درس ۱ · صفحهٔ ۴۷ تا ۵۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
گفتار ۱: تغییر در مادۀ وراثتی جانداران
در این درس یاد میگیری … انواع جهش را از هم تشخیص بدهی و توضیح بدهی چرا محل و علت جهش بر پیامد آن اثر دارند و جهش ارثی چه تفاوتی با جهش اکتسابی دارد.
پیش از شروع
چطور تغییر فقط یک نوکلئوتید میتواند باعث بیماری شود، اما گاهی حتی توالی آمینواسیدهای پروتئین را هم تغییر نمیدهد؟
اثر تغییر فقط به کوچک یا بزرگ بودن آن بستگی ندارد؛ محل تغییر و نوع آن هم مهماند. گاهی جانشینی یک نوکلئوتید، آمینواسید پروتئین را عوض میکند، اما گاهی رمز تازه همچنان همان آمینواسید قبلی را مشخص میکند.
یک تغییر کوچک، چند نتیجۀ متفاوت
یک تغییر کوچک، چند نتیجۀ متفاوت
چطور تغییر یک نوکلئوتید گاهی بیماری ایجاد میکند و گاهی توالی پروتئین را دستنخورده میگذارد؟ کلید پاسخ، تفاوت میان تغییر در دنا و پیامد آن در ترجمه است.
جهش یعنی تغییری ماندگار در نوکلئوتیدهای مادۀ وراثتی. در جهش کوچکِ جانشینی، یک نوکلئوتید جای نوکلئوتید دیگری را میگیرد؛ بهدلیل مکملبودن دو رشتۀ دنا، این تغییر به جانشینی در یک جفت نوکلئوتید منجر میشود.
جانشینی میتواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد:
- دگرمعنا: رمز تغییر میکند و آمینواسید دیگری در زنجیرۀ پلیپپتیدی قرار میگیرد؛ مانند تغییر آمینواسید زنجیرۀ بتای هموگلوبین در کمخونی داسیشکل.
- خاموش: رمز عوض میشود، اما همچنان همان آمینواسید را مشخص میکند؛ پس توالی آمینواسیدها تغییر نمیکند.
- بیمعنا: رمز یک آمینواسید به رمز پایان ترجمه تبدیل میشود؛ ترجمه زودتر متوقف و پلیپپتید کوتاهتر میشود.
پس دو پرسش را جدا کن: «در دنا چه تغییری رخ داده؟» و «این تغییر چه اثری بر ترجمه گذاشته؟» جانشینی نام تغییر است؛ خاموش، دگرمعنا و بیمعنا پیامدهای متفاوت آناند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸
وقتی چارچوب خواندن جابهجا میشود
وقتی چارچوب خواندن جابهجا میشود
فرض کن متنی را بدون فاصله دریافت کردهای و باید از ابتدای آن، حرفها را سهتا سهتا جدا کنی. اگر یک حرف در میان متن اضافه یا از آن حذف شود، دستهبندی حرفهای بعدی هم به هم میریزد؛ حتی اگر خود آن حرفها عوض نشده باشند!
در بخش رمزکنندۀ ژن هم نوکلئوتیدها بهصورت دستههای سهتایی خوانده میشوند. در جهش اضافه، یک یا چند نوکلئوتید افزوده میشود و در جهش حذف، یک یا چند نوکلئوتید از دست میرود. اگر تعداد نوکلئوتیدهای اضافه یا حذفشده مضربی از نباشد، مرز دستههای سهتایی از محل جهش به بعد جابهجا میشود؛ این همان تغییر چارچوب خواندن است و میتواند توالی آمینواسیدهای بعدی را تغییر دهد.
اما اگر تعداد نوکلئوتیدهای اضافه یا حذفشده مضربی از باشد، چارچوب خواندنِ بخش بعدی حفظ میشود. حفظ چارچوب به معنی بیاثر بودن جهش نیست؛ ممکن است تعداد یا نوع آمینواسیدها تغییر کند. پس «اضافه یا حذف» را نباید همیشه معادل «تغییر چارچوب خواندن» دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹
تغییر در مقیاس فامتن
تغییر در مقیاس فامتن
تا اینجا تغییر در یک یا چند نوکلئوتید را دیدیم؛ اما جهش میتواند در مقیاسی بزرگتر، تعداد یا ساختار فامتنها را تغییر دهد. زیستشناسان با بررسی کاریوتیپ، یعنی تصویر مرتبشدۀ فامتنها، میتوانند چنین ناهنجاریهایی را شناسایی کنند.
ناهنجاری عددی یعنی تعداد فامتنها تغییر کند؛ مثلاً در نشانگان داون، یک فامتن شمارۀ اضافی وجود دارد.
در ناهنجاری ساختاری، بخشی از فامتن تغییر میکند. برای تجسم آن، فامتن را مثل کتابی با بخشهای پشتسرهم در نظر بگیر:
- حذف: بخشی از کتاب از دست میرود؛ حذف بخشی از فامتن غالباً مرگآور است.
- جابهجایی: بخشی به فامتن غیرهمتا یا به جای دیگری از همان فامتن منتقل میشود.
- مضاعفشدگی: با انتقال بخشی به فامتن همتا، در فامتن دریافتکننده دو نسخه از آن بخش دیده میشود؛ مثل تکرار یک بخش کتاب.
- واژگونی: جهت قرارگیری بخشی در همان جای خود برعکس میشود.
پس برای تشخیص نوع ناهنجاری، اول بپرس: «تعداد فامتنها عوض شده یا آرایش بخشهایشان؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰
محل جهش چرا مهم است؟
محل جهش چرا مهم است؟
فرض کن در دستور پخت غذا، نام یک ماده عوض شود؛ حالا آن را با تغییر تعداد پرسها مقایسه کن. هر دو تغییرند، اما یکی ترکیب غذا و دیگری مقدار آن را تغییر میدهد!
ژنگان (ژنوم) یعنی کل محتوای مادۀ وراثتی؛ هم مادۀ وراثتی هسته و هم مادۀ وراثتی سیتوپلاسم را در بر میگیرد. در انسان، بخش سیتوپلاسمی آن دنای راکیزه است. ژنها فقط بخشی از ژنگاناند، پس محل جهش اهمیت دارد:
- بین ژنها: جهش در این بخشها توالی محصول ژن را تغییر نمیدهد.
- درون ژن: پیامدها متفاوتاند. مثلاً اگر جانشینی، آمینواسیدی از آنزیم را تغییر دهد، اثر آن به محل آمینواسید بستگی دارد. تغییر در جایگاه فعال احتمالاً عملکرد را تغییر میدهد؛ اما تغییر در نقطهای دور، اگر بر جایگاه فعال اثری نگذارد، ممکن است عملکرد را تغییر ندهد.
- در توالی تنظیمی، مانند راهانداز یا افزاینده: ممکن است مقدار محصول ژن تغییر کند، نه توالی پروتئین. مثلاً قویتر یا ضعیفتر شدن راهانداز میتواند میزان رونویسی را بیشتر یا کمتر کند.
پس برای پیشبینی پیامد جهش، فقط نپرس «چه تغییری؟»؛ بپرس «در کدام بخش؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱
علت جهش و راه انتقال آن
علت جهش و راه انتقال آن
حتی با وجود سازوکارهای دقیق همانندسازی دنا، گاهی خطایی رخ میدهد که به جهش میانجامد. پس جهش همیشه حاصل یک عامل بیرونی نیست.
عوامل بیرونیِ جهشزا هم دو دستهاند:
- فیزیکی: پرتو فرابنفش خورشید میتواند بین دو تیمین مجاور در دنا پیوند ایجاد کند. این «دوپار تیمین» کار دنا بسپاراز را مختل میکند و همانندسازی را با مشکل روبهرو میسازد.
- شیمیایی: بنزوپیرنِ موجود در دود سیگار میتواند جهشهایی ایجاد کند که به سرطان منجر شوند.
حالا دو موقعیت را مقایسه کن: اگر جهشی از والد در گامت وجود داشته باشد، پس از لقاح به تخم میرسد و همۀ یاختههای حاصل از آن تخم دارای آن خواهند بود؛ این جهش ارثی است. اما جهشی که بر اثر دود سیگار در یاختههای دستگاه تنفس فرد ایجاد میشود، اکتسابی است؛ صرف رخدادن آن در بدن، به معنای انتقالش به فرزند نیست.
در زندگی روزمره، دوری از دخانیات، فعالیت بدنی، وزن مناسب و تغذیۀ سالم به کاهش خطر سرطان کمک میکنند. محدودکردن مصرف غذاهای دودی، نمکسود و فراوردههای گوشتی نیز مهم است؛ البته این انتخابها تضمین نمیکنند که هیچ جهشی رخ ندهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲
مثال حلشده
در دو حالت، جهش جانشینی باعث تغییر یک آمینواسید در یک آنزیم شده است. در حالت اول، آمینواسیدِ تغییرکرده در جایگاه فعال قرار دارد؛ در حالت دوم، تغییر در بخشی دور از جایگاه فعال است و بر آن اثری ندارد. در کدام حالت احتمال تغییر عملکرد آنزیم بیشتر است؟
در هر دو حالت، جانشینی باعث تغییر نوع آمینواسید شده است؛ پس هر دو جهش دگرمعنا هستند.
برای پیشبینی اثر جهش، فقط نام آن کافی نیست و باید محل تغییر را هم بررسی کنیم.
در حالت اول، تغییر در جایگاه فعال رخ داده است؛ بنابراین احتمال تغییر عملکرد آنزیم زیاد است.
در حالت دوم، طبق صورت سؤال، جایگاه فعال تحت تأثیر قرار نگرفته است؛ بنابراین احتمال تغییر عملکرد کم یا حتی صفر است.
نکات مهم
- جهش تغییری ماندگار در مادۀ وراثتی است؛ جهشهای کوچک شامل جانشینی، اضافه و حذفاند و جهشهای بزرگ تعداد یا ساختار فامتنها را تغییر میدهند.
- پیامد جهش به نوع و محل آن بستگی دارد؛ ممکن است توالی آمینواسیدها، عملکرد پروتئین یا مقدار محصول ژن تغییر کند، و هر اضافه یا حذفی هم چارچوب خواندن را جابهجا نمیکند.
- خطاهای همانندسازی و عوامل جهشزای فیزیکی و شیمیایی میتوانند جهش ایجاد کنند؛ جهش ارثی از راه گامت والد به فرزند میرسد، اما جهش اکتسابی در اثر محیط پدید میآید.