۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۵ زیست دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«از ماده به انرژی»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • زیست‌شناسی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۶۳ تا ۷۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۶۳ تا ۶۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۱: تأمین انرژی

در این درس یاد می‌گیری چگونه انرژی مواد مغذی به کمک ATP\mathrm{ATP} در دسترس یاخته قرار می‌گیرد و مسیر گلوکز را از قندکافت تا تشکیل استیل کوآنزیم A\mathrm{A} در راکیزه دنبال می‌کنی.

پیش از شروع

اگر گلوکز سوخت یاخته است، چرا یاخته برای شروع تجزیهٔ آن باید مقداری انرژی خرج کند؟

واکنش‌های آغاز تجزیهٔ گلوکز برای شروع به انرژی نیاز دارند؛ یاخته این انرژی را از ATP\mathrm{ATP} می‌گیرد. در ادامهٔ مسیر، بخشی از انرژی گلوکز برای ساختن ATP\mathrm{ATP} و تشکیل حامل‌های الکترون به کار می‌رود؛ پس این هزینهٔ آغازین، راه آزاد شدن انرژی گلوکز را باز می‌کند.

از انرژی غذا تا انرژی قابل استفاده

از انرژی غذا تا انرژی قابل استفاده

وقتی انگشتت را روی صفحهٔ گوشی حرکت می‌دهی، یاخته‌های ماهیچه‌ای تو انرژی مصرف می‌کنند. اما انرژی ذخیره‌شده در غذا چگونه به کار یاخته می‌آید؟ در تنفس یاخته‌ای، انرژی مادهٔ مغذی مانند گلوکز برای ساختن ATP\mathrm{ATP} به کار می‌رود؛ مولکولی که انرژی را به شکلی قابل استفاده در اختیار یاخته می‌گذارد. در تنفس هوازی، تجزیهٔ مادهٔ مغذی و تولید ATP\mathrm{ATP} با حضور اکسیژن انجام می‌شود.

مولکول ATP\mathrm{ATP} یک نوکلئوتید است: آدنین و قند ریبوز، با هم «آدنوزین» را می‌سازند و سه گروه فسفات نیز به آن متصل‌اند.

برای به‌خاطر سپردن نقش آن، یک باتری شارژشدنی را تصور کن: ساختن ATP\mathrm{ATP} از ADP\mathrm{ADP} و فسفات، به دریافت انرژی نیاز دارد؛ در مقابل، تبدیل ATP\mathrm{ATP} به ADP\mathrm{ADP} و فسفات با آزاد شدن انرژی همراه است. یاخته از این انرژی برای کارهایی مانند انقباض ماهیچه استفاده می‌کند. پس ساختن و مصرف کردن ATP\mathrm{ATP} دو جهت متفاوتِ جابه‌جایی انرژی‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴

سه راه برای ساختن ATP

سه راه برای ساختن ATP\mathrm{ATP}

یاخته برای ساختن ATP\mathrm{ATP} باید یک گروه فسفات به ADP\mathrm{ADP} اضافه کند و انرژی لازم را هم فراهم کند. اما این کار همیشه از یک راه انجام نمی‌شود:

  • در سطح پیش‌ماده: گروه فسفات مستقیماً از یک ترکیب فسفات‌دار، یعنی «پیش‌ماده»، به ADP\mathrm{ADP} منتقل می‌شود. مثلاً هنگام انقباض ماهیچه، کرآتین فسفات می‌تواند فسفات خود را به ADP\mathrm{ADP} بدهد تا ATP\mathrm{ATP} ساخته شود. پس پیش‌ماده در این مثال، دهندهٔ فسفات است.
  • ساخته شدن اکسایشی: در راکیزه، انرژی حاصل از انتقال الکترون‌ها برای ساختن ATP\mathrm{ATP} از ADP\mathrm{ADP} و یون فسفات به کار می‌رود.
  • ساخته شدن نوری: این روش در سبزدیسه انجام می‌شود و به فرایندهای وابسته به نور مربوط است.

برای تشخیص روش‌ها، فقط به محصول نگاه نکن؛ محصول هر سه، ATP\mathrm{ATP} است. بپرس: فسفات مستقیماً از پیش‌ماده منتقل شده، یا ساختن مولکول به انتقال الکترون در راکیزه یا فرایندهای نوری سبزدیسه مربوط است؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

قندکافت؛ هزینهٔ آغاز و برداشت انرژی

قندکافت؛ هزینهٔ آغاز و برداشت انرژی

برای راه‌افتادن دوچرخه، اول باید رکاب بزنی؛ یاخته هم برای آغاز تجزیهٔ گلوکز، مقداری انرژی مصرف می‌کند! قندکافت نخستین مرحلهٔ تنفس یاخته‌ای است و در مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم انجام می‌شود، نه در راکیزه.

در آغاز، انرژی لازم برای شروع واکنش‌های تجزیهٔ گلوکز از ATP\mathrm{ATP} تأمین می‌شود. گلوکز طی چند مرحله به فروکتوزِ دارای دو گروه فسفات تبدیل می‌شود؛ سپس این قند به دو قند سه‌کربنیِ فسفاته می‌شکند. هر کدام با گرفتن یک گروه فسفات، به اسیدی سه‌کربنی تبدیل می‌شوند و در ادامهٔ واکنش‌ها، پیرووات به وجود می‌آید.

پس هزینهٔ آغازین، پایان ماجرا نیست: در ادامه، ATP\mathrm{ATP} و NADH\mathrm{NADH} ساخته می‌شوند. ساختن ATP\mathrm{ATP} در این مسیر از نوع «سطح پیش‌ماده» است.

NADH\mathrm{NADH} حامل الکترون است، نه نام دیگری برای ATP\mathrm{ATP}. مولکول NAD+\mathrm{NAD^+} با گرفتن الکترون و پروتون به NADH\mathrm{NADH} تبدیل می‌شود؛ گرفتن الکترون یعنی کاهش. بنابراین قندکافت هم پیرووات تولید می‌کند، هم بخشی از انرژی را در ATP\mathrm{ATP} و حامل الکترون نگه می‌دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

راکیزه؛ مستقل، اما نه بی‌نیاز

راکیزه؛ مستقل، اما نه بی‌نیاز

آیا داشتن دنا و ابزار پروتئین‌سازی یعنی راکیزه کاملاً خودکفاست؟ برای پاسخ، ساختار و امکاناتش را بررسی کنیم.

راکیزه دو غشا دارد: غشای بیرونی صاف است و غشای درونی به سمت داخل چین می‌خورد. این دو غشا، دو فضای متمایز ایجاد می‌کنند: فضای بین دو غشا و بخش داخلی راکیزه که درون غشای درونی قرار دارد؛ این دو فضا را با هم اشتباه نگیر!

راکیزه دنایی جدا از دنای هسته و رناتَن‌های مخصوص خودش دارد؛ پس می‌تواند بعضی پروتئین‌های مورد نیازش را بسازد. همچنین، هم همراه با یاخته و هم مستقل از تقسیم یاخته تقسیم می‌شود. این توانایی اجازه می‌دهد تعداد راکیزه‌ها بدون تقسیم شدن خود یاخته افزایش یابد.

اما استقلالش کامل نیست. ژنِ بعضی پروتئین‌های لازم برای تنفس یاخته‌ای در هسته قرار دارد و این پروتئین‌ها با رناتَن‌های سیتوپلاسمی ساخته می‌شوند. مثل کارگاهی که ابزار و دستور ساخت بعضی قطعات را دارد، ولی برای دریافت قطعات دیگر همچنان به کارگاه دیگری وابسته است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

پیرووات در مقصد چه می‌شود؟

پیرووات در مقصد چه می‌شود؟

پیروواتِ حاصل از قندکافت هنوز به پایان مسیر نرسیده است. این مولکول با انتقال فعال وارد راکیزه می‌شود؛ یعنی ورودش به انرژی نیاز دارد. سپس در راکیزه، فرایندی به نام اکسایش پیرووات رخ می‌دهد.

مسیر را به‌ترتیب دنبال کن:

  • پیرووات سه‌کربنی، یک کربن خود را به شکل کربن دی‌اکسید، CO2\mathrm{CO_2}، از دست می‌دهد و بنیان دوکربنیِ استیل باقی می‌ماند.
  • در جریان این واکنش، NAD+\mathrm{NAD^+} الکترون می‌گیرد و کاهش می‌یابد؛ در نتیجه حامل الکترونِ NADH\mathrm{NADH} تشکیل می‌شود.
  • استیل به کوآنزیم A\mathrm{A} متصل می‌شود و استیل کوآنزیم A\mathrm{A} را می‌سازد.

پس پیرووات مستقیماً وارد چرخهٔ کربس نمی‌شود؛ ابتدا این آماده‌سازی را پشت سر می‌گذارد. اکسایش استیل کوآنزیم A\mathrm{A} در چرخهٔ کربس، در بخش داخلی راکیزه، ادامه پیدا می‌کند. فعلاً کافی است مرز این دو مرحله را بشناسی: اکسایش پیرووات، پیش از چرخهٔ کربس است، نه بخشی از آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «هر جا در تنفس یاخته‌ای ATP\mathrm{ATP} ساخته شود، روش ساخته شدن آن اکسایشی است.» با بررسی قندکافت، استدلال او را ارزیابی کن.

  1. ابتدا ملاک تشخیص را پیدا می‌کنیم: نام روش ساخت ATP\mathrm{ATP} به چگونگی تأمین انرژی و انتقال فسفات بستگی دارد، نه فقط به ساخته شدن این مولکول.

  2. در قندکافت، گروه فسفات مستقیماً از یک ترکیب فسفات‌دار به ADP\mathrm{ADP} منتقل می‌شود.

  3. این انتقال مستقیم، ویژگی ساخته شدن ATP\mathrm{ATP} در سطح پیش‌ماده است؛ در مقابل، روش اکسایشی از انرژی انتقال الکترون در راکیزه بهره می‌گیرد.

  4. پس قندکافت نمونه‌ای است که ادعای دانش‌آموز را رد می‌کند: در آن ATP\mathrm{ATP} ساخته می‌شود، اما روش ساخت آن اکسایشی نیست.

جواب: مشاهدهٔ تولید ATP\mathrm{ATP} به‌تنهایی روش ساخته شدن آن را مشخص نمی‌کند؛ در قندکافت، انتقال مستقیم فسفات از پیش‌ماده به ADP\mathrm{ADP} نشان می‌دهد که روش ساخت، در سطح پیش‌ماده است.

نکات مهم

  • ATP\mathrm{ATP} شکل رایج انرژیِ قابل استفاده در یاخته است؛ ساختن آن از ADP\mathrm{ADP} و فسفات انرژی می‌خواهد و تبدیلش به ADP\mathrm{ADP} با آزاد شدن انرژی همراه است.
  • در قندکافت، گلوکز در مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم با مصرف آغازین ATP\mathrm{ATP} تجزیه می‌شود و در ادامه پیرووات، ATP\mathrm{ATP} و NADH\mathrm{NADH} پدید می‌آیند.
  • راکیزه با وجود داشتن دنا و رناتَن، به برخی پروتئین‌های ساخته‌شده در سیتوپلاسم وابسته است و پیرووات در آن با اکسایش به استیل کوآنزیم A\mathrm{A} تبدیل می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۶۹ تا ۷۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۲ اکسایش بیشتر

در این درس یاد می‌گیری چگونه چرخهٔ کربس و زنجیرهٔ انتقال الکترون به اکسایش بیشتر مواد، تشکیل آب و تولید ATP\mathrm{ATP} کمک می‌کنند و یاخته چگونه این تولید را با نیاز خود هماهنگ می‌کند.

پیش از شروع

لارو یک حشره در دانهٔ تقریباً خشک لوبیا زندگی می‌کند؛ وقتی آب آماده‌ای در دسترس نیست، آب مورد نیازش از کجا می‌آید؟

بخشی از آب مورد نیاز این جانور می‌تواند هنگام تنفس یاخته‌ای ساخته شود. در پایان زنجیرهٔ انتقال الکترون، اکسیژن با گرفتن الکترون و ترکیب با پروتون‌ها به آب تبدیل می‌شود؛ همین مسیر به تولید بیشتر ATP\mathrm{ATP} هم کمک می‌کند.

کربس؛ چرخه‌ای برای اکسایش بیشتر

کربس؛ چرخه‌ای برای اکسایش بیشتر

گلوکز در قندکافت و اکسایش پیرووات، فقط بخشی از مسیر تجزیه را طی کرده است. حالا بخش استیلِ استیل کوآنزیم آ وارد چرخهٔ کربس می‌شود تا اکسایش ادامه پیدا کند.

مسیر را قدم‌به‌قدم دنبال کن:

  • بخش استیلِ دوکربنی با مولکولی چهارکربنی ترکیب می‌شود؛ کوآنزیم آ جدا و مولکولی شش‌کربنی ساخته می‌شود.
  • طی چند واکنش، دو اتم کربن به‌صورت CO2\mathrm{CO_2} آزاد می‌شوند.
  • در پایان، مولکول چهارکربنی بازسازی می‌شود و می‌تواند بخش استیل دیگری را بپذیرد؛ به همین دلیل این مسیر «چرخه» است.

مثل قالبی که در آشپزی بارها استفاده می‌کنی، مولکول چهارکربنی هم برای دور بعد دوباره آماده می‌شود؛ البته در چرخه، این مولکول طی واکنش‌ها تغییر می‌کند و سپس بازسازی می‌شود.

حاصل این واکنش‌ها فقط آزادشدن کربن‌دی‌اکسید نیست: ATP\mathrm{ATP} و حامل‌های الکترونِ NADH\mathrm{NADH} و FADH2\mathrm{FADH_2} نیز ساخته می‌شوند. پس بخشی از انرژی مواد در ATP\mathrm{ATP} و بخشی در حامل‌های الکترون ذخیره می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

سفر الکترون تا تشکیل آب

سفر الکترون تا تشکیل آب

حامل‌های NADH\mathrm{NADH} و FADH2\mathrm{FADH_2} را مانند پیک‌هایی در نظر بگیر که الکترون‌های پرانرژی را به زنجیرهٔ انتقال الکترون می‌رسانند. مولکول‌های این زنجیره در غشای درونی راکیزه جای دارند. هرکدام می‌توانند الکترون بگیرند و سپس آن را به مولکول بعدی بدهند؛ شبیه دست‌به‌دست شدن یک بسته.

اما این سفر کجا تمام می‌شود؟ اکسیژن مولکولی، گیرندهٔ نهایی الکترون است. اکسیژن با گرفتن الکترون به یون اکسید تبدیل می‌شود. سپس یون اکسید با پروتون‌های بخش داخلی راکیزه ترکیب می‌شود و آب به وجود می‌آید. مجموع این دو مرحله را می‌توان چنین نشان داد:

12O2+2e−+2H+→H2O\frac{1}{2}\mathrm{O_2}+2\mathrm{e^-}+2\mathrm{H^+}\rightarrow\mathrm{H_2O}

پس اکسیژن در این مرحله مستقیماً با گلوکز ترکیب نمی‌شود؛ الکترون می‌گیرد و در تشکیل آب شرکت می‌کند. حالا سرنخی برای معمای لارو در دانهٔ خشک داریم: بخشی از آب مورد نیاز آن می‌تواند در تنفس یاخته‌ای ساخته شود!

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

از شیب پروتون تا ساخت $\mathrm{ATP}$

از شیب پروتون تا ساخت ATP\mathrm{ATP}

آب پشت سد چگونه می‌تواند به تولید برق کمک کند؟ عبور آب از توربین، انرژی لازم را فراهم می‌کند. در راکیزه هم تفاوت تراکم پروتون‌ها فرصتی برای تأمین انرژی می‌سازد؛ البته اینجا به‌جای توربین، مجموعه‌ای پروتئینی داریم.

انرژی الکترون‌های پرانرژیِ NADH\mathrm{NADH} و FADH2\mathrm{FADH_2} برای پمپ‌کردن پروتون‌ها، یعنی یون‌های H+\mathrm{H^+}، از بخش داخلی راکیزه به فضای بین دو غشا به کار می‌رود. در نتیجه، تراکم پروتون‌ها در فضای بین دو غشا بیشتر می‌شود.

پروتون‌ها تمایل دارند در جهت شیب غلظت به بخش داخلی برگردند؛ اما مسیر بازگشتشان کانالِ آنزیم ATP\mathrm{ATP}ساز است. عبور آنها از این مجموعه، انرژی لازم برای ساخته‌شدن ATP\mathrm{ATP} از ADP\mathrm{ADP} و گروه فسفات را فراهم می‌کند.

پس زنجیرهٔ علت‌ها را این‌طور به خاطر بسپار: انرژی الکترون‌ها ← پمپ‌شدن پروتون‌ها ← ایجاد شیب غلظت ← بازگشت پروتون‌ها از ATP\mathrm{ATP}ساز ← ساخت ATP\mathrm{ATP}. این ساخت، «اکسایشی» نام دارد، چون انرژی آن در نهایت از اکسایش حامل‌های الکترون تأمین می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

نقشهٔ یکپارچهٔ تنفس هوازی

نقشهٔ یکپارچهٔ تنفس هوازی

حالا کمی از جزئیات فاصله بگیریم و نقشهٔ کلی را ببینیم. برای گم‌نشدن در این نقشه، دو مسیر را دنبال کن: مسیر کربن و مسیر الکترون‌ها.

مسیر کربن: در قندکافت، گلوکز به پیرووات تبدیل می‌شود. پیرووات وارد راکیزه می‌شود و با اکسایش، استیل کوآنزیم A\mathrm{A} می‌سازد. بخش استیل وارد چرخهٔ کربس می‌شود. آزادشدن کربن‌ها به شکل CO2\mathrm{CO_2} در اکسایش پیرووات و چرخهٔ کربس رخ می‌دهد، نه در قندکافت.

مسیر الکترون‌ها: در این مراحل، حامل‌های NADH\mathrm{NADH} و FADH2\mathrm{FADH_2} الکترون دریافت می‌کنند و آنها را به زنجیرهٔ انتقال الکترون می‌رسانند. در پایان زنجیره، اکسیژن الکترون می‌گیرد و با مشارکت پروتون‌ها آب تشکیل می‌شود. انرژی انتقال الکترون‌ها نیز به ساخت ATP\mathrm{ATP} کمک می‌کند.

مثل دنبال‌کردن مسیر یک بسته و مسیر هزینهٔ ارسال آن، این دو مسیر به هم مربوط‌اند، اما یکی نیستند: کربن‌ها را تا کربن‌دی‌اکسید دنبال کن و الکترون‌ها را تا اکسیژن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

تولید انرژی به‌اندازهٔ نیاز

تولید انرژی به‌اندازهٔ نیاز

آیا یاخته باید همیشه با بیشترین توان ممکن سوخت مصرف کند؟ نه؛ درست مثل آشپزی که به‌اندازهٔ سفارش‌ها غذا می‌پزد، یاخته هم تولید ATP\mathrm{ATP} را با نیاز خود هماهنگ می‌کند.

وقتی ATP\mathrm{ATP} فراوان است، آنزیم‌های درگیر در قندکافت و چرخهٔ کربس مهار می‌شوند؛ در نتیجه، تولید ATP\mathrm{ATP} کاهش می‌یابد. برعکس، وقتی ATP\mathrm{ATP} کم و ADP\mathrm{ADP} زیاد باشد، این آنزیم‌ها فعال می‌شوند و تولید افزایش پیدا می‌کند. این تنظیم، جلوی مصرف بیهودهٔ منابع را می‌گیرد.

مقدار تولید نیز عددی ثابت برای همهٔ یاخته‌ها نیست: در بهترین شرایط آزمایشگاهی، تجزیهٔ کامل هر مولکول گلوکز در یاختهٔ یوکاریوت حداکثر 3030 مولکول ATP\mathrm{ATP} فراهم می‌کند.

یاخته‌های بدن معمولاً از گلوکز و ذخیرهٔ قندی کبد استفاده می‌کنند. اگر این منابع کافی نباشند، چربی‌ها و پروتئین‌ها هم برای تأمین انرژی تجزیه می‌شوند. به همین دلیل، کمبود شدید و طولانی‌مدت غذا می‌تواند به تحلیل ماهیچه‌ها و ضعف دستگاه ایمنی بینجامد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

مثال حل‌شده

لاروی در دانهٔ تقریباً خشک لوبیا رشد می‌کند. با استفاده از نقش مواد غذایی و اکسیژن در تنفس هوازی توضیح بده بخشی از آب مورد نیاز آن چگونه تأمین می‌شود.

  1. لارو از مواد غذایی دانه برای تأمین انرژی استفاده می‌کند؛ در مسیر اکسایش این مواد، حامل‌های الکترون مانند NADH\mathrm{NADH} تشکیل می‌شوند.

  2. حامل‌ها الکترون‌های خود را به زنجیرهٔ انتقال الکترون می‌دهند و الکترون‌ها سرانجام به اکسیژن می‌رسند.

  3. اکسیژن با دریافت الکترون به یون اکسید تبدیل می‌شود؛ یون اکسید با پروتون‌های بخش داخلی راکیزه ترکیب می‌شود و آب می‌سازد.

  4. پس خشک‌بودن محیط به معنی ناممکن‌بودن تأمین آب نیست؛ آب حاصل از تنفس می‌تواند بخشی از نیاز لارو را برطرف کند.

جواب: بخشی از آب مورد نیاز لارو می‌تواند در تنفس هوازی ساخته شود؛ اکسیژن در پایان زنجیره الکترون می‌گیرد و با مشارکت پروتون‌ها آب تشکیل می‌شود.

نکات مهم

  • در چرخهٔ کربس، با آزادشدن CO2\mathrm{CO_2} و بازسازی مولکول چهارکربنی، ATP\mathrm{ATP} و حامل‌های الکترون ساخته می‌شوند.
  • در غشای درونی راکیزه، انتقال الکترون به اکسیژن به تشکیل آب می‌انجامد و انرژی الکترون‌ها با ایجاد شیب پروتون، ساخت ATP\mathrm{ATP} را ممکن می‌کند.
  • یاخته با توجه به میزان ATP\mathrm{ATP} و ADP\mathrm{ADP} تولید انرژی را تنظیم می‌کند و در کمبود منابع قندی از چربی‌ها و پروتئین‌ها نیز بهره می‌گیرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۷۳ تا ۷۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۳ زیستن مستقل از اکسیژن

در این درس یاد می‌گیری چگونه تخمیر به تأمین انرژی در کمبود اکسیژن کمک می‌کند، پاداکسنده‌ها چه نقش محافظتی دارند و بعضی مواد سمی چگونه تنفس یاخته‌ای را مختل می‌کنند.

پیش از شروع

چه ارتباطی میان ورآمدن خمیر نان و ادامهٔ فعالیت ماهیچه‌ها هنگام کمبود اکسیژن وجود دارد؟

در هر دو، تخمیر به ادامهٔ قندکافت و تأمین انرژی کمک می‌کند، بی‌آنکه زنجیرهٔ انتقال الکترون درگیر باشد. البته محصولات یکسان نیستند: در خمیر نان تخمیر الکلی رخ می‌دهد، اما در ماهیچهٔ دچار کمبود اکسیژن، تخمیر لاکتیکی انجام می‌شود.

تخمیر؛ راه ادامهٔ قندکافت

تخمیر؛ راه ادامهٔ قندکافت

خمیر نان چگونه بدون اکسیژن کافی پُف می‌کند؟ پاسخ به تخمیر الکلی مربوط است؛ اما اول ببینیم تخمیر چه کمکی به یاخته می‌کند.

قندکافت، گلوکز را به پیرووات تبدیل می‌کند و مقداری ATP\mathrm{ATP} می‌سازد. در این مسیر، NAD+\mathrm{NAD^+} الکترون می‌گیرد و به NADH\mathrm{NADH} تبدیل می‌شود. اگر NAD+\mathrm{NAD^+} دوباره فراهم نشود، قندکافت متوقف می‌شود؛ درست مثل خط تولیدی که ظرف‌های موردنیازش دیگر برنمی‌گردند!

تخمیر با بازسازی NAD+\mathrm{NAD^+}، ادامهٔ قندکافت را ممکن می‌کند. در این فرایند، راکیزه و زنجیرهٔ انتقال الکترون نقشی ندارند؛ انرژی از همان قندکافت تأمین می‌شود.

در تخمیر الکلی، مسیر این‌گونه است:

  • پیرووات با از دست دادن CO2\mathrm{CO_2} به اتانال تبدیل می‌شود.
  • اتانال، الکترون‌های NADH\mathrm{NADH} را می‌گیرد و به اتانول تبدیل می‌شود؛ هم‌زمان NAD+\mathrm{NAD^+} بازسازی می‌شود.

در خمیر نان، گاز CO2\mathrm{CO_2} حاصل از فعالیت مخمر حباب می‌سازد و خمیر را ورمی‌آورد. اتانول نیز هنگام پخت تبخیر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

از ماهیچه تا یاختهٔ گیاهی

از ماهیچه تا یاختهٔ گیاهی

تصور کن با سرعت از پله‌ها بالا می‌روی؛ ماهیچه‌هایت برای فعالیت شدید به اکسیژن بیشتری نیاز دارند. اگر اکسیژن کافی نباشد، پیرووات حاصل از قندکافت به‌جای ورود به راکیزه، الکترون‌های NADH\mathrm{NADH} را می‌گیرد و به لاکتات تبدیل می‌شود. در این فرایند، NAD+\mathrm{NAD^+} بازسازی می‌شود تا قندکافت بتواند ادامه پیدا کند؛ این همان تخمیر لاکتیکی است.

این نوع تخمیر فقط در ماهیچه رخ نمی‌دهد. بعضی باکتری‌ها هم آن را انجام می‌دهند؛ از فعالیت انواعی از آنها در تولید فراورده‌های شیری و خیارشور استفاده می‌کنیم، هرچند بعضی نیز باعث فساد غذا می‌شوند.

گیاهان هم می‌توانند تخمیر کنند. مثلاً وقتی خاک گلدان مدت زیادی غرقاب می‌ماند، ممکن است اکسیژن کافی به یاخته‌های ریشه نرسد. در گیاهان هر دو نوع تخمیر الکلی و لاکتیکی وجود دارد؛ اما تجمع الکل یا لاکتیک اسید برای یاختهٔ گیاهی مرگ‌آور است، پس این مواد باید از یاخته‌ها دور شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

پاداکسنده‌ها؛ محافظ مولکول‌های زیستی

پاداکسنده‌ها؛ محافظ مولکول‌های زیستی

اکسیژن برای تنفس هوازی ضروری است؛ اما آیا همهٔ اکسیژنِ مصرف‌شده در این فرایند، سرانجام یکسانی دارد؟

در پایان زنجیرهٔ انتقال الکترون، اکسیژن با گرفتن الکترون و سپس ترکیب با یون‌های هیدروژن، در تشکیل آب نقش دارد. بااین‌حال، بخشی از اکسیژن ممکن است به‌جای شرکت در تشکیل آب، به رادیکال آزاد تبدیل شود.

رادیکال آزاد الکترون جفت‌نشده دارد و به همین دلیل بسیار واکنش‌پذیر است. واکنش آن با مولکول‌های سازندهٔ یاخته می‌تواند به این مولکول‌ها و در نتیجه به بافت‌های بدن آسیب بزند.

اینجاست که پاداکسنده‌ها نقش محافظتی دارند: با رادیکال‌های آزاد واکنش می‌دهند و جلوی اثر تخریبی آنها بر مولکول‌های زیستی را می‌گیرند. راکیزه‌ها نیز برای مقابله با این اثرها به پاداکسنده‌ها وابسته‌اند.

مثلاً میوه‌ها و سبزیجات دارای پاداکسنده‌هایی مانند کاروتنوئیدها هستند؛ یکی از علت‌های نقش این خوراکی‌ها در حفظ سلامت، همین ترکیبات محافظ است. پس پاداکسنده‌ها اکسیژن‌رسان نیستند؛ نقش مورد بحث آنها، مقابله با اثر تخریبی رادیکال‌های آزاد است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

وقتی رادیکال‌ها بیشتر می‌شوند

وقتی رادیکال‌ها بیشتر می‌شوند

یک سینک را تصور کن که آب واردش می‌شود و هم‌زمان از راه خروجی تخلیه می‌شود. اگر ورود آب از خروج آن سریع‌تر باشد، آب جمع می‌شود. در راکیزه هم سرعت تشکیل رادیکال‌های آزاد و سرعت مقابله با آنها اهمیت دارد؛ صرفِ وجود سازوکار دفاعی کافی نیست.

اگر رادیکال‌ها سریع‌تر از خنثی‌شدن تولید شوند، تجمع می‌یابند. این رادیکال‌های واکنش‌پذیر به مولکول‌های سازندهٔ یاخته آسیب می‌زنند؛ در نتیجه، راکیزه تخریب می‌شود و این آسیب می‌تواند به تخریب یاخته بینجامد.

الکل از دو جهت این تعادل را بر هم می‌زند: هم تشکیل رادیکال‌های آزاد از اکسیژن را سرعت می‌دهد و هم عملکرد راکیزه برای کاهش آنها را مختل می‌کند. آسیب رادیکال‌ها به دِنای راکیزه می‌تواند به تخریب راکیزه، مرگ یاخته‌های کبدی و بافت‌مردگی کبد منجر شود.

برخی نقص‌های ژنی نیز مسیر دیگری برای اختلال‌اند: اگر ژن‌های مربوط به پروتئین‌های زنجیرهٔ انتقال الکترون معیوب باشند، ممکن است پروتئین‌های معیوب ساخته شوند؛ چنین راکیزه‌ای در مقابله با رادیکال‌های آزاد عملکرد مناسبی ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

دو راه اختلال در تنفس یاخته‌ای

دو راه اختلال در تنفس یاخته‌ای

فرض کن اکسیژن به یک یاخته برسد؛ آیا حتماً تنفس هوازی ادامه پیدا می‌کند؟ نه! علاوه بر رسیدن اکسیژن، انتقال الکترون به آن هم باید انجام شود.

سیانید واکنش نهایی انتقال الکترون‌ها به اکسیژن را مهار می‌کند؛ بنابراین زنجیرهٔ انتقال الکترون متوقف می‌شود. پس حضور اکسیژن به‌تنهایی کافی نیست.

کربن‌مونواکسید از دو راه اختلال ایجاد می‌کند:

  • به هموگلوبین متصل می‌شود و به‌آسانی از آن جدا نمی‌شود؛ در نتیجه ظرفیت خون برای حمل اکسیژن کاهش می‌یابد.
  • واکنش انتقال الکترون‌ها به اکسیژن را نیز متوقف می‌کند؛ یعنی در خود فرایند تنفس یاخته‌ای اختلال ایجاد می‌کند.

برای به‌خاطر سپردن، دو مرحله را جدا ببین: «رساندن اکسیژن با خون» و «پذیرفتن الکترون به‌وسیلهٔ اکسیژن». کربن‌مونواکسید هر دو مرحله را مختل می‌کند. وجود این گاز در دود خودرو و سیگار نشان می‌دهد چرا آسیب آن فقط به کاهش اکسیژن‌رسانی محدود نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «مخمر نان راکیزه دارد؛ پس بدون اکسیژن نمی‌تواند انرژی تأمین کند.» با تکیه بر نقش تخمیر، استدلال او را بررسی کن.

  1. ابتدا دو موضوع را جدا می‌کنیم: داشتن راکیزه، و وابسته بودن همهٔ راه‌های تأمین انرژی به راکیزه؛ این دو یکسان نیستند.

  2. در نبود اکسیژن، مخمر می‌تواند تخمیر الکلی انجام دهد؛ در این مسیر، راکیزه و زنجیرهٔ انتقال الکترون نقشی ندارند.

  3. پیرووات حاصل از قندکافت ابتدا به اتانال تبدیل می‌شود؛ سپس اتانال الکترون‌های NADH\mathrm{NADH} را می‌گیرد و اتانول تشکیل می‌شود.

  4. با بازسازی NAD+\mathrm{NAD^+}، قندکافت ادامه می‌یابد و ATP\mathrm{ATP} در قندکافت تأمین می‌شود؛ بنابراین نتیجه‌گیری دانش‌آموز درست نیست.

جواب: داشتن راکیزه به معنی استفادهٔ همیشگی از تنفس هوازی نیست؛ مخمر در نبود اکسیژن می‌تواند با تخمیر، قندکافت را ادامه دهد و از همین راه انرژی مورد نیازش را تأمین کند.

نکات مهم

  • تخمیر با بازسازی NAD+\mathrm{NAD^+} ادامهٔ قندکافت را ممکن می‌کند؛ پیرووات در نوع الکلی به اتانال و سپس اتانول، و در نوع لاکتیکی به لاکتات تبدیل می‌شود.
  • پاداکسنده‌ها با رادیکال‌های آزاد واکنش می‌دهند و از مولکول‌های زیستی محافظت می‌کنند، اما پیشی گرفتن تولید رادیکال‌ها از مقابله با آنها می‌تواند به تخریب راکیزه و یاخته بینجامد.
  • سیانید انتقال نهایی الکترون به اکسیژن را متوقف می‌کند و کربن‌مونواکسید علاوه بر این اثر، ظرفیت حمل اکسیژن خون را نیز کاهش می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۵ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۵ زیست دوازدهم · رایگان