیسه، لزوماً به معنی ناتوانی در فتوسنتز نیست!

باکتری‌های فتوسنتزکننده دو گروه‌اند:

  • اکسیژن‌زا: سیانوباکتری‌ها سبزینهٔ a دارند و مانند گیاهان، با استفاده از نور و کربن‌دی‌اکسید مادهٔ آلی می‌سازند و اکسیژن آزاد می‌کنند.
  • غیراکسیژن‌زا: باکتری‌های گوگردی سبز و ارغوانی، رنگیزهٔ باکتریوکلروفیل دارند. منبع الکترون آنها به‌جای آب، هیدروژن سولفید، یعنی H2S\mathrm{H_2S}، است؛ بنابراین به‌جای اکسیژن، گوگرد تولید می‌کنند. از این باکتری‌ها برای حذف هیدروژن سولفیدِ بدبو از فاضلاب استفاده می‌شود.

آغازیان هم در فتوسنتز سهم دارند. جلبک‌های سبز، قرمز و قهوه‌ای و نیز اوگلنا از این گروه‌اند. اوگلنا در نور فتوسنتز می‌کند؛ اما در نبود نور، سبزدیسه‌هایش را از دست می‌دهد و مواد مورد نیازش را با تغذیه از مواد آلی به دست می‌آورد.

پس دو برداشت را کنار بگذار: همهٔ فتوسنتزکننده‌ها گیاه نیستند و همهٔ آنها هم اکسیژن تولید نمی‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

ماده‌سازی در تاریکی

ماده‌سازی در تاریکی

در اعماق تاریک اقیانوس، نور خورشید در دسترس نیست؛ پس انرژی ساختن مادهٔ آلی از کجا می‌آید؟ بعضی باکتری‌ها راه دیگری دارند: انرژی واکنش‌های شیمیایی، نه نور!

این باکتری‌ها با اکسایش مواد معدنی انرژی به دست می‌آورند و از آن برای ساختن مادهٔ آلی از کربن‌دی‌اکسید استفاده می‌کنند. به این فرایند شیمیوسنتز می‌گوییم. پس تفاوت اصلی شیمیوسنتز و فتوسنتز، منبع انرژی آنهاست؛ هر دو می‌توانند مادهٔ آلی را از مواد معدنی بسازند.

برای نمونه، باکتری‌های نیترات‌ساز هنگام تبدیل آمونیوم به نیترات، انرژی لازم را به دست می‌آورند. نمونهٔ جالب دیگر، باکتری‌های ساکن بدن بعضی کرم‌های لوله‌ای در اعماق اقیانوس‌اند: آنها با اکسایش هیدروژن سولفید، انرژی فراهم می‌کنند و مادهٔ آلی می‌سازند؛ غذایی که زندگی کرم‌ها به آن وابسته است.

نکتهٔ کلیدی: بی‌نیازی از نور، به معنی بی‌نیازی از انرژی نیست؛ فقط راه تأمین انرژی عوض شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

مثال حل‌شده

سه گیاه الف، ب و پ داریم که یکی C3\mathrm{C_3}، یکی C4\mathrm{C_4} و دیگری CAM\mathrm{CAM} است. عصارهٔ برگ گیاه ب در آغاز صبح از آغاز شب اسیدی‌تر است؛ نوع فتوسنتز ب را تعیین کن و برای تشخیص دو گیاه دیگر یک بررسی ساختاری پیشنهاد بده.

  1. اسیدی‌تر بودن عصاره در آغاز صبح نشان می‌دهد که طی شب، ترکیبات اسیدی در برگ انباشته شده‌اند.

  2. در گیاهان CAM\mathrm{CAM}، روزنه‌ها شب بازند و تثبیت اولیهٔ کربن به تشکیل اسیدهای چهارکربنی می‌انجامد؛ پس ب از نوع CAM\mathrm{CAM} است.

  3. دو گیاه باقی‌مانده را با بررسی برش برگ و یاخته‌های غلاف آوندی مقایسه می‌کنیم.

  4. در گیاه C4\mathrm{C_4}، یاخته‌های غلاف آوندی سبزدیسه دارند و چرخهٔ کالوین در آنها انجام می‌شود؛ در گیاه C3\mathrm{C_3} توصیف‌شده در کتاب، این یاخته‌ها سبزدیسه ندارند.

جواب: گیاه ب از نوع CAM\mathrm{CAM} است؛ برای تشخیص دو گیاه دیگر، وجود سبزدیسه در یاخته‌های غلاف آوندی نشان‌دهندهٔ گیاه C4\mathrm{C_4} و نبود آن، مطابق مقایسهٔ کتاب، نشان‌دهندهٔ گیاه C3\mathrm{C_3} است.

نکات مهم

  • بسته‌شدن روزنه‌ها و ادامهٔ فتوسنتز، نسبت کربن‌دی‌اکسید به اکسیژن را کاهش می‌دهد و زمینهٔ تنفس نوری را فراهم می‌کند؛ فرایندی که فراورده‌های فتوسنتز را کاهش می‌دهد و ATP\mathrm{ATP} تولید نمی‌کند.
  • گیاهان C4\mathrm{C_4} با جداسازی مکانی و گیاهان CAM\mathrm{CAM} با جداسازی زمانیِ تثبیت اولیهٔ کربن و چرخهٔ کالوین، با شرایط گرم و کم‌آب سازگار شده‌اند.
  • برخی باکتری‌ها و آغازیان با انرژی نور مادهٔ آلی می‌سازند، اما باکتری‌های شیمیوسنتزکننده انرژی لازم را از اکسایش مواد معدنی می‌گیرند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۶ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۶ زیست دوازدهم · رایگان