درس ۱ · صفحهٔ ۲۱ تا ۲۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
گفتار ۱ رونویسی
در این درس یاد میگیری ارتباط رمزهای دنا با آمینواسیدها را توضیح بدهی، نقش رنا و رنابسپاراز و مراحل رونویسی را بشناسی و رشتهٔ الگو را از رشتهٔ رمزگذار تشخیص بدهی.
پیش از شروع
در یاختهٔ هستهدار، دنا از هسته بیرون نمیآید و رناتنها بیرون هستهاند؛ پس دستور ساخت پلیپپتید چگونه به رناتنها میرسد؟
یاخته از اطلاعات دنا، رنا میسازد و رنای پیک دستور ساخت پلیپپتید را به بیرون هسته میرساند. به این ترتیب، اطلاعات منتقل میشود، بیآنکه خود دنا از هسته خارج شود.
از نوکلئوتید تا آمینواسید
از نوکلئوتید تا آمینواسید
چطور مولکولی از جنس نوکلئوتید میتواند دستور ساخت زنجیرهای از آمینواسیدها را نگه دارد؟ کلید ماجرا ترتیب واحدهای سازنده است، نه یکسان بودن جنس آنها.
دنا از نوکلئوتیدها ساخته شده، اما پلیپپتید زنجیرهای از آمینواسیدهاست. همانطور که ترتیب حروف یک پیام، معنی آن را مشخص میکند، ترتیب نوکلئوتیدهای ژن هم اطلاعات ساخت پلیپپتید را در خود دارد.
در دنا، هر توالی سهنوکلئوتیدی یک «رمز» نام دارد. پس برای خواندن اطلاعات، نباید هر نوکلئوتید را بهتنهایی معادل یک آمینواسید بگیریم؛ واحد رمز، یک گروه سهتایی است.
با وجود تنها چهار نوع نوکلئوتید، گروههای سهتایی متنوعی ساخته میشوند که برای رمز کردن بیست نوع آمینواسید کافیاند. فعلاً نکتهٔ اصلی را نگه دار: ترتیب نوکلئوتیدها حامل اطلاعات است و رمزهای دنا سهنوکلئوتیدیاند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲
رنا؛ واسطهٔ انتقال دستور
رنا؛ واسطهٔ انتقال دستور
فرض کن دستور تهیهٔ غذا در دفتری است که نباید از اتاق خارج شود؛ برای آشپز میتوان یک نسخه از دستور فرستاد، نه خود دفتر را!
در یاختهٔ هستهدار هم دنا از هسته خارج نمیشود، اما رناتنهای سازندهٔ پلیپپتید بیرون هستهاند. رنای پیک واسطه است: اطلاعات ساخت پلیپپتید را از دنا به رناتن میرساند. پس چیزی که منتقل میشود، رونوشت اطلاعات است، نه خود دنا.
این رونوشت چگونه ساخته میشود؟ ساختن رنا از روی بخشی از یک رشتهٔ دنا را «رونویسی» مینامیم. نوکلئوتیدهای رنا بر اساس مکملبودن با نوکلئوتیدهای دنا کنار هم قرار میگیرند؛ بنابراین ترتیب آنها دلخواه نیست.
حواست باشد رونویسی فقط برای ساخت رنای پیک نیست؛ رناهای دیگری هم از روی دنا ساخته میشوند. همچنین رونویسی یک ژن میتواند در یک چرخهٔ یاختهای بارها انجام شود؛ یعنی از یک دستور، چندین رونوشت تهیه شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲
سازندهٔ رنا کیست؟
سازندهٔ رنا کیست؟
دستور ساخت رنا در دنا قرار دارد؛ اما چه چیزی این دستور را اجرا میکند؟ آنزیمی به نام رنابسپاراز ساخت رنا از روی دنا را انجام میدهد.
در پروکاریوتها، یک نوع رنابسپاراز ساخت انواع رنا را بر عهده دارد. دقت کن: «یک نوع آنزیم» به معنی «یک مولکول آنزیم» نیست؛ یاخته میتواند مولکولهای متعددی از همان نوع داشته باشد.
در یوکاریوتها، انواع متفاوت رنابسپاراز در ساخت رناها نقش دارند. برای نمونه:
- رنابسپاراز : ساخت رنای رناتنی
- رنابسپاراز : ساخت رنای پیک
- رنابسپاراز : ساخت رنای ناقل
برای تصور این تفاوت، یک کارگاه چاپ را در نظر بگیر: گاهی یک نوع دستگاه، چند نوع سفارش را چاپ میکند؛ گاهی دستگاههای متفاوت برای سفارشهای مختلف به کار میروند. پس متنوع بودن رناها لزوماً به معنی متنوع بودن رنابسپارازها نیست؛ پروکاریوتها نمونهٔ همین حالتاند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳
آغاز، طویل شدن و پایان
آغاز، طویل شدن و پایان
رنابسپاراز از کجا میفهمد ساخت رنا را کجا شروع کند و کجا متوقف شود؟ روی دنا توالیهایی وجود دارند که مانند علامتهای مسیر عمل میکنند. رونویسی پیوسته است، اما برای فهم بهتر آن را به سه مرحله تقسیم میکنیم:
آغاز: رنابسپاراز توالی ویژهای به نام راهانداز را شناسایی میکند و به دنا متصل میشود. با گسستن پیوندهای هیدروژنی، بخش کوچکی از دو رشتهٔ دنا باز میشود. راهانداز کمک میکند ساخت رنا از محل درست آغاز شود.
طویل شدن: آنزیم، نوکلئوتیدهای مکمل رشتهٔ الگو را کنار هم قرار میدهد و به هم متصل میکند؛ در برابر آدنین دنا، یوراسیل رنا قرار میگیرد. با پیشروی آنزیم، دنا در جلوی آن باز میشود؛ کمی عقبتر، رنا از دنا جدا میشود و دو رشتهٔ دنا دوباره به هم میپیوندند. پس لازم نیست تمام دنا باز بماند!
پایان: با رسیدن به توالی ویژهٔ پایان، رونویسی متوقف میشود. رنابسپاراز از دنا و رنای تازهساختهشده جدا میشود و دو رشتهٔ دنا به هم متصل میشوند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳
الگو و رمزگذار را بشناس
الگو و رمزگذار را بشناس
دنا دو رشته دارد، اما برای رونویسی هر ژن، فقط یکی از آنها الگو قرار میگیرد. رنابسپاراز نوکلئوتیدهای رنا را مکملِ نوکلئوتیدهای همین رشتهٔ الگو انتخاب میکند؛ پس رنای ساختهشده مکمل رشتهٔ الگو است، نه همسان با آن.
رشتهٔ دیگرِ همان بخش دنا، رشتهٔ رمزگذار نام دارد. توالی بازهای آن شبیه رنای حاصل است؛ با این تفاوت که در رنا بهجای تیمین، یوراسیل وجود دارد. برای نمونه، مقابل آدنینِ رشتهٔ الگو، در رنا یوراسیل قرار میگیرد؛ در همان جایگاه، رشتهٔ رمزگذار تیمین دارد. قند نوکلئوتیدهای رنا هم ریبوز است، نه دئوکسیریبوز.
نکتهٔ کلیدی: «الگو بودن» را برای هر ژن جداگانه تعیین میکنیم، نه برای کل مولکول دنا. ممکن است یک رشته برای ژنی الگو باشد، اما برای ژنی دیگر، رشتهٔ مقابل الگو قرار بگیرد. بنابراین از عبارت «فقط یک رشتهٔ هر ژن رونویسی میشود» نباید نتیجه بگیریم که همیشه یک رشتهٔ ثابت از کل دنا رونویسی میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵
مثال حلشده
در یک جایگاه از رشتهٔ الگوی یک ژن، نوکلئوتید آدنیندار قرار دارد. در جایگاه متناظرِ رنای حاصل و رشتهٔ رمزگذار، چه نوکلئوتیدهایی قرار میگیرند؟ با دلیل پاسخ بده.
ابتدا مشخص میکنیم کدام رشته خوانده میشود: رنابسپاراز از رشتهٔ الگو رونویسی میکند، نه از رشتهٔ رمزگذار.
رنا مکمل رشتهٔ الگو ساخته میشود؛ پس مقابل نوکلئوتید آدنیندارِ الگو، نوکلئوتید یوراسیلدار در رنا قرار میگیرد.
رشتهٔ رمزگذار نیز مکمل رشتهٔ الگوست، اما از جنس دناست؛ پس مقابل همان آدنین، نوکلئوتید تیمیندار دارد.
در نتیجه، این جایگاه نشان میدهد چرا توالی رنا شبیه رشتهٔ رمزگذار است، ولی در آن یوراسیل جای تیمین را میگیرد.
نکات مهم
- هر رمز در دنا یک توالی سهنوکلئوتیدی است و رنای پیک، اطلاعات لازم برای ساخت پلیپپتید را به رناتن میرساند.
- رنابسپاراز با مکملسازی، رنا را طی مراحل آغاز، طویل شدن و پایان میسازد.
- برای هر ژن فقط یک رشته الگوست؛ رنا مکمل آن و از نظر توالی شبیه رشتهٔ رمزگذار است، با این تفاوت که بهجای تیمین، یوراسیل دارد.