درس ۱ · صفحهٔ ۷۷ تا ۸۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
گفتار ۱: فتوسنتز: تبدیل انرژی نور به انرژی شیمیایی
در این درس یاد میگیری چگونه ساختار برگ و سبزدیسه، رنگیزهها و فتوسیستمها به استفاده از انرژی نور کمک میکنند و چگونه از شواهد آزمایشی، اثر متفاوت طول موجهای نور بر فتوسنتز را تشخیص بدهی.
پیش از شروع
اگر نور سبز و نور قرمز را جداگانه به یک برگ بتابانیم، آیا انتظار داری فتوسنتز آن در هر دو حالت به یک اندازه باشد؟ چرا رنگ برگ میتواند سرنخی برای پاسخ باشد؟
نه؛ رنگیزههای برگ طول موجهای مختلف نور را به یک اندازه جذب نمیکنند. سبزینه نور قرمز را بیشتر از نور سبز جذب میکند؛ پس برای پیشبینی میزان فتوسنتز، باید ببینیم رنگیزهها کدام بخشهای نور را بهتر جذب میکنند.
از نور خورشید تا بافت برگ
از نور خورشید تا بافت برگ
وقتی سیبی میخوری، بخشی از انرژی دریافتی تو در اصل از نور خورشید آمده است! گیاه در فتوسنتز با استفاده از انرژی نور، کربندیاکسید را به مادهٔ آلی تبدیل میکند و اکسیژن هم تولید میشود. پس نور به ماده تبدیل نمیشود؛ انرژی نور به انرژی شیمیاییِ ذخیرهشده در مادهٔ آلی تبدیل میشود.
این فرایند در سبزدیسهها انجام میشود. برگ بیشتر گیاهان، بهدلیل داشتن سبزدیسههای فراوان، جای مناسبی برای فتوسنتز است. برای بررسی ساختارش، یک برگ دولپه را مانند یک ساندویچِ چندلایه تصور کن:
- روپوست رویی و زیرین در دو سطح پهنک قرار دارند.
- میانبرگ میان این دو روپوست است و یاختههای پارانشیمی دارد.
- دستههای آوندی یا رگبرگها نیز در پهنک دیده میشوند.
در نمونهٔ دولپهٔ شکل کتاب، یاختههای نردهای نزدیک روپوست رویی و فشردهاند؛ یاختههای اسفنجی به سمت روپوست زیرین قرار دارند. البته این آرایش همگانی نیست؛ میانبرگ بعضی گیاهان فقط از یاختههای اسفنجی تشکیل شده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
درون سبزدیسه چه خبر است؟
درون سبزدیسه چه خبر است؟
تصور کن با بزرگنمایی میتوانی وارد یک سبزدیسه شوی. ابتدا با غشای بیرونی و غشای درونی روبهرو میشوی که کمی از هم فاصله دارند؛ این دو، پوشش سبزدیسه را میسازند.
درون این پوشش، سامانهای از کیسههای غشاییِ بههممتصل وجود دارد که تیلاکوئید نام دارد. برای تجسم آن، چند کیسهٔ کوچکِ متصل را درون یک ظرف تصور کن: فضای داخل کیسهها با فضای بیرون آنها یکی نیست. در سبزدیسه نیز فضای درون تیلاکوئید از بستره جداست؛ بستره فضای بیرون تیلاکوئیدها و درون غشای درونی سبزدیسه است.
بستره دارای دنا، رنا و رناتن است. پس سبزدیسه ابزار ساختن *بعضی* پروتئینهای مورد نیاز خود را دارد، نه همهٔ آنها را. سبزدیسه همچنین میتواند بهطور مستقل تقسیم شود.
نکتهٔ مهم: غشای تیلاکوئید را با غشای درونیِ پوشش سبزدیسه اشتباه نگیر؛ تیلاکوئید سامانهای غشایی درون آن پوشش است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹
رنگیزههای متفاوت، جذب متفاوت
رنگیزههای متفاوت، جذب متفاوت
چرا برگ سبز است، اما نور سبز را بهاندازهٔ نور قرمز جذب نمیکند؟ رنگی که میبینیم، لزوماً رنگِ نورِ جذبشده نیست. سبزینه بخش بیشتری از نور سبز را بازمیتاباند یا عبور میدهد؛ به همین دلیل برگ را سبز میبینیم.
رنگیزههای فتوسنتزی در غشای تیلاکوئید قرار دارند. سبزینههای و بیشترین جذب را در دو محدوده دارند: بنفش تا آبی، حدود تا ، و نارنجی تا قرمز، حدود تا . البته محل بیشینهٔ جذب این دو سبزینه دقیقاً یکسان نیست.
کاروتنوئیدها زرد، نارنجی یا قرمز دیده میشوند، اما بیشترین جذبشان در بخش آبی و سبز نور مرئی است. پس نباید رنگِ دیدهشدهٔ یک رنگیزه را با رنگِ نورِ بیشتر جذبشدهٔ آن یکی بدانیم.
مثل گروهی که اعضایش مهارتهای متفاوت دارند، رنگیزههای گوناگون هم در کنار یکدیگر امکان استفاده از بخشهای بیشتری از نور را فراهم میکنند؛ نه اینکه همگی نورهای یکسانی را به یک اندازه جذب کنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹
فتوسیستم؛ آنتن و مرکز واکنش
فتوسیستم؛ آنتن و مرکز واکنش
رنگیزهها در غشای تیلاکوئید تنها نیستند؛ آنها همراه پروتئینها، مجموعههایی به نام فتوسیستم میسازند. هر فتوسیستم دو بخش دارد: آنتنهای گیرندهٔ نور و مرکز واکنش.
آنتنها از رنگیزههای گوناگون، شامل سبزینهها و کاروتنوئیدها، همراه با پروتئینها ساخته شدهاند. آنها انرژی نور را دریافت میکنند و به مرکز واکنش میرسانند. برای تصور این همکاری، گروهی را در نظر بگیر که از جاهای مختلف کمک جمع میکنند و به یک پایگاه مرکزی میرسانند؛ آنتنها هم انرژی جذبشده را به مرکز واکنش هدایت میکنند. مرکز واکنش دارای سبزینهٔ در بستری پروتئینی است.
دو نوع فتوسیستم داریم. بیشترین جذب سبزینهٔ مرکز واکنش در فتوسیستم یک، در طول موج و در فتوسیستم دو، در است؛ به همین دلیل، این سبزینهها را بهترتیب و مینامند.
هر دو فتوسیستم در غشای تیلاکوئید قرار دارند و با ناقلهای الکترون به هم مرتبطاند. این ناقلها میتوانند الکترون بگیرند یا از دست بدهند؛ پس انتقال انرژی از آنتن به مرکز واکنش را با جابهجایی الکترون توسط ناقلها یکی ندان.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰
باکتریها چه چیزی را نشان میدهند؟
باکتریها چه چیزی را نشان میدهند؟
اگر بخواهی بفهمی کدام بخش نور برای فتوسنتز مؤثرتر است، چطور میتوانی از باکتریها کمک بگیری؟ در آزمایش کتاب، نور از منشور میگذرد و به رنگهای گوناگون تجزیه میشود؛ بنابراین بخشهای مختلف جلبک رشتهای اسپیروژیر، نورهایی با طول موج متفاوت دریافت میکنند.
باکتریهای هوازی به اکسیژن نیاز دارند و در نواحی دارای اکسیژن بیشتر تجمع میکنند؛ درست مثل اینکه شلوغی اطراف یک آبخوری، سرنخی از دسترسی به آب باشد. پس تجمع بیشتر باکتریها کنار بخشی از جلبک، نشانهای غیرمستقیم از تولید بیشتر اکسیژن و فتوسنتز بیشتر در آن بخش است. یکسان نبودن تجمع آنها نشان میدهد طول موجهای مختلف، اثر یکسانی بر فتوسنتز ندارند.
اما این آزمایش بهتنهایی نمیگوید کدام رنگیزه اصلی است؛ چون نتیجهٔ فعالیت مجموعهٔ رنگیزههای جلبک را میبینیم، نه سهم جداگانهٔ هرکدام را. برای بررسی نقش اکسیژن در تجمع باکتریها، میتوان در آزمایشی جداگانه و با یکسان نگهداشتن شرایط دیگر، واکنش آنها را به تفاوت مقدار اکسیژن بررسی کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱
مثال حلشده
در آزمایش اسپیروژیر، باکتریهای هوازی در بعضی نواحی طیف نور بیشتر جمع شدهاند. دانشآموزی میگوید: «شاید خودِ نور باعث تجمع باکتریها شده باشد، نه اکسیژن تولیدشده توسط جلبک.» برای بررسی این احتمال چه آزمایش شاهدی پیشنهاد میکنی؟
دو توضیح احتمالی را جدا میکنیم: تجمع در پاسخ به اکسیژن تولیدشده توسط اسپیروژیر، یا تجمع در پاسخ مستقیم به نور.
ظرف مشابهی شامل همان آب و باکتریها، اما بدون اسپیروژیر آماده میکنیم.
ظرف شاهد را در برابر همان طیف نور قرار میدهیم و زمان مشاهده و سایر شرایط را یکسان نگه میداریم.
اگر باکتریها بدون جلبک نیز همان الگوی تجمع را نشان دهند، اثر مستقیم نور باید بررسی شود؛ اگر این الگو دیده نشود، توضیحِ تجمع در پاسخ به اکسیژن تولیدشده توسط جلبک تقویت میشود.
نکات مهم
- برگ با داشتن سبزدیسههای فراوان برای فتوسنتز مناسب است و درون سبزدیسه، غشای تیلاکوئید فضای درونی آن را از بستره جدا میکند.
- رنگیزههای متفاوتِ غشای تیلاکوئید نورهای متفاوتی را جذب میکنند و آنتنهای فتوسیستم انرژی نور را به مرکز واکنش میرسانند.
- تجمع باکتریهای هوازی کنار اسپیروژیر نشانهای غیرمستقیم از تولید بیشتر اکسیژن و فتوسنتز بیشتر است، اما بهتنهایی رنگیزهٔ اصلی را مشخص نمیکند.