درس ۱ · صفحهٔ ۶۳ تا ۶۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
گفتار ۱: تأمین انرژی
در این درس یاد میگیری چگونه انرژی مواد مغذی به کمک در دسترس یاخته قرار میگیرد و مسیر گلوکز را از قندکافت تا تشکیل استیل کوآنزیم در راکیزه دنبال میکنی.
پیش از شروع
اگر گلوکز سوخت یاخته است، چرا یاخته برای شروع تجزیهٔ آن باید مقداری انرژی خرج کند؟
واکنشهای آغاز تجزیهٔ گلوکز برای شروع به انرژی نیاز دارند؛ یاخته این انرژی را از میگیرد. در ادامهٔ مسیر، بخشی از انرژی گلوکز برای ساختن و تشکیل حاملهای الکترون به کار میرود؛ پس این هزینهٔ آغازین، راه آزاد شدن انرژی گلوکز را باز میکند.
از انرژی غذا تا انرژی قابل استفاده
از انرژی غذا تا انرژی قابل استفاده
وقتی انگشتت را روی صفحهٔ گوشی حرکت میدهی، یاختههای ماهیچهای تو انرژی مصرف میکنند. اما انرژی ذخیرهشده در غذا چگونه به کار یاخته میآید؟ در تنفس یاختهای، انرژی مادهٔ مغذی مانند گلوکز برای ساختن به کار میرود؛ مولکولی که انرژی را به شکلی قابل استفاده در اختیار یاخته میگذارد. در تنفس هوازی، تجزیهٔ مادهٔ مغذی و تولید با حضور اکسیژن انجام میشود.
مولکول یک نوکلئوتید است: آدنین و قند ریبوز، با هم «آدنوزین» را میسازند و سه گروه فسفات نیز به آن متصلاند.
برای بهخاطر سپردن نقش آن، یک باتری شارژشدنی را تصور کن: ساختن از و فسفات، به دریافت انرژی نیاز دارد؛ در مقابل، تبدیل به و فسفات با آزاد شدن انرژی همراه است. یاخته از این انرژی برای کارهایی مانند انقباض ماهیچه استفاده میکند. پس ساختن و مصرف کردن دو جهت متفاوتِ جابهجایی انرژیاند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴
سه راه برای ساختن ATP
سه راه برای ساختن
یاخته برای ساختن باید یک گروه فسفات به اضافه کند و انرژی لازم را هم فراهم کند. اما این کار همیشه از یک راه انجام نمیشود:
- در سطح پیشماده: گروه فسفات مستقیماً از یک ترکیب فسفاتدار، یعنی «پیشماده»، به منتقل میشود. مثلاً هنگام انقباض ماهیچه، کرآتین فسفات میتواند فسفات خود را به بدهد تا ساخته شود. پس پیشماده در این مثال، دهندهٔ فسفات است.
- ساخته شدن اکسایشی: در راکیزه، انرژی حاصل از انتقال الکترونها برای ساختن از و یون فسفات به کار میرود.
- ساخته شدن نوری: این روش در سبزدیسه انجام میشود و به فرایندهای وابسته به نور مربوط است.
برای تشخیص روشها، فقط به محصول نگاه نکن؛ محصول هر سه، است. بپرس: فسفات مستقیماً از پیشماده منتقل شده، یا ساختن مولکول به انتقال الکترون در راکیزه یا فرایندهای نوری سبزدیسه مربوط است؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵
قندکافت؛ هزینهٔ آغاز و برداشت انرژی
قندکافت؛ هزینهٔ آغاز و برداشت انرژی
برای راهافتادن دوچرخه، اول باید رکاب بزنی؛ یاخته هم برای آغاز تجزیهٔ گلوکز، مقداری انرژی مصرف میکند! قندکافت نخستین مرحلهٔ تنفس یاختهای است و در مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم انجام میشود، نه در راکیزه.
در آغاز، انرژی لازم برای شروع واکنشهای تجزیهٔ گلوکز از تأمین میشود. گلوکز طی چند مرحله به فروکتوزِ دارای دو گروه فسفات تبدیل میشود؛ سپس این قند به دو قند سهکربنیِ فسفاته میشکند. هر کدام با گرفتن یک گروه فسفات، به اسیدی سهکربنی تبدیل میشوند و در ادامهٔ واکنشها، پیرووات به وجود میآید.
پس هزینهٔ آغازین، پایان ماجرا نیست: در ادامه، و ساخته میشوند. ساختن در این مسیر از نوع «سطح پیشماده» است.
حامل الکترون است، نه نام دیگری برای . مولکول با گرفتن الکترون و پروتون به تبدیل میشود؛ گرفتن الکترون یعنی کاهش. بنابراین قندکافت هم پیرووات تولید میکند، هم بخشی از انرژی را در و حامل الکترون نگه میدارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶
راکیزه؛ مستقل، اما نه بینیاز
راکیزه؛ مستقل، اما نه بینیاز
آیا داشتن دنا و ابزار پروتئینسازی یعنی راکیزه کاملاً خودکفاست؟ برای پاسخ، ساختار و امکاناتش را بررسی کنیم.
راکیزه دو غشا دارد: غشای بیرونی صاف است و غشای درونی به سمت داخل چین میخورد. این دو غشا، دو فضای متمایز ایجاد میکنند: فضای بین دو غشا و بخش داخلی راکیزه که درون غشای درونی قرار دارد؛ این دو فضا را با هم اشتباه نگیر!
راکیزه دنایی جدا از دنای هسته و رناتَنهای مخصوص خودش دارد؛ پس میتواند بعضی پروتئینهای مورد نیازش را بسازد. همچنین، هم همراه با یاخته و هم مستقل از تقسیم یاخته تقسیم میشود. این توانایی اجازه میدهد تعداد راکیزهها بدون تقسیم شدن خود یاخته افزایش یابد.
اما استقلالش کامل نیست. ژنِ بعضی پروتئینهای لازم برای تنفس یاختهای در هسته قرار دارد و این پروتئینها با رناتَنهای سیتوپلاسمی ساخته میشوند. مثل کارگاهی که ابزار و دستور ساخت بعضی قطعات را دارد، ولی برای دریافت قطعات دیگر همچنان به کارگاه دیگری وابسته است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷
پیرووات در مقصد چه میشود؟
پیرووات در مقصد چه میشود؟
پیروواتِ حاصل از قندکافت هنوز به پایان مسیر نرسیده است. این مولکول با انتقال فعال وارد راکیزه میشود؛ یعنی ورودش به انرژی نیاز دارد. سپس در راکیزه، فرایندی به نام اکسایش پیرووات رخ میدهد.
مسیر را بهترتیب دنبال کن:
- پیرووات سهکربنی، یک کربن خود را به شکل کربن دیاکسید، ، از دست میدهد و بنیان دوکربنیِ استیل باقی میماند.
- در جریان این واکنش، الکترون میگیرد و کاهش مییابد؛ در نتیجه حامل الکترونِ تشکیل میشود.
- استیل به کوآنزیم متصل میشود و استیل کوآنزیم را میسازد.
پس پیرووات مستقیماً وارد چرخهٔ کربس نمیشود؛ ابتدا این آمادهسازی را پشت سر میگذارد. اکسایش استیل کوآنزیم در چرخهٔ کربس، در بخش داخلی راکیزه، ادامه پیدا میکند. فعلاً کافی است مرز این دو مرحله را بشناسی: اکسایش پیرووات، پیش از چرخهٔ کربس است، نه بخشی از آن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «هر جا در تنفس یاختهای ساخته شود، روش ساخته شدن آن اکسایشی است.» با بررسی قندکافت، استدلال او را ارزیابی کن.
ابتدا ملاک تشخیص را پیدا میکنیم: نام روش ساخت به چگونگی تأمین انرژی و انتقال فسفات بستگی دارد، نه فقط به ساخته شدن این مولکول.
در قندکافت، گروه فسفات مستقیماً از یک ترکیب فسفاتدار به منتقل میشود.
این انتقال مستقیم، ویژگی ساخته شدن در سطح پیشماده است؛ در مقابل، روش اکسایشی از انرژی انتقال الکترون در راکیزه بهره میگیرد.
پس قندکافت نمونهای است که ادعای دانشآموز را رد میکند: در آن ساخته میشود، اما روش ساخت آن اکسایشی نیست.
نکات مهم
- شکل رایج انرژیِ قابل استفاده در یاخته است؛ ساختن آن از و فسفات انرژی میخواهد و تبدیلش به با آزاد شدن انرژی همراه است.
- در قندکافت، گلوکز در مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم با مصرف آغازین تجزیه میشود و در ادامه پیرووات، و پدید میآیند.
- راکیزه با وجود داشتن دنا و رناتَن، به برخی پروتئینهای ساختهشده در سیتوپلاسم وابسته است و پیرووات در آن با اکسایش به استیل کوآنزیم تبدیل میشود.