۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ زیست دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«انتقال اطلاعات در نسل‌ها»: ۲ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • زیست‌شناسی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۳۷ تا ۴۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۳۷ تا ۴۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۱: مفاهیم پایه

در این درس یاد می‌گیری صفت، دگره، ژن‌نمود و رخ‌نمود را از هم تشخیص بدهی و با کمک گروه‌های خونی و رنگ گل میمونی، رابطهٔ بارز و نهفتگی، هم‌توانی و بارزیت ناقص را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا داشتن دو دگرهٔ متفاوت گاهی باعث می‌شود فقط اثر یکی دیده شود، گاهی اثر هر دو، و گاهی حالتی بینابینی؟

نتیجه به رابطهٔ میان دگره‌ها بستگی دارد؛ متفاوت‌بودن دگره‌ها همیشه به یک شکل بروز نمی‌کند. گروه‌های خونی و رنگ گل میمونی به ما کمک می‌کنند سه نوع از این رابطه‌ها را بشناسیم.

از صفت تا دگره

از صفت تا دگره

اگر روی برگهٔ آزمایش کسی گروه خونی A+\mathrm{A}^{+} را ببینی، علامت مثبت به گروه خونی Rh\mathrm{Rh} او مربوط است. اما این مثبت‌بودن یعنی چه؟

در ژن‌شناسی، صفت یک ویژگی ارثی است و حالت‌های مختلف آن را شکل‌های صفت می‌نامیم. مثلاً گروه خونی Rh\mathrm{Rh} یک صفت است که به دو شکل مثبت و منفی دیده می‌شود: وجود پروتئین D\mathrm{D} در غشای گویچهٔ قرمز یعنی مثبت، و نبود آن یعنی منفی.

دگره‌های DD و dd دو نسخهٔ متفاوت از یک ژن‌اند: اولی امکان ساخت این پروتئین را فراهم می‌کند و دومی نمی‌کند. این دگره‌ها جایگاه ژنی یکسانی روی فام‌تن شمارهٔ 11 دارند؛ یعنی نشانی آن‌ها یکسان است، نه اینکه هر دو روی یک فام‌تن باشند.

ما دو فام‌تن شمارهٔ 11 داریم و در این جایگاه از هرکدام فقط یک دگره قرار دارد. اگر دگره‌ها یکسان باشند، مانند DDDD یا dddd، فرد خالص است؛ اگر متفاوت باشند، مانند DdDd، فرد ناخالص است. خالص و ناخالص اینجا فقط ترکیب دگره‌ها را توصیف می‌کنند، نه سالم یا ناسالم‌بودن فرد را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

ژن‌نمود، رخ‌نمود و بارزیت

ژن‌نمود، رخ‌نمود و بارزیت

آیا دو نفر با گروه خونی مثبت، حتماً ترکیب دگره‌های یکسانی دارند؟ برای پاسخ، باید دو مفهوم را جدا کنیم:

  • ژن‌نمود یعنی ترکیب دگره‌های فرد؛ مانند DDDD، DdDd یا dddd.
  • رخ‌نمود یعنی حالت بروز‌یافتهٔ صفت؛ در این مثال، گروه خونی مثبت یا منفی.

دگرهٔ DD امکان ساخت پروتئین D\mathrm{D} را فراهم می‌کند، اما دگرهٔ dd چنین امکانی ندارد. وجود تنها یک دگرهٔ DD کافی است تا این پروتئین در غشای گویچه‌های قرمز دیده شود. پس هم فرد DDDD و هم فرد DdDd، گروه خونی Rh\mathrm{Rh} مثبت دارند. فقط فرد dddd منفی است.

به همین دلیل، DD را بارز و dd را نهفته می‌نامیم. نهفته‌بودن یعنی اثر دگرهٔ dd در رخ‌نمود فرد DdDd آشکار نمی‌شود؛ نه اینکه این دگره از بین رفته باشد!

مثلاً اگر در برگهٔ آزمایش کسی «مثبت» نوشته باشد، رخ‌نمودش را می‌دانیم، اما نمی‌توانیم با همین اطلاعات بگوییم ژن‌نمود او DDDD است یا DdDd.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

نشان‌های گروه خونی

نشان‌های گروه خونی

در گروه خونی Rh\mathrm{Rh}، سراغ یک پروتئین رفتیم؛ اما مبنای گروه‌بندی ABO\mathrm{ABO}، بودن یا نبودن دو نوع کربوهیدرات در غشای گویچهٔ قرمز است. این کربوهیدرات‌ها را A\mathrm{A} و B\mathrm{B} می‌نامیم. آن‌ها را مثل نشان‌هایی روی سطح گویچه در نظر بگیر:

  • فقط نشان A\mathrm{A} وجود دارد ← گروه خونی A\mathrm{A}
  • فقط نشان B\mathrm{B} وجود دارد ← گروه خونی B\mathrm{B}
  • هر دو نشان وجود دارند ← گروه خونی AB\mathrm{AB}
  • هیچ‌کدام از این دو نشان وجود ندارد ← گروه خونی O\mathrm{O}

این نشان‌ها چگونه به غشا اضافه می‌شوند؟ اضافه‌شدن آن‌ها یک واکنش آنزیمی است. آنزیم A\mathrm{A}، کربوهیدرات A\mathrm{A} را به غشا اضافه می‌کند و آنزیم B\mathrm{B}، کربوهیدرات B\mathrm{B} را. اگر هیچ‌یک از این دو آنزیم وجود نداشته باشد، هیچ‌یک از این دو کربوهیدرات اضافه نمی‌شود.

پس آنزیم را با نشان اشتباه نگیر: آنزیم، اضافه‌کننده است؛ کربوهیدرات، نشانِ غشایی است. همچنین گروه خونی O\mathrm{O} یعنی نبودن همین دو نوع کربوهیدرات، نه نبودن همهٔ کربوهیدرات‌های غشا.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

وقتی هر دو دگره بروز می‌کنند

وقتی هر دو دگره بروز می‌کنند

در گروه خونی ABO\mathrm{ABO}، رابطهٔ دگره‌ها به این بستگی دارد که کدام دو دگره کنار هم باشند. دگرهٔ IA\mathrm{I^A} ساخت آنزیم افزودن کربوهیدرات A\mathrm{A} را ممکن می‌کند؛ دگرهٔ IB\mathrm{I^B} هم ساخت آنزیم افزودن کربوهیدرات B\mathrm{B} را. اما دگرهٔ i\mathrm{i} هیچ‌یک از این دو آنزیم را نمی‌سازد.

پس در ژن‌نمود IAi\mathrm{I^A i}، کربوهیدرات A\mathrm{A} روی غشا قرار می‌گیرد و گروه خونی فرد A\mathrm{A} می‌شود. به همین ترتیب، فرد دارای ژن‌نمود IBi\mathrm{I^B i} گروه خونی B\mathrm{B} دارد. بنابراین هر یک از این دو دگره نسبت به i\mathrm{i} بارز است.

حالا فردی را تصور کن که روی برگهٔ آزمایش او گروه خونی AB\mathrm{AB} نوشته شده است. ژن‌نمود او IAIB\mathrm{I^A I^B} است: هر دو آنزیم ساخته می‌شوند و هر دو نوع کربوهیدرات روی غشای گویچهٔ قرمز قرار می‌گیرند. هیچ‌کدام اثر دیگری را نمی‌پوشاند؛ این رابطه هم‌توانی نام دارد. نکتهٔ اصلی، بروز هم‌زمان اثر هر دو دگره است، نه ساخته‌شدن یک نشانِ مخلوط.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

بارزیت ناقص؛ حالت بینابینی

بارزیت ناقص؛ حالت بینابینی

اگر گل میمونیِ قرمز و سفید را کنار گل صورتی بگذاری، گل صورتی از نظر رنگ حالتی بین آن دو دارد. این مثال، رابطه‌ای به نام بارزیت ناقص را نشان می‌دهد: رخ‌نمود فرد ناخالص، حد واسط رخ‌نمودهای خالص است.

در گل میمونی، دگره‌های رنگ گل را با RR و WW نشان می‌دهیم:

  • ژن‌نمود RRRR: گل قرمز، خالص
  • ژن‌نمود WWWW: گل سفید، خالص
  • ژن‌نمود RWRW: گل صورتی، ناخالص

صورتی‌شدن به معنی آمیخته‌شدن خود دگره‌ها نیست؛ فرد همچنان دو دگرهٔ متفاوتِ RR و WW دارد، اما رنگ گل حد واسط است.

حالا تفاوت را دقیق ببین: در هم‌توانی، مثل گروه خونی AB\mathrm{AB}، اثر هر دو دگره همراه هم ظاهر می‌شود؛ اما در بارزیت ناقص، مثل گل صورتی، رخ‌نمود بینابینی می‌بینیم، نه بروز هم‌زمان دو رنگ قرمز و سفید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

مثال حل‌شده

فردی برای گروه خونی ABO\mathrm{ABO} دگره‌های IB\mathrm{I^B} و i\mathrm{i} و برای گروه خونی Rh\mathrm{Rh} دگره‌های DD و dd دارد. گروه خونی او چیست و چرا؟ آیا برای این صفات خالص است یا ناخالص؟

  1. برای هر صفت، دگره‌ها را کنار هم می‌نویسیم: ژن‌نمودها IBi\mathrm{I^B i} و DdDd هستند.

  2. دگرهٔ IB\mathrm{I^B} آنزیم افزودن کربوهیدرات B\mathrm{B} را می‌سازد، اما دگرهٔ i\mathrm{i} هیچ‌یک از دو آنزیم مربوط را نمی‌سازد؛ پس گروه خونی در سامانهٔ ABO\mathrm{ABO} از نوع B\mathrm{B} است.

  3. وجود یک دگرهٔ DD برای مشاهدهٔ پروتئین D\mathrm{D} روی غشای گویچهٔ قرمز کافی است؛ پس گروه خونی Rh\mathrm{Rh} مثبت است.

  4. با کنار هم گذاشتن دو رخ‌نمود، گروه خونی B+\mathrm{B}^{+} به دست می‌آید؛ چون دگره‌های هر جفت متفاوت‌اند، فرد برای هر دو صفت ناخالص است.

جواب: ژن‌نمود این فرد IBi\mathrm{I^B i} و DdDd و رخ‌نمود گروه خونی او B+\mathrm{B}^{+} است؛ او برای هر دو صفت ناخالص است.

نکات مهم

  • دگره‌ها شکل‌های متفاوت یک ژن در جایگاهی یکسان‌اند؛ ترکیب آن‌ها ژن‌نمود و حالت بروز صفت رخ‌نمود است.
  • در گروه خونی Rh\mathrm{Rh}، دگرهٔ DD بر dd بارز است؛ در گروه خونی ABO\mathrm{ABO}، دگره‌های IA\mathrm{I^A} و IB\mathrm{I^B} با هم هم‌توان و هر دو نسبت به i\mathrm{i} بارزند.
  • در هم‌توانی اثر هر دو دگره بروز می‌کند، اما در بارزیت ناقص رخ‌نمود فرد ناخالص حد واسط حالت‌های خالص است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴۲ تا ۴۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۲: انواع صفات

در این درس یاد می‌گیری الگوی وراثت صفات مستقل از جنس و وابسته به جنس را بررسی کنی، دسته‌بندی‌های صفات را از هم تشخیص بدهی و نقش محیط را در بروز رخ‌نمود و مهار عوارض بیماری‌های ژنتیک توضیح بدهی.

پیش از شروع

آیا ممکن است نوزادی ژن یک بیماری را داشته باشد، اما با تغییر تغذیه از آسیب‌های آن بیماری در امان بماند؟

بله؛ در بیماری فنیل‌کتونوری، تشخیص زودهنگام و رژیم غذایی مناسب می‌تواند از آسیب مغزی جلوگیری کند. پس ژن‌ها همیشه به‌تنهایی سرنوشت رخ‌نمود را تعیین نمی‌کنند و محیط هم نقش دارد.

از گامت تا ژن‌نمود فرزند

از گامت تا ژن‌نمود فرزند

آیا «مستقل از جنس» یعنی صفت فقط در یکی از دو جنس دیده می‌شود؟ نه! این نام به جایگاه ژن اشاره دارد: ژنِ صفت روی فام‌تن غیرجنسی قرار دارد. صفت RhRh نمونه‌ای از این صفات است.

فرض کن پدر و مادر هر دو ژن‌نمود DdDd دارند. هر گامت فقط یکی از دو دگره را می‌گیرد؛ پس هر والد می‌تواند گامتِ دارای DD یا گامتِ دارای dd بسازد. هنگام لقاح، یک گامت از هر والد کنار هم قرار می‌گیرند.

برای اینکه هیچ ترکیبی را جا نیندازیم، از مربع پانت کمک می‌گیریم؛ درست مثل جدولی که همهٔ ترکیب‌های دو انتخاب را نشان می‌دهد:

گامت‌هاDDdd
DDDDDDDdDd
dddDdDdddd

دقت کن: DdDd و dDdD یک ژن‌نمودند؛ ترتیب نوشتن دگره‌ها تفاوتی ایجاد نمی‌کند. همچنین این جدول، امکان‌های هر تولد را نشان می‌دهد؛ نه اینکه هر خانواده حتماً فرزندانی با همهٔ این ژن‌نمودها داشته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

چرا وراثت هموفیلی متفاوت است؟

چرا وراثت هموفیلی متفاوت است؟

چرا داشتن یک دگرهٔ هموفیلی در زن و مرد لزوماً نتیجهٔ یکسانی ندارد؟ جایگاه دگره مهم است. ژنِ هموفیلیِ مورد بررسی روی فام‌تن XX قرار دارد و روی YY جایگاه متناظری برای آن نیست. این بیماری در لخته‌شدن خون اختلال ایجاد می‌کند.

دگرهٔ سالم را با XHX^H و دگرهٔ نهفتهٔ بیماری را با XhX^h نشان می‌دهیم:

  • زن با ژن‌نمود XHXhX^H X^h سالم است؛ چون دگرهٔ سالم دارد. بااین‌حال، می‌تواند دگرهٔ بیماری را به فرزندش منتقل کند؛ پس ناقل است.
  • زن با ژن‌نمود XhXhX^h X^h هموفیل است.
  • مرد با ژن‌نمود XHYX^H Y سالم و مرد با ژن‌نمود XhYX^h Y هموفیل است.

نکته اینجاست: نهفته‌بودن همیشه به معنی نیاز به دو نسخهٔ دگرهٔ بیماری نیست. در مردِ دارای XhYX^h Y، روی YY دگرهٔ سالمی وجود ندارد که اثر دگرهٔ بیماری را بپوشاند. بنابراین برای پیش‌بینی وضعیت فرزند، باید هم دگره و هم فام‌تنی را که آن را حمل می‌کند در نظر بگیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳

دو راه برای دسته‌بندی صفات

دو راه برای دسته‌بندی صفات

فرض کن قد هم‌کلاسی‌هایت را کنار گروه خونی آن‌ها یادداشت کرده‌ای. برای دسته‌بندی این صفات، دو پرسش متفاوت داریم:

۱. رخ‌نمودها چه تنوعی دارند؟ قد، صفتی پیوسته است؛ اندازه‌های گوناگون آن یک طیف می‌سازند. اما صفت RhRh فقط دو حالت مثبت و منفی دارد، پس گسسته است؛ حالت بینابینی ندارد.

۲. چند جایگاه ژنی در بروز صفت نقش دارند؟ صفت تک‌جایگاهی به یک جایگاه ژنی مربوط است؛ مانند گروه خونی ABOABO. داشتن چند دگره برای یک ژن، به معنی چندجایگاهی بودن نیست! در صفت چندجایگاهی، بیش از یک جایگاه ژنی در بروز صفت شرکت می‌کند.

مثلاً رنگ ذرتِ معرفی‌شده در کتاب به سه جایگاه ژنی مربوط است. ژن‌نمود AABBCCAABBCC قرمز و aabbccaabbcc سفید است؛ هرچه تعداد دگره‌های بارز بیشتر باشد، رنگ قرمز بیشتر می‌شود. رخ‌نمودهای این ذرت طیفی پیوسته می‌سازند.

پس پیوسته و گسسته توصیف تنوع رخ‌نمودهاست، اما تک‌جایگاهی و چندجایگاهی توصیف تعداد جایگاه‌های ژنی مؤثر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

ژن‌ها تنها عامل نیستند

ژن‌ها تنها عامل نیستند

آیا داشتن ژن‌های لازم برای ساخت سبزینه، به‌تنهایی کافی است تا گیاه سبز شود؟ نه؛ ساخته‌شدن سبزینه به نور هم نیاز دارد. پس برای توضیح یک رخ‌نمود، گاهی باید هم ژن‌ها را در نظر بگیریم و هم شرایط محیط را.

در انسان هم محیط بر بروز بعضی صفات اثر می‌گذارد. مثلاً قد فقط به ژن‌های فرد وابسته نیست؛ تغذیه و ورزش نیز در آن نقش دارند. بنابراین، اگر دو نفر قد متفاوتی داشته باشند، نمی‌توانیم بدون بررسی شرایط زندگی‌شان، تمام تفاوت را به ژن‌ها نسبت بدهیم.

نکتهٔ مهم این است: اثر محیط بر رخ‌نمود، لزوماً به معنی تغییر ژن‌نمود نیست. نور برای ساخت سبزینه شرایط لازم را فراهم می‌کند؛ قرار نیست دگره‌های گیاه را عوض کند. پس ژن‌ها مهم‌اند، اما همیشه به‌تنهایی تعیین‌کنندهٔ رخ‌نمود نیستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

مهار عوارض با تغییر محیط

مهار عوارض با تغییر محیط

آیا کم‌شدن عوارض یک بیماری ژنتیکی یعنی ژن‌های فرد تغییر کرده‌اند؟ نه لزوماً! گاهی می‌توان با تغییر محیط، جلوی آسیب را گرفت.

در بیماری نهفتهٔ فنیل‌کتونوری، آنزیم لازم برای تجزیهٔ فنیل‌آلانین وجود ندارد. در نتیجه، تجمع این آمینواسید به تولید ترکیبات خطرناک و آسیب مغز می‌انجامد. پس تنظیم دریافت فنیل‌آلانین می‌تواند عوارض بیماری را مهار کند.

نوزاد مبتلا در آغاز تولد نشانهٔ آشکاری ندارد؛ برای همین، آزمایش خونِ غربالگری اهمیت دارد: باید پیش از آسیب، بیماری شناسایی شود. اگر ابتلا تأیید شود، تغذیهٔ نوزاد با شیرخشک مخصوص و رژیم غذایی مناسب، زیر نظر پزشک تنظیم می‌شود؛ چون شیر مادر هم فنیل‌آلانین دارد.

مثلاً خانوادهٔ نوزاد مبتلا هنگام تهیهٔ خوراکی باید مناسب‌بودن آن را با برنامهٔ غذایی تجویزشده بررسی کنند. این تغییر تغذیه، تغییری در محیط است، نه در ژن‌نمود؛ بنابراین مهار عوارض را نباید با برطرف‌شدن علت ژنتیکی بیماری یکی دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

مثال حل‌شده

مردی سالم با زنی هموفیل ازدواج می‌کند. برای دختران و پسران آن‌ها چه ژن‌نمود و رخ‌نمودی پیش‌بینی می‌شود؟

  1. ژن‌نمود والدین را بنویس: پدر سالم XHYX^H Y و مادر هموفیل XhXhX^h X^h است.

  2. گامت‌ها را مشخص کن: پدر گامت‌های XHX^H و YY می‌سازد؛ همهٔ گامت‌های مادر از نظر این صفت XhX^h دارند.

  3. ترکیب مربوط به دختران را بررسی کن: دریافت XHX^H از پدر و XhX^h از مادر، ژن‌نمود XHXhX^H X^h را می‌سازد؛ پس دختران سالمِ ناقل‌اند.

  4. ترکیب مربوط به پسران را بررسی کن: دریافت YY از پدر و XhX^h از مادر، ژن‌نمود XhYX^h Y را می‌سازد؛ چون روی YY جایگاهی برای دگرهٔ این صفت نیست، پسران هموفیل‌اند.

جواب: همهٔ دختران با ژن‌نمود XHXhX^H X^h سالمِ ناقل و همهٔ پسران با ژن‌نمود XhYX^h Y هموفیل خواهند بود.

نکات مهم

  • محل جایگاه ژن، مستقل از جنس یا وابسته به جنس بودن صفت را مشخص می‌کند و با ترکیب گامت‌های والدین می‌توان ژن‌نمودهای ممکن فرزندان را پیش‌بینی کرد.
  • پیوسته و گسسته بودن به تنوع رخ‌نمودها مربوط است، اما تک‌جایگاهی و چندجایگاهی بودن به تعداد جایگاه‌های ژنیِ مؤثر در صفت مربوط می‌شود.
  • محیط می‌تواند بر بروز رخ‌نمود اثر بگذارد و در فنیل‌کتونوری، تنظیم رژیم غذایی زیر نظر پزشک می‌تواند بدون تغییر ژن‌نمود، عوارض را مهار کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ زیست دوازدهم · رایگان