۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۴ زیست دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«تغییر در اطلاعات وراثتی»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • زیست‌شناسی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۴۷ تا ۶۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۴۷ تا ۵۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۱: تغییر در مادۀ وراثتی جانداران

در این درس یاد می‌گیری … انواع جهش را از هم تشخیص بدهی و توضیح بدهی چرا محل و علت جهش بر پیامد آن اثر دارند و جهش ارثی چه تفاوتی با جهش اکتسابی دارد.

پیش از شروع

چطور تغییر فقط یک نوکلئوتید می‌تواند باعث بیماری شود، اما گاهی حتی توالی آمینواسیدهای پروتئین را هم تغییر نمی‌دهد؟

اثر تغییر فقط به کوچک یا بزرگ بودن آن بستگی ندارد؛ محل تغییر و نوع آن هم مهم‌اند. گاهی جانشینی یک نوکلئوتید، آمینواسید پروتئین را عوض می‌کند، اما گاهی رمز تازه همچنان همان آمینواسید قبلی را مشخص می‌کند.

یک تغییر کوچک، چند نتیجۀ متفاوت

یک تغییر کوچک، چند نتیجۀ متفاوت

چطور تغییر یک نوکلئوتید گاهی بیماری ایجاد می‌کند و گاهی توالی پروتئین را دست‌نخورده می‌گذارد؟ کلید پاسخ، تفاوت میان تغییر در دنا و پیامد آن در ترجمه است.

جهش یعنی تغییری ماندگار در نوکلئوتیدهای مادۀ وراثتی. در جهش کوچکِ جانشینی، یک نوکلئوتید جای نوکلئوتید دیگری را می‌گیرد؛ به‌دلیل مکمل‌بودن دو رشتۀ دنا، این تغییر به جانشینی در یک جفت نوکلئوتید منجر می‌شود.

جانشینی می‌تواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد:

  • دگرمعنا: رمز تغییر می‌کند و آمینواسید دیگری در زنجیرۀ پلی‌پپتیدی قرار می‌گیرد؛ مانند تغییر آمینواسید زنجیرۀ بتای هموگلوبین در کم‌خونی داسی‌شکل.
  • خاموش: رمز عوض می‌شود، اما همچنان همان آمینواسید را مشخص می‌کند؛ پس توالی آمینواسیدها تغییر نمی‌کند.
  • بی‌معنا: رمز یک آمینواسید به رمز پایان ترجمه تبدیل می‌شود؛ ترجمه زودتر متوقف و پلی‌پپتید کوتاه‌تر می‌شود.

پس دو پرسش را جدا کن: «در دنا چه تغییری رخ داده؟» و «این تغییر چه اثری بر ترجمه گذاشته؟» جانشینی نام تغییر است؛ خاموش، دگرمعنا و بی‌معنا پیامدهای متفاوت آن‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

وقتی چارچوب خواندن جابه‌جا می‌شود

وقتی چارچوب خواندن جابه‌جا می‌شود

فرض کن متنی را بدون فاصله دریافت کرده‌ای و باید از ابتدای آن، حرف‌ها را سه‌تا سه‌تا جدا کنی. اگر یک حرف در میان متن اضافه یا از آن حذف شود، دسته‌بندی حرف‌های بعدی هم به هم می‌ریزد؛ حتی اگر خود آن حرف‌ها عوض نشده باشند!

در بخش رمزکنندۀ ژن هم نوکلئوتیدها به‌صورت دسته‌های سه‌تایی خوانده می‌شوند. در جهش اضافه، یک یا چند نوکلئوتید افزوده می‌شود و در جهش حذف، یک یا چند نوکلئوتید از دست می‌رود. اگر تعداد نوکلئوتیدهای اضافه یا حذف‌شده مضربی از 33 نباشد، مرز دسته‌های سه‌تایی از محل جهش به بعد جابه‌جا می‌شود؛ این همان تغییر چارچوب خواندن است و می‌تواند توالی آمینواسیدهای بعدی را تغییر دهد.

اما اگر تعداد نوکلئوتیدهای اضافه یا حذف‌شده مضربی از 33 باشد، چارچوب خواندنِ بخش بعدی حفظ می‌شود. حفظ چارچوب به معنی بی‌اثر بودن جهش نیست؛ ممکن است تعداد یا نوع آمینواسیدها تغییر کند. پس «اضافه یا حذف» را نباید همیشه معادل «تغییر چارچوب خواندن» دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

تغییر در مقیاس فام‌تن

تغییر در مقیاس فام‌تن

تا اینجا تغییر در یک یا چند نوکلئوتید را دیدیم؛ اما جهش می‌تواند در مقیاسی بزرگ‌تر، تعداد یا ساختار فام‌تن‌ها را تغییر دهد. زیست‌شناسان با بررسی کاریوتیپ، یعنی تصویر مرتب‌شدۀ فام‌تن‌ها، می‌توانند چنین ناهنجاری‌هایی را شناسایی کنند.

ناهنجاری عددی یعنی تعداد فام‌تن‌ها تغییر کند؛ مثلاً در نشانگان داون، یک فام‌تن شمارۀ 2121 اضافی وجود دارد.

در ناهنجاری ساختاری، بخشی از فام‌تن تغییر می‌کند. برای تجسم آن، فام‌تن را مثل کتابی با بخش‌های پشت‌سرهم در نظر بگیر:

  • حذف: بخشی از کتاب از دست می‌رود؛ حذف بخشی از فام‌تن غالباً مرگ‌آور است.
  • جابه‌جایی: بخشی به فام‌تن غیرهمتا یا به جای دیگری از همان فام‌تن منتقل می‌شود.
  • مضاعف‌شدگی: با انتقال بخشی به فام‌تن همتا، در فام‌تن دریافت‌کننده دو نسخه از آن بخش دیده می‌شود؛ مثل تکرار یک بخش کتاب.
  • واژگونی: جهت قرارگیری بخشی در همان جای خود برعکس می‌شود.

پس برای تشخیص نوع ناهنجاری، اول بپرس: «تعداد فام‌تن‌ها عوض شده یا آرایش بخش‌هایشان؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

محل جهش چرا مهم است؟

محل جهش چرا مهم است؟

فرض کن در دستور پخت غذا، نام یک ماده عوض شود؛ حالا آن را با تغییر تعداد پرس‌ها مقایسه کن. هر دو تغییرند، اما یکی ترکیب غذا و دیگری مقدار آن را تغییر می‌دهد!

ژنگان (ژنوم) یعنی کل محتوای مادۀ وراثتی؛ هم مادۀ وراثتی هسته و هم مادۀ وراثتی سیتوپلاسم را در بر می‌گیرد. در انسان، بخش سیتوپلاسمی آن دنای راکیزه است. ژن‌ها فقط بخشی از ژنگان‌اند، پس محل جهش اهمیت دارد:

  • بین ژن‌ها: جهش در این بخش‌ها توالی محصول ژن را تغییر نمی‌دهد.
  • درون ژن: پیامدها متفاوت‌اند. مثلاً اگر جانشینی، آمینواسیدی از آنزیم را تغییر دهد، اثر آن به محل آمینواسید بستگی دارد. تغییر در جایگاه فعال احتمالاً عملکرد را تغییر می‌دهد؛ اما تغییر در نقطه‌ای دور، اگر بر جایگاه فعال اثری نگذارد، ممکن است عملکرد را تغییر ندهد.
  • در توالی تنظیمی، مانند راه‌انداز یا افزاینده: ممکن است مقدار محصول ژن تغییر کند، نه توالی پروتئین. مثلاً قوی‌تر یا ضعیف‌تر شدن راه‌انداز می‌تواند میزان رونویسی را بیشتر یا کمتر کند.

پس برای پیش‌بینی پیامد جهش، فقط نپرس «چه تغییری؟»؛ بپرس «در کدام بخش؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

علت جهش و راه انتقال آن

علت جهش و راه انتقال آن

حتی با وجود سازوکارهای دقیق همانندسازی دنا، گاهی خطایی رخ می‌دهد که به جهش می‌انجامد. پس جهش همیشه حاصل یک عامل بیرونی نیست.

عوامل بیرونیِ جهش‌زا هم دو دسته‌اند:

  • فیزیکی: پرتو فرابنفش خورشید می‌تواند بین دو تیمین مجاور در دنا پیوند ایجاد کند. این «دوپار تیمین» کار دنا بسپاراز را مختل می‌کند و همانندسازی را با مشکل روبه‌رو می‌سازد.
  • شیمیایی: بنزوپیرنِ موجود در دود سیگار می‌تواند جهش‌هایی ایجاد کند که به سرطان منجر شوند.

حالا دو موقعیت را مقایسه کن: اگر جهشی از والد در گامت وجود داشته باشد، پس از لقاح به تخم می‌رسد و همۀ یاخته‌های حاصل از آن تخم دارای آن خواهند بود؛ این جهش ارثی است. اما جهشی که بر اثر دود سیگار در یاخته‌های دستگاه تنفس فرد ایجاد می‌شود، اکتسابی است؛ صرف رخ‌دادن آن در بدن، به معنای انتقالش به فرزند نیست.

در زندگی روزمره، دوری از دخانیات، فعالیت بدنی، وزن مناسب و تغذیۀ سالم به کاهش خطر سرطان کمک می‌کنند. محدودکردن مصرف غذاهای دودی، نمک‌سود و فراورده‌های گوشتی نیز مهم است؛ البته این انتخاب‌ها تضمین نمی‌کنند که هیچ جهشی رخ ندهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

مثال حل‌شده

در دو حالت، جهش جانشینی باعث تغییر یک آمینواسید در یک آنزیم شده است. در حالت اول، آمینواسیدِ تغییرکرده در جایگاه فعال قرار دارد؛ در حالت دوم، تغییر در بخشی دور از جایگاه فعال است و بر آن اثری ندارد. در کدام حالت احتمال تغییر عملکرد آنزیم بیشتر است؟

  1. در هر دو حالت، جانشینی باعث تغییر نوع آمینواسید شده است؛ پس هر دو جهش دگرمعنا هستند.

  2. برای پیش‌بینی اثر جهش، فقط نام آن کافی نیست و باید محل تغییر را هم بررسی کنیم.

  3. در حالت اول، تغییر در جایگاه فعال رخ داده است؛ بنابراین احتمال تغییر عملکرد آنزیم زیاد است.

  4. در حالت دوم، طبق صورت سؤال، جایگاه فعال تحت تأثیر قرار نگرفته است؛ بنابراین احتمال تغییر عملکرد کم یا حتی صفر است.

جواب: احتمال تغییر عملکرد آنزیم در حالت اول بیشتر است، زیرا تغییر مستقیماً در جایگاه فعال رخ داده است؛ تغییر آمینواسید در حالت دوم الزاماً عملکرد آنزیم را تغییر نمی‌دهد.

نکات مهم

  • جهش تغییری ماندگار در مادۀ وراثتی است؛ جهش‌های کوچک شامل جانشینی، اضافه و حذف‌اند و جهش‌های بزرگ تعداد یا ساختار فام‌تن‌ها را تغییر می‌دهند.
  • پیامد جهش به نوع و محل آن بستگی دارد؛ ممکن است توالی آمینواسیدها، عملکرد پروتئین یا مقدار محصول ژن تغییر کند، و هر اضافه یا حذفی هم چارچوب خواندن را جابه‌جا نمی‌کند.
  • خطاهای همانندسازی و عوامل جهش‌زای فیزیکی و شیمیایی می‌توانند جهش ایجاد کنند؛ جهش ارثی از راه گامت والد به فرزند می‌رسد، اما جهش اکتسابی در اثر محیط پدید می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۵۳ تا ۵۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۲: تغییر در جمعیت‌ها

در این درس یاد می‌گیری تغییر جمعیت‌ها را با انتخاب طبیعی و تغییر فراوانی دگره‌ها و ژن‌نمودها توضیح بدهی و نقش تولیدمثل جنسی و برتری ناخالص‌ها را در تداوم گوناگونی تشخیص دهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است یک پادزیست ابتدا باکتری‌ها را از بین ببرد، اما پس از چند نسل، جمعیتی از باکتری‌های مقاوم باقی بماند؟ آیا باکتری‌ها یاد گرفته‌اند با دارو مبارزه کنند؟

در این مثال، از ابتدا تعدادی باکتری مقاوم در جمعیت وجود دارند؛ پادزیست باکتری‌های غیرمقاوم را از بین می‌برد و مقاوم‌ها فرصت تکثیر پیدا می‌کنند. پس جمعیت در گذر نسل‌ها تغییر می‌کند، نه اینکه هر باکتری در پاسخ به دارو مقاوم شود.

انتخاب طبیعی؛ تغییر جمعیت

انتخاب طبیعی؛ تغییر جمعیت

آیا باکتری‌ها یاد می‌گیرند با دارو مبارزه کنند؟ نه؛ برای توضیح این اتفاق، باید به تفاوت‌های از پیش موجود میان باکتری‌ها نگاه کنیم.

پیش از مصرف پادزیست، ممکن است تعداد اندکی از باکتری‌ها مقاوم باشند. دارو باکتری‌های غیرمقاوم را از بین می‌برد، اما مقاوم‌ها باقی می‌مانند و تکثیر می‌شوند. در نسل‌های بعد، سهم باکتری‌های مقاوم بیشتر می‌شود؛ پس ترکیب جمعیت تغییر کرده است، نه اینکه هر باکتری بر اثر نیاز، مقاوم شده باشد.

این فرایند انتخاب طبیعی نام دارد: افراد دارای صفات سازگارتر با محیط، شانس بیشتری برای زنده ماندن و تولیدمثل دارند و صفات وراثتی خود را بیشتر به نسل بعد منتقل می‌کنند. منظور از جمعیت، افراد یک گونه است که در یک زمان و مکان زندگی می‌کنند.

نکتهٔ مهم این است که هیچ صفتی همیشه برتر نیست. مثلاً تحمل سرما در محیط سرد سودمند است، اما در هر محیطی لزوماً مزیت ندارد. محیط تعیین می‌کند کدام صفت سازگارتر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

خزانهٔ ژن و تعادل

خزانهٔ ژن و تعادل

برای شناخت یک جمعیت، فقط به ظاهر افراد نگاه نمی‌کنیم؛ می‌توانیم دگره‌های آن‌ها را هم بررسی کنیم. خزانهٔ ژن یعنی مجموع همهٔ دگره‌ها در همهٔ جایگاه‌های ژنیِ افراد یک جمعیت؛ پس منظور، ژن‌های یک فرد نیست.

یک جمعیت گل را تصور کن که دگره‌های مربوط به رنگ گلبرگ در آن وجود دارند. مهم است بدانیم هر دگره چه سهمی از کل دگره‌های همان جایگاه ژنی دارد؛ این سهم، فراوانی نسبی آن دگره است. بنابراین، صرفِ زیاد شدن تعداد گل‌ها لزوماً به معنی تغییر فراوانی نسبی دگره‌ها نیست.

اگر فراوانی نسبی دگره‌ها یا ژن‌نمودها از نسلی به نسل دیگر ثابت بماند، جمعیت در تعادل ژنی است.

حالا اگر جهش، دگرهٔ تازه‌ای ایجاد کند چه می‌شود؟ دگره‌ای به خزانهٔ ژن افزوده می‌شود و فراوانی‌های نسبی می‌توانند تغییر کنند؛ پس جهش می‌تواند تعادل را بر هم بزند و گوناگونی را افزایش دهد. البته دگرهٔ جدید الزاماً فوراً تغییری در ظاهر جاندار ایجاد نمی‌کند؛ دیده نشدن تغییر ظاهری، دلیل نبودن جهش نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

راه‌های خروج از تعادل

راه‌های خروج از تعادل

فرض کن پس از یک سیل، فقط بخشی از یک گله زنده بماند. آیا بازمانده‌ها حتماً سازگارتر بوده‌اند؟ نه؛ گاهی زنده‌ماندن فقط نتیجهٔ شانس است. علاوه بر جهش، چهار عامل دیگر هم می‌توانند تعادل ژنی را بر هم بزنند:

  • رانش دگره‌ای: رویدادهای تصادفی فراوانی دگره‌ها را تغییر می‌دهند؛ مثلاً سیل ممکن است بدون ارتباط با صفات سازگارتر، بعضی افراد را از بین ببرد. اثر رانش در جمعیت‌های کوچک بیشتر است و برخلاف انتخاب طبیعی، به سازش نمی‌انجامد.
  • شارش ژن: مهاجرت افراد، دگره‌ها را میان جمعیت‌ها جابه‌جا می‌کند و فراوانی نسبی آنها را تغییر می‌دهد. شارش پیوسته و دوسویه، خزانهٔ ژن دو جمعیت را شبیه‌تر می‌کند.
  • آمیزش غیرتصادفی: اگر انتخاب جفت به رخ‌نمود یا ژن‌نمود وابسته باشد، احتمال آمیزش افراد یکسان نیست و فراوانی نسبی ژن‌نمودها تغییر می‌کند؛ مانند انتخاب جفت بر اساس رنگ پرها.
  • انتخاب طبیعی: افراد سازگارتر با محیط، شانس بیشتری برای بقا و تولیدمثل دارند؛ در نتیجه فراوانی دگره‌ها در نسل بعد تغییر می‌کند.

پس برای تشخیص عامل، بپرس: تغییر حاصل شانس است، مهاجرت، انتخاب جفت یا موفقیت بیشتر افراد سازگارتر؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

گامت‌های گوناگون و نوترکیبی

گامت‌های گوناگون و نوترکیبی

چطور یک والد می‌تواند گامت‌هایی با ترکیب‌های متفاوت دگره‌ها بسازد؟ در تولیدمثل جنسی، دو سازوکار به این گوناگونی کمک می‌کنند:

آرایش متفاوت فام‌تن‌ها: در متافاز کاستمان 11، جفت‌های فام‌تن همتا می‌توانند با آرایش‌های مختلفی در سطح میانی یاخته قرار بگیرند. در نتیجه، ترکیب فام‌تن‌هایی که به گامت‌ها می‌رسد، می‌تواند متفاوت باشد؛ مثل تقسیم چند جفت کارت که با تغییر چیدمانشان، سهم هر دسته تغییر می‌کند.

نوترکیبی: هنگام جفت‌شدن فام‌تن‌های همتا و تشکیل چهارتایه در کاستمان 11، ممکن است قطعه‌هایی بین فامینک‌های غیرخواهری مبادله شوند؛ این رویداد «چلیپایی شدن» نام دارد. اگر قطعه‌های مبادله‌شده دگره‌های متفاوت داشته باشند، ترکیب تازه‌ای از دگره‌ها در فامینک‌ها شکل می‌گیرد. گامتی که چنین فامینکی دریافت کند، گامت نوترکیب است.

پس تفاوت مهم را به خاطر بسپار: این سازوکارها دگرهٔ تازه نمی‌سازند؛ بلکه دگره‌های موجود را در ترکیب‌های گوناگون کنار هم قرار می‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

چرا دگرهٔ داسی‌شکل باقی می‌ماند؟

چرا دگرهٔ داسی‌شکل باقی می‌ماند؟

اگر دگره‌ای باعث بیماری شود، آیا حتماً از جمعیت حذف می‌شود؟ پاسخ به شرایط محیط و ژن‌نمود فرد بستگی دارد.

در مثال کتاب، سه ژن‌نمود را مقایسه کن:

  • افراد HbSHbS\mathrm{Hb^S Hb^S} به کم‌خونی داسی‌شکل مبتلا هستند و معمولاً در سنین پایین می‌میرند.
  • افراد HbAHbA\mathrm{Hb^A Hb^A} گویچه‌های قرمز سالم دارند، اما در مناطق مالاریاخیز در معرض ابتلا به مالاریا هستند.
  • افراد ناخالص، یعنی HbAHbS\mathrm{Hb^A Hb^S}، در برابر مالاریا مقاوم‌اند؛ گویچه‌های قرمز آن‌ها فقط در شرایط کمبود اکسیژن داسی‌شکل می‌شوند.

پس در منطقه‌ای که مالاریا شایع است، ناخالص‌ها از هر دو نوع خالص وضعیت مساعدتری دارند. این افراد می‌توانند زنده بمانند، تولیدمثل کنند و هر دو دگره را به نسل بعد انتقال دهند. به این ترتیب، دگرهٔ داسی‌شکل با وجود پیامد زیان‌بارش در افراد خالص، در جمعیت حفظ می‌شود.

نکتهٔ اصلی این است: یک دگره را نمی‌توان در همهٔ محیط‌ها «خوب» یا «بد» دانست؛ برتری ناخالص‌ها در این محیط به تداوم گوناگونی کمک می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

مثال حل‌شده

در جمعیتی از گیاهان، گرده‌افشانی بیشتر میان گیاهان دارای رنگ گل مشابه رخ می‌دهد. بررسی نسل بعد نشان می‌دهد فراوانی نسبی دگره‌ها ثابت مانده، اما فراوانی نسبی ژن‌نمودها تغییر کرده است. کدام عامل اثر گذاشته و آیا جمعیت همچنان در تعادل ژنی است؟

  1. ابتدا ملاک آمیزش را پیدا می‌کنیم: احتمال آمیزش به رنگ گل، یعنی رخ‌نمود گیاهان، وابسته است.

  2. چون احتمال آمیزش برای همه یکسان نیست و به رخ‌نمود بستگی دارد، آمیزش غیرتصادفی است.

  3. آمیزش غیرتصادفی می‌تواند فراوانی نسبی ژن‌نمودها را تغییر دهد؛ برای تشخیص آن لازم نیست حتماً دگرهٔ تازه‌ای ایجاد شده باشد.

  4. تعادل ژنی را با ثبات فراوانی‌های نسبی در نسل‌ها می‌سنجیم؛ پس تغییر فراوانی ژن‌نمودها نشان می‌دهد جمعیت از تعادل خارج شده است.

جواب: این تغییر حاصل آمیزش غیرتصادفی است؛ حتی اگر فراوانی دگره‌ها ثابت بماند، تغییر فراوانی نسبی ژن‌نمودها برای خارج شدن جمعیت از تعادل ژنی کافی است.

نکات مهم

  • انتخاب طبیعی با تفاوت در موفقیت بقا و تولیدمثل، جمعیت را در گذر نسل‌ها تغییر می‌دهد و سازگار بودن صفات به محیط وابسته است.
  • تعادل ژنی یعنی ثابت ماندن فراوانی نسبی دگره‌ها یا ژن‌نمودها در نسل‌ها؛ جهش، رانش دگره‌ای، شارش ژن، آمیزش غیرتصادفی و انتخاب طبیعی می‌توانند آن را بر هم بزنند.
  • آرایش‌های متفاوت فام‌تن‌ها و نوترکیبی، ترکیب‌های گوناگون دگره‌ها را فراهم می‌کنند و برتری ناخالص‌ها در بعضی محیط‌ها به حفظ گوناگونی کمک می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵۷ تا ۶۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۳: تغییر در گونه‌ها

در این درس یاد می‌گیری … شواهد تغییر گونه‌ها را تفسیر کنی و با تکیه بر جدایی تولیدمثلی توضیح دهی گونه‌های تازه چگونه با جدایی جغرافیایی یا بدون آن پدید می‌آیند.

پیش از شروع

چطور ممکن است یک گیاه در همان زیستگاهِ گیاهان هم‌گونه‌اش بماند، اما آغازگر گونه‌ای تازه شود؟

برای پیدایش گونهٔ تازه، همیشه لازم نیست کوه یا دریایی جمعیت‌ها را از هم جدا کند. گاهی تغییر تعداد مجموعه‌های فام‌تنی، گیاهی زیستا و زایا پدید می‌آورد که آمیزش آن با جمعیت نیایی، زادهٔ زیستا و زایا تولید نمی‌کند؛ همین می‌تواند آغاز جدایی یک گونهٔ جدید باشد.

سنگواره‌ها؛ پنجره‌ای به گذشته

سنگواره‌ها؛ پنجره‌ای به گذشته

اگر از زمین در گذشته‌های دور عکس نداریم، از کجا می‌دانیم چه جاندارانی روی آن زندگی می‌کرده‌اند؟ سنگواره‌ها بخشی از پاسخ‌اند؛ مثل نشانه‌هایی در یک آلبوم بسیار قدیمی.

سنگواره، بقایای جاندار یا آثاری از جانداری است که در گذشتهٔ دور زندگی می‌کرده است. معمولاً بخش‌های سخت، مثل استخوان و اسکلت خارجی، باقی می‌مانند؛ اما گاهی بخش‌های نرم هم حفظ می‌شوند، مانند پوست و موی ماموت‌های منجمد. پس سنگواره فقط استخوان نیست!

دیرینه‌شناسان با بررسی سنگواره‌ها و تعیین عمرشان، درمی‌یابند در زمان‌های مختلف چه جاندارانی وجود داشته‌اند. بعضی، مثل دایناسورها، اکنون دیگر وجود ندارند؛ بعضی، مثل گربه، در گذشته‌های دور نبوده‌اند؛ و بعضی، مانند درخت گیسو، از گذشته‌های دور تا امروز حضور داشته‌اند.

نتیجهٔ مهم: مجموعهٔ سنگواره‌ها نشان می‌دهد شکل‌های زندگی در طول زمان تغییر کرده‌اند؛ نه اینکه همهٔ گونه‌های گذشته حتماً از بین رفته باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

شباهت اندام‌ها چه می‌گوید؟

شباهت اندام‌ها چه می‌گوید؟

بال کبوتر و بال پروانه هر دو برای پروازند؛ آیا همین کافی است تا آن‌ها را همتا بدانیم؟ برای پاسخ، باید طرح ساختاری را از کار اندام جدا کنیم. در تشریح مقایسه‌ای، اجزای بدن گونه‌های مختلف را با هم مقایسه می‌کنیم:

  • ساختارهای همتا: طرح ساختاری یکسان دارند، حتی اگر کارشان متفاوت باشد؛ مثل دست انسان و بالۀ دلفین. این شباهت نشانه‌ای از داشتن نیای مشترک است؛ نه اینکه انسان از دلفین پدید آمده باشد!
  • ساختارهای آنالوگ: کار یکسان، اما طرح ساختاری متفاوت دارند؛ مثل بال کبوتر و بال پروانه. این‌ها نشان می‌دهند جانداران برای پاسخ به یک نیاز، به روش‌های متفاوتی سازش یافته‌اند؛ کار مشترک به‌تنهایی نشانۀ خویشاوندی نیست.
  • ساختارهای وستیجیال: ساختارهایی کوچک، ساده یا ضعیف‌شده‌اند که در گونه‌های دیگر کارآمدند؛ مثل بقایای پا در لگن مار پیتون. این‌ها ردپایی از تغییر گونه‌ها هستند و لزوماً کاملاً بی‌کار نیستند.

پس هنگام مقایسه، فقط نپرس «چه کاری انجام می‌دهد؟»؛ بپرس «با چه طرحی ساخته شده است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

رد خویشاوندی در دنا

رد خویشاوندی در دنا

اگر ظاهر دو جاندار شبیه باشد، آیا همین برای تشخیص خویشاوندی آن‌ها کافی است؟ دیدیم که کار یکسانِ اندام‌ها لزوماً نشانهٔ نیای مشترک نیست. برای یافتن شواهد بیشتر می‌توان سراغ دنا رفت؛ یعنی اطلاعات وراثتی جانداران را با هم مقایسه کرد.

زیست‌شناسان با مقایسهٔ دنا بررسی می‌کنند کدام ژن‌ها میان گونه‌ها مشترک‌اند و کدام ژن‌ها در ایجاد ویژگی‌های خاص یک گونه نقش دارند. هرچه شباهت دنای دو جاندار بیشتر باشد، خویشاوندی آن‌ها نزدیک‌تر است. این مقایسه به شناخت تاریخچهٔ تغییر گونه‌ها هم کمک می‌کند؛ مثل مقایسهٔ نسخه‌های یک نوشته برای پیدا کردن ردِ تغییرات آن.

بعضی توالی‌های دنا در گونه‌های مختلف دیده می‌شوند؛ به آن‌ها توالی‌های حفظ‌شده می‌گوییم. «حفظ‌شده» یعنی این توالی‌ها در میان گونه‌های مختلف باقی مانده‌اند، نه اینکه تمام دنای آن گونه‌ها یکسان باشد. پس برای بررسی خویشاوندی، فقط به ظاهر نگاه نمی‌کنیم؛ شواهد مولکولی را هم در نظر می‌گیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

از جدایی جمعیت تا گونهٔ تازه

از جدایی جمعیت تا گونهٔ تازه

آیا دو جمعیت که رودخانه‌ای از هم جدایشان کرده، حتماً دو گونه‌اند؟ نه؛ دوری مکانی به‌تنهایی کافی نیست.

در تعریف زیستی گونه، که برای جانداران دارای تولیدمثل جنسی کاربرد دارد، افراد یک گونه می‌توانند در طبیعت با هم آمیزش کنند و زاده‌های زیستا و زایا بسازند؛ یعنی زاده‌هایی که زنده بمانند، زندگی طبیعی داشته باشند و بتوانند تولیدمثل کنند.

حالا تصور کن پیدایش یک دره، جمعیتی از جانوران را دو قسمت کند. اگر این مانع ارتباط تولیدمثلی را قطع کند، دیگر میان دو جمعیت شارش ژن رخ نمی‌دهد. جهش، نوترکیبی و انتخاب طبیعی به‌تدریج تفاوت‌هایی میان آنها ایجاد می‌کنند. اگر جمعیت جداشده کوچک باشد، رانش ژن هم می‌تواند بر تفاوت‌ها بیفزاید.

اما مرحلهٔ تعیین‌کننده چیست؟ اینکه حتی پس از کنار هم قرارگرفتن، دیگر آمیزش موفقیت‌آمیز نداشته باشند؛ مثلاً زمان تولیدمثلشان متفاوت شده باشد. این جدایی تولیدمثلی نشان می‌دهد دو گونهٔ مجزا پدید آمده‌اند.

پس مسیر گونه‌زایی دگرمیهنی را این‌طور به خاطر بسپار: جدایی جغرافیایی، قطع شارش ژن، افزایش تفاوت‌ها و سرانجام جدایی تولیدمثلی؛ نه صرفاً زندگی در دو سوی یک مانع!

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

گونهٔ تازه، بدون کوچ‌کردن

گونهٔ تازه، بدون کوچ‌کردن

به پرسش آغاز درس برگردیم: آیا گیاهی می‌تواند همان‌جا که هست، آغازگر گونه‌ای تازه شود؟ بله؛ اگر جدایی تولیدمثلی ایجاد شود، جدایی جغرافیایی ضروری نیست. این مسیر را گونه‌زایی هم‌میهنی می‌نامیم.

یک راه آن در گیاهان، چندلادی است. خطای کاستمانی می‌تواند گامت‌هایی بسازد که تعداد فام‌تن‌هایشان کاهش نیافته است. از لقاح چنین گامت‌هایی ممکن است گیاهی چارلاد با 4n4n پدید آید.

مثلاً در میان گل‌های مغربی دولاد با 2n=142n=14، گیاهی چارلاد با 4n=284n=28 پیدا شد. گامت این گیاه 2n2n است، اما گامت گیاه نیایی nn است. لقاح این دو، تخمی با 3n3n می‌سازد؛ گیاه سه‌لاد حاصل نازاست. پس این آمیزش، موفقیت‌آمیز به شمار نمی‌آید.

در مقابل، اگر گیاه چارلاد خودلقاحی کند یا با گیاه چارلاد مشابهی آمیزش کند، از ترکیب دو گامت 2n2n، تخم 4n4n تشکیل می‌شود و گیاه حاصل زایاست. بنابراین، بدون پدیدآمدن کوه یا رودخانه، جدایی تولیدمثلی از جمعیت نیایی برقرار می‌شود؛ نکتهٔ تعیین‌کننده، تولید زادهٔ زیستا و زایاست، نه صرفاً رخ‌دادن لقاح.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

مثال حل‌شده

در گل مغربی با 2n=142n=14، بر اثر خطای کاستمانی گامت‌های کاهش‌نیافته تشکیل می‌شوند. از لقاح دو گامت کاهش‌نیافته، گیاهی چارلاد پدید می‌آید. تعداد فام‌تن‌های این گیاه و گامت‌های طبیعی آن چقدر است؟ حاصل آمیزش آن با گیاه دولادِ نیایی را با حاصل خودلقاحی آن مقایسه کن.

  1. گیاه نیایی دولاد است؛ پس از 2n=142n=14 نتیجه می‌گیریم n=7n=7.

  2. هر گامت کاهش‌نیافته، به‌جای 77 فام‌تن، 1414 فام‌تن دارد؛ لقاح دو گامت از این نوع، تخمی با 14+14=2814+14=28 فام‌تن می‌سازد که چارلاد است.

  3. کاستمان طبیعی گیاه چارلاد، گامت‌های دولاد با 1414 فام‌تن تولید می‌کند.

  4. گامت گیاه چارلاد با گامت طبیعی گیاه نیایی ترکیب می‌شود: 14+7=2114+7=21. زادهٔ حاصل سه‌لاد و نازاست؛ بنابراین این آمیزش، موفقیت‌آمیز محسوب نمی‌شود.

  5. در خودلقاحی گیاه چارلاد، دو گامت دولاد ترکیب می‌شوند: 14+14=2814+14=28. زادهٔ چارلاد می‌تواند کاستمان انجام دهد و زایا باشد.

  6. اگر این گیاهان در همان زیستگاه جمعیت نیایی باقی بمانند، جدایی تولیدمثلی آنها از گیاهان دولاد می‌تواند به گونه‌زایی هم‌میهنی بینجامد.

جواب: گیاه چارلاد 2828 فام‌تن و گامت‌های آن 1414 فام‌تن دارند؛ آمیزش آن با گیاه دولاد، زادهٔ سه‌لاد با 2121 فام‌تن و نازا می‌دهد، اما خودلقاحی آن می‌تواند زادهٔ چارلادِ زایا با 2828 فام‌تن ایجاد کند.

نکات مهم

  • سنگواره‌ها، تشریح مقایسه‌ای و مقایسهٔ دنا، شواهدی برای بررسی تغییر گونه‌ها و خویشاوندی آنها فراهم می‌کنند.
  • در تعریف زیستی گونه، توانایی تولید زادهٔ زیستا و زایا مهم است و جدایی جغرافیایی به‌تنهایی به معنی تشکیل گونهٔ تازه نیست.
  • گونه‌زایی دگرمیهنی با جدایی جغرافیایی همراه است، اما گونه‌زایی هم‌میهنی می‌تواند با چندلادی و بدون جدایی جغرافیایی رخ دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۴ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۴ زیست دوازدهم · رایگان