درس ۱ · صفحهٔ ۳۷ تا ۴۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
گفتار ۱: مفاهیم پایه
در این درس یاد میگیری صفت، دگره، ژننمود و رخنمود را از هم تشخیص بدهی و با کمک گروههای خونی و رنگ گل میمونی، رابطهٔ بارز و نهفتگی، همتوانی و بارزیت ناقص را توضیح بدهی.
پیش از شروع
چرا داشتن دو دگرهٔ متفاوت گاهی باعث میشود فقط اثر یکی دیده شود، گاهی اثر هر دو، و گاهی حالتی بینابینی؟
نتیجه به رابطهٔ میان دگرهها بستگی دارد؛ متفاوتبودن دگرهها همیشه به یک شکل بروز نمیکند. گروههای خونی و رنگ گل میمونی به ما کمک میکنند سه نوع از این رابطهها را بشناسیم.
از صفت تا دگره
از صفت تا دگره
اگر روی برگهٔ آزمایش کسی گروه خونی را ببینی، علامت مثبت به گروه خونی او مربوط است. اما این مثبتبودن یعنی چه؟
در ژنشناسی، صفت یک ویژگی ارثی است و حالتهای مختلف آن را شکلهای صفت مینامیم. مثلاً گروه خونی یک صفت است که به دو شکل مثبت و منفی دیده میشود: وجود پروتئین در غشای گویچهٔ قرمز یعنی مثبت، و نبود آن یعنی منفی.
دگرههای و دو نسخهٔ متفاوت از یک ژناند: اولی امکان ساخت این پروتئین را فراهم میکند و دومی نمیکند. این دگرهها جایگاه ژنی یکسانی روی فامتن شمارهٔ دارند؛ یعنی نشانی آنها یکسان است، نه اینکه هر دو روی یک فامتن باشند.
ما دو فامتن شمارهٔ داریم و در این جایگاه از هرکدام فقط یک دگره قرار دارد. اگر دگرهها یکسان باشند، مانند یا ، فرد خالص است؛ اگر متفاوت باشند، مانند ، فرد ناخالص است. خالص و ناخالص اینجا فقط ترکیب دگرهها را توصیف میکنند، نه سالم یا ناسالمبودن فرد را.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹
ژننمود، رخنمود و بارزیت
ژننمود، رخنمود و بارزیت
آیا دو نفر با گروه خونی مثبت، حتماً ترکیب دگرههای یکسانی دارند؟ برای پاسخ، باید دو مفهوم را جدا کنیم:
- ژننمود یعنی ترکیب دگرههای فرد؛ مانند ، یا .
- رخنمود یعنی حالت بروزیافتهٔ صفت؛ در این مثال، گروه خونی مثبت یا منفی.
دگرهٔ امکان ساخت پروتئین را فراهم میکند، اما دگرهٔ چنین امکانی ندارد. وجود تنها یک دگرهٔ کافی است تا این پروتئین در غشای گویچههای قرمز دیده شود. پس هم فرد و هم فرد ، گروه خونی مثبت دارند. فقط فرد منفی است.
به همین دلیل، را بارز و را نهفته مینامیم. نهفتهبودن یعنی اثر دگرهٔ در رخنمود فرد آشکار نمیشود؛ نه اینکه این دگره از بین رفته باشد!
مثلاً اگر در برگهٔ آزمایش کسی «مثبت» نوشته باشد، رخنمودش را میدانیم، اما نمیتوانیم با همین اطلاعات بگوییم ژننمود او است یا .
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰
نشانهای گروه خونی
نشانهای گروه خونی
در گروه خونی ، سراغ یک پروتئین رفتیم؛ اما مبنای گروهبندی ، بودن یا نبودن دو نوع کربوهیدرات در غشای گویچهٔ قرمز است. این کربوهیدراتها را و مینامیم. آنها را مثل نشانهایی روی سطح گویچه در نظر بگیر:
- فقط نشان وجود دارد ← گروه خونی
- فقط نشان وجود دارد ← گروه خونی
- هر دو نشان وجود دارند ← گروه خونی
- هیچکدام از این دو نشان وجود ندارد ← گروه خونی
این نشانها چگونه به غشا اضافه میشوند؟ اضافهشدن آنها یک واکنش آنزیمی است. آنزیم ، کربوهیدرات را به غشا اضافه میکند و آنزیم ، کربوهیدرات را. اگر هیچیک از این دو آنزیم وجود نداشته باشد، هیچیک از این دو کربوهیدرات اضافه نمیشود.
پس آنزیم را با نشان اشتباه نگیر: آنزیم، اضافهکننده است؛ کربوهیدرات، نشانِ غشایی است. همچنین گروه خونی یعنی نبودن همین دو نوع کربوهیدرات، نه نبودن همهٔ کربوهیدراتهای غشا.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰
وقتی هر دو دگره بروز میکنند
وقتی هر دو دگره بروز میکنند
در گروه خونی ، رابطهٔ دگرهها به این بستگی دارد که کدام دو دگره کنار هم باشند. دگرهٔ ساخت آنزیم افزودن کربوهیدرات را ممکن میکند؛ دگرهٔ هم ساخت آنزیم افزودن کربوهیدرات را. اما دگرهٔ هیچیک از این دو آنزیم را نمیسازد.
پس در ژننمود ، کربوهیدرات روی غشا قرار میگیرد و گروه خونی فرد میشود. به همین ترتیب، فرد دارای ژننمود گروه خونی دارد. بنابراین هر یک از این دو دگره نسبت به بارز است.
حالا فردی را تصور کن که روی برگهٔ آزمایش او گروه خونی نوشته شده است. ژننمود او است: هر دو آنزیم ساخته میشوند و هر دو نوع کربوهیدرات روی غشای گویچهٔ قرمز قرار میگیرند. هیچکدام اثر دیگری را نمیپوشاند؛ این رابطه همتوانی نام دارد. نکتهٔ اصلی، بروز همزمان اثر هر دو دگره است، نه ساختهشدن یک نشانِ مخلوط.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱
بارزیت ناقص؛ حالت بینابینی
بارزیت ناقص؛ حالت بینابینی
اگر گل میمونیِ قرمز و سفید را کنار گل صورتی بگذاری، گل صورتی از نظر رنگ حالتی بین آن دو دارد. این مثال، رابطهای به نام بارزیت ناقص را نشان میدهد: رخنمود فرد ناخالص، حد واسط رخنمودهای خالص است.
در گل میمونی، دگرههای رنگ گل را با و نشان میدهیم:
- ژننمود : گل قرمز، خالص
- ژننمود : گل سفید، خالص
- ژننمود : گل صورتی، ناخالص
صورتیشدن به معنی آمیختهشدن خود دگرهها نیست؛ فرد همچنان دو دگرهٔ متفاوتِ و دارد، اما رنگ گل حد واسط است.
حالا تفاوت را دقیق ببین: در همتوانی، مثل گروه خونی ، اثر هر دو دگره همراه هم ظاهر میشود؛ اما در بارزیت ناقص، مثل گل صورتی، رخنمود بینابینی میبینیم، نه بروز همزمان دو رنگ قرمز و سفید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱
مثال حلشده
فردی برای گروه خونی دگرههای و و برای گروه خونی دگرههای و دارد. گروه خونی او چیست و چرا؟ آیا برای این صفات خالص است یا ناخالص؟
برای هر صفت، دگرهها را کنار هم مینویسیم: ژننمودها و هستند.
دگرهٔ آنزیم افزودن کربوهیدرات را میسازد، اما دگرهٔ هیچیک از دو آنزیم مربوط را نمیسازد؛ پس گروه خونی در سامانهٔ از نوع است.
وجود یک دگرهٔ برای مشاهدهٔ پروتئین روی غشای گویچهٔ قرمز کافی است؛ پس گروه خونی مثبت است.
با کنار هم گذاشتن دو رخنمود، گروه خونی به دست میآید؛ چون دگرههای هر جفت متفاوتاند، فرد برای هر دو صفت ناخالص است.
نکات مهم
- دگرهها شکلهای متفاوت یک ژن در جایگاهی یکساناند؛ ترکیب آنها ژننمود و حالت بروز صفت رخنمود است.
- در گروه خونی ، دگرهٔ بر بارز است؛ در گروه خونی ، دگرههای و با هم همتوان و هر دو نسبت به بارزند.
- در همتوانی اثر هر دو دگره بروز میکند، اما در بارزیت ناقص رخنمود فرد ناخالص حد واسط حالتهای خالص است.