۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ زیست دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«جریان اطلاعات در یاخته»: ۵ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • زیست‌شناسی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۲۱ تا ۳۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۲۱ تا ۲۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۱ رونویسی

در این درس یاد می‌گیری ارتباط رمزهای دنا با آمینواسیدها را توضیح بدهی، نقش رنا و رنابسپاراز و مراحل رونویسی را بشناسی و رشتهٔ الگو را از رشتهٔ رمزگذار تشخیص بدهی.

پیش از شروع

در یاختهٔ هسته‌دار، دنا از هسته بیرون نمی‌آید و رناتن‌ها بیرون هسته‌اند؛ پس دستور ساخت پلی‌پپتید چگونه به رناتن‌ها می‌رسد؟

یاخته از اطلاعات دنا، رنا می‌سازد و رنای پیک دستور ساخت پلی‌پپتید را به بیرون هسته می‌رساند. به این ترتیب، اطلاعات منتقل می‌شود، بی‌آنکه خود دنا از هسته خارج شود.

از نوکلئوتید تا آمینواسید

از نوکلئوتید تا آمینواسید

چطور مولکولی از جنس نوکلئوتید می‌تواند دستور ساخت زنجیره‌ای از آمینواسیدها را نگه دارد؟ کلید ماجرا ترتیب واحدهای سازنده است، نه یکسان بودن جنس آن‌ها.

دنا از نوکلئوتیدها ساخته شده، اما پلی‌پپتید زنجیره‌ای از آمینواسیدهاست. همان‌طور که ترتیب حروف یک پیام، معنی آن را مشخص می‌کند، ترتیب نوکلئوتیدهای ژن هم اطلاعات ساخت پلی‌پپتید را در خود دارد.

در دنا، هر توالی سه‌نوکلئوتیدی یک «رمز» نام دارد. پس برای خواندن اطلاعات، نباید هر نوکلئوتید را به‌تنهایی معادل یک آمینواسید بگیریم؛ واحد رمز، یک گروه سه‌تایی است.

با وجود تنها چهار نوع نوکلئوتید، گروه‌های سه‌تایی متنوعی ساخته می‌شوند که برای رمز کردن بیست نوع آمینواسید کافی‌اند. فعلاً نکتهٔ اصلی را نگه دار: ترتیب نوکلئوتیدها حامل اطلاعات است و رمزهای دنا سه‌نوکلئوتیدی‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

رنا؛ واسطهٔ انتقال دستور

رنا؛ واسطهٔ انتقال دستور

فرض کن دستور تهیهٔ غذا در دفتری است که نباید از اتاق خارج شود؛ برای آشپز می‌توان یک نسخه از دستور فرستاد، نه خود دفتر را!

در یاختهٔ هسته‌دار هم دنا از هسته خارج نمی‌شود، اما رناتن‌های سازندهٔ پلی‌پپتید بیرون هسته‌اند. رنای پیک واسطه است: اطلاعات ساخت پلی‌پپتید را از دنا به رناتن می‌رساند. پس چیزی که منتقل می‌شود، رونوشت اطلاعات است، نه خود دنا.

این رونوشت چگونه ساخته می‌شود؟ ساختن رنا از روی بخشی از یک رشتهٔ دنا را «رونویسی» می‌نامیم. نوکلئوتیدهای رنا بر اساس مکمل‌بودن با نوکلئوتیدهای دنا کنار هم قرار می‌گیرند؛ بنابراین ترتیب آن‌ها دلخواه نیست.

حواست باشد رونویسی فقط برای ساخت رنای پیک نیست؛ رناهای دیگری هم از روی دنا ساخته می‌شوند. همچنین رونویسی یک ژن می‌تواند در یک چرخهٔ یاخته‌ای بارها انجام شود؛ یعنی از یک دستور، چندین رونوشت تهیه شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

سازندهٔ رنا کیست؟

سازندهٔ رنا کیست؟

دستور ساخت رنا در دنا قرار دارد؛ اما چه چیزی این دستور را اجرا می‌کند؟ آنزیمی به نام رنابسپاراز ساخت رنا از روی دنا را انجام می‌دهد.

در پروکاریوت‌ها، یک نوع رنابسپاراز ساخت انواع رنا را بر عهده دارد. دقت کن: «یک نوع آنزیم» به معنی «یک مولکول آنزیم» نیست؛ یاخته می‌تواند مولکول‌های متعددی از همان نوع داشته باشد.

در یوکاریوت‌ها، انواع متفاوت رنابسپاراز در ساخت رناها نقش دارند. برای نمونه:

  • رنابسپاراز 11: ساخت رنای رناتنی
  • رنابسپاراز 22: ساخت رنای پیک
  • رنابسپاراز 33: ساخت رنای ناقل

برای تصور این تفاوت، یک کارگاه چاپ را در نظر بگیر: گاهی یک نوع دستگاه، چند نوع سفارش را چاپ می‌کند؛ گاهی دستگاه‌های متفاوت برای سفارش‌های مختلف به کار می‌روند. پس متنوع بودن رناها لزوماً به معنی متنوع بودن رنابسپارازها نیست؛ پروکاریوت‌ها نمونهٔ همین حالت‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳

آغاز، طویل شدن و پایان

آغاز، طویل شدن و پایان

رنابسپاراز از کجا می‌فهمد ساخت رنا را کجا شروع کند و کجا متوقف شود؟ روی دنا توالی‌هایی وجود دارند که مانند علامت‌های مسیر عمل می‌کنند. رونویسی پیوسته است، اما برای فهم بهتر آن را به سه مرحله تقسیم می‌کنیم:

آغاز: رنابسپاراز توالی ویژه‌ای به نام راه‌انداز را شناسایی می‌کند و به دنا متصل می‌شود. با گسستن پیوندهای هیدروژنی، بخش کوچکی از دو رشتهٔ دنا باز می‌شود. راه‌انداز کمک می‌کند ساخت رنا از محل درست آغاز شود.

طویل شدن: آنزیم، نوکلئوتیدهای مکمل رشتهٔ الگو را کنار هم قرار می‌دهد و به هم متصل می‌کند؛ در برابر آدنین دنا، یوراسیل رنا قرار می‌گیرد. با پیشروی آنزیم، دنا در جلوی آن باز می‌شود؛ کمی عقب‌تر، رنا از دنا جدا می‌شود و دو رشتهٔ دنا دوباره به هم می‌پیوندند. پس لازم نیست تمام دنا باز بماند!

پایان: با رسیدن به توالی ویژهٔ پایان، رونویسی متوقف می‌شود. رنابسپاراز از دنا و رنای تازه‌ساخته‌شده جدا می‌شود و دو رشتهٔ دنا به هم متصل می‌شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳

الگو و رمزگذار را بشناس

الگو و رمزگذار را بشناس

دنا دو رشته دارد، اما برای رونویسی هر ژن، فقط یکی از آن‌ها الگو قرار می‌گیرد. رنابسپاراز نوکلئوتیدهای رنا را مکملِ نوکلئوتیدهای همین رشتهٔ الگو انتخاب می‌کند؛ پس رنای ساخته‌شده مکمل رشتهٔ الگو است، نه همسان با آن.

رشتهٔ دیگرِ همان بخش دنا، رشتهٔ رمزگذار نام دارد. توالی بازهای آن شبیه رنای حاصل است؛ با این تفاوت که در رنا به‌جای تیمین، یوراسیل وجود دارد. برای نمونه، مقابل آدنینِ رشتهٔ الگو، در رنا یوراسیل قرار می‌گیرد؛ در همان جایگاه، رشتهٔ رمزگذار تیمین دارد. قند نوکلئوتیدهای رنا هم ریبوز است، نه دئوکسی‌ریبوز.

نکتهٔ کلیدی: «الگو بودن» را برای هر ژن جداگانه تعیین می‌کنیم، نه برای کل مولکول دنا. ممکن است یک رشته برای ژنی الگو باشد، اما برای ژنی دیگر، رشتهٔ مقابل الگو قرار بگیرد. بنابراین از عبارت «فقط یک رشتهٔ هر ژن رونویسی می‌شود» نباید نتیجه بگیریم که همیشه یک رشتهٔ ثابت از کل دنا رونویسی می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

مثال حل‌شده

در یک جایگاه از رشتهٔ الگوی یک ژن، نوکلئوتید آدنین‌دار قرار دارد. در جایگاه متناظرِ رنای حاصل و رشتهٔ رمزگذار، چه نوکلئوتیدهایی قرار می‌گیرند؟ با دلیل پاسخ بده.

  1. ابتدا مشخص می‌کنیم کدام رشته خوانده می‌شود: رنابسپاراز از رشتهٔ الگو رونویسی می‌کند، نه از رشتهٔ رمزگذار.

  2. رنا مکمل رشتهٔ الگو ساخته می‌شود؛ پس مقابل نوکلئوتید آدنین‌دارِ الگو، نوکلئوتید یوراسیل‌دار در رنا قرار می‌گیرد.

  3. رشتهٔ رمزگذار نیز مکمل رشتهٔ الگوست، اما از جنس دناست؛ پس مقابل همان آدنین، نوکلئوتید تیمین‌دار دارد.

  4. در نتیجه، این جایگاه نشان می‌دهد چرا توالی رنا شبیه رشتهٔ رمزگذار است، ولی در آن یوراسیل جای تیمین را می‌گیرد.

جواب: رنا مکمل رشتهٔ الگو ساخته می‌شود؛ بنابراین در جایگاه متناظر با آدنینِ رشتهٔ الگو، رنا یوراسیل و رشتهٔ رمزگذار تیمین دارد.

نکات مهم

  • هر رمز در دنا یک توالی سه‌نوکلئوتیدی است و رنای پیک، اطلاعات لازم برای ساخت پلی‌پپتید را به رناتن می‌رساند.
  • رنابسپاراز با مکمل‌سازی، رنا را طی مراحل آغاز، طویل شدن و پایان می‌سازد.
  • برای هر ژن فقط یک رشته الگوست؛ رنا مکمل آن و از نظر توالی شبیه رشتهٔ رمزگذار است، با این تفاوت که به‌جای تیمین، یوراسیل دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۲۵ تا ۲۶ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رناهای ساخته شده دچار تغییر می‌شوند

در این درس یاد می‌گیری پیرایش چگونه رنای اولیه را به رنای بالغ تبدیل می‌کند و با کمک شواهد، میانه و بیانه را از هم تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر رنای پیک از روی یک ژن ساخته می‌شود، چرا بعضی بخش‌های همان ژن در رنای پیکِ سیتوپلاسمی، مکملی ندارند؟

رونویسی همیشه پایان آماده‌سازی رنای پیک نیست. در بعضی ژن‌ها، بخش‌هایی از رنای ساخته‌شده حذف می‌شوند و بخش‌های باقی‌مانده به هم می‌پیوندند؛ به همین دلیل، رنای پیکِ سیتوپلاسمی مکملِ تمام طول رشتۀ الگوی ژن نیست.

پیرایش؛ حذف و اتصال

پیرایش؛ حذف و اتصال

آیا هر رنای پیکی که رونویسی می‌شود، بدون تغییر به کار گرفته می‌شود؟ نه لزوماً! در یاخته‌های یوکاریوتی، رنای پیک ممکن است هنگام رونویسی یا پس از آن دستخوش تغییر شود. یکی از این تغییرها، پیرایش است.

پیرایش را شبیه ویرایش یک پیام صوتی تصور کن: بخش‌های معینی از پیام را برمی‌داری و قسمت‌های باقی‌مانده را به هم وصل می‌کنی تا دوباره یک پیام پیوسته داشته باشی. در پیرایش هم، توالی‌های معینی از رنا جدا و حذف می‌شوند و بخش‌های باقی‌مانده به یکدیگر متصل می‌شوند؛ پس حاصل، یک رنای پیک یکپارچه است، نه چند قطعۀ جدا از هم.

دو نکتۀ مهم را نگه دار: پیرایش هم حذف دارد و هم اتصال؛ همچنین، این تغییر روی رنا انجام می‌شود، نه روی دنایی که الگوی رونویسی بوده است. کتاب این فرایند را برای بعضی ژن‌ها بیان می‌کند؛ بنابراین نباید آن را به همۀ ژن‌ها تعمیم بدهیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

حلقه‌ها چه چیزی را نشان دادند؟

حلقه‌ها چه چیزی را نشان دادند؟

دانشمندان برای بررسی تفاوت رنای پیک سیتوپلاسمی با ژن آن، این رنا را کنار رشتۀ الگوی دنا قرار دادند. بخش‌های مکملِ رنا و دنا با هم جفت شدند؛ اما بعضی بخش‌های دنا بدون مکمل ماندند و به شکل حلقه بیرون زدند.

چرا؟ رونوشت این بخش‌ها قبلاً از رنا حذف شده بود؛ بنابراین در رنای پیک سیتوپلاسمی، بخشی برای جفت‌شدن با آن‌ها وجود نداشت. به این نواحیِ دنا میانه یا اینترون می‌گویند.

برای تصورش، دو نوار را در نظر بگیر که قسمت‌های متناظرشان را کنار هم می‌گذاری. اگر از یکی از نوارها تکه‌ای برداشته باشی، بخش متناظر در نوار دیگر بی‌جفت می‌ماند.

نکتۀ مهم: حلقه‌ها بخش‌هایی از دنا هستند، نه تکه‌های حذف‌شدۀ رنا. این مشاهده نشان می‌دهد رونوشت بعضی نواحی ژن در رنای پیک سیتوپلاسمی باقی نمانده است؛ نه اینکه آن نواحی از خود دنا حذف شده باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

از رنای اولیه تا رنای بالغ

از رنای اولیه تا رنای بالغ

حالا مسیر تغییر رنا را کنار هم بگذاریم. میانه و بیانه نام بخش‌هایی از دنا هستند؛ در رنایی که ابتدا ساخته می‌شود، رونوشت هر دو وجود دارد. به این رنا، رنای اولیه یا نابالغ می‌گوییم.

هنگام پیرایش، رونوشت میانه‌ها از رنای اولیه حذف می‌شود و رونوشت بیانه‌های باقی‌مانده به هم می‌پیوندد. حاصل، رنای بالغ است؛ پس بالغ‌شدن در اینجا فقط حذف نیست، اتصال بخش‌های باقی‌مانده هم لازم است.

مثل ویرایش یک پیام صوتی: قسمت‌های اضافی را از نسخهٔ ضبط‌شده برمی‌داری و قسمت‌های باقی‌مانده را به هم وصل می‌کنی؛ نسخهٔ اصلیِ نوشته‌ای که از روی آن خوانده‌ای، دست‌نخورده می‌ماند. در پیرایش هم رونوشت میانه‌ها از رنا حذف می‌شود، نه خود میانه‌ها از دنا.

برای مرور ذهنی، این مسیر را دنبال کن: رنای اولیه دارای رونوشت میانه‌ها و بیانه‌ها ← حذف رونوشت میانه‌ها و اتصال رونوشت بیانه‌ها ← رنای بالغ.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

مثال حل‌شده

پنج بخش پیاپی یک ژن را «الف، ب، پ، ت، ث» نامیده‌ایم. رنای اولیه رونوشت هر پنج بخش را دارد، اما رنای بالغ فقط شامل رونوشت بخش‌های «الف، پ، ث» است. کدام بخش‌های ژن میانه و کدام بیانه‌اند؟ از این مقایسه چه فرایندی را تشخیص می‌دهی؟

  1. رنای اولیه و بالغ را مقایسه می‌کنیم: رونوشت بخش‌های «ب» و «ت» در رنای اولیه هست، اما در رنای بالغ نیست.

  2. پس رونوشت بخش‌های «ب» و «ت» حذف شده است؛ بنابراین این دو بخش در دنا، میانه‌اند.

  3. رونوشت بخش‌های «الف»، «پ» و «ث» در رنای بالغ باقی مانده است؛ بنابراین این بخش‌های دنا، بیانه‌اند.

  4. حذف رونوشت میانه‌ها و اتصال رونوشت بیانه‌ها نشان می‌دهد که رنای اولیه پیرایش شده است؛ خود بخش‌های دنا حذف نشده‌اند.

جواب: بخش‌های «ب» و «ت» میانه‌اند و بخش‌های «الف»، «پ» و «ث» بیانه‌اند؛ رونوشت میانه‌ها طی پیرایش حذف شده و رونوشت بیانه‌ها به هم متصل شده است.

نکات مهم

  • پیرایش شامل حذف بخش‌هایی از رنای پیک و اتصال بخش‌های باقی‌مانده به یکدیگر است.
  • هنگام جفت‌شدن رنای بالغ با دنای الگو، نواحی میانهٔ دنا به دلیل نبود رونوشت مکملشان به شکل حلقه باقی می‌مانند.
  • رنای اولیه رونوشت میانه‌ها و بیانه‌ها را دارد و با حذف رونوشت میانه‌ها و اتصال رونوشت بیانه‌ها، رنای بالغ ساخته می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۲۶ تا ۲۷ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

شدت و میزان رونویسی

در این درس یاد می‌گیری میزان رونویسی را به نیاز یاخته ارتباط بدهی و با بررسی طول رناهای در حال ساخت، فعالیت هم‌زمان رنابسپارازها و جهت رونویسی یک ژن را توضیح بدهی.

پیش از شروع

در تصویر میکروسکوپیِ یک ژن فعال، چندین رنا دیده می‌شود که بعضی کوتاه و بعضی بلندند. اگر همگی از روی یک ژن ساخته می‌شوند، چرا طولشان یکسان نیست؟

چند رنابسپاراز می‌توانند هم‌زمان از یک ژن رونویسی کنند، اما همه در یک مرحله نیستند. رنایی که ساختنش تازه شروع شده کوتاه‌تر است و رنایی که ساختنش جلوتر رفته، بلندتر دیده می‌شود.

نیاز بیشتر، رونویسی بیشتر

نیاز بیشتر، رونویسی بیشتر

آیا یاخته باید همیشه از همۀ ژن‌هایش به یک اندازه رنا بسازد؟ نه؛ میزان رونویسی از یک ژن با نیاز یاخته به فراورده‌های آن ارتباط دارد. وقتی نیاز به فراوردۀ یک ژن بیشتر باشد، رونویسی از آن ژن هم می‌تواند بیشتر شود. مثل یک نانوایی که با بیشترشدن تقاضا، نان بیشتری می‌پزد؛ مقدار تولید با نیاز ارتباط دارد.

برای نمونه، یاخته‌های تازه تقسیم‌شده به تعداد زیادی رنای رناتنی نیاز دارند؛ این رنا در ساختار رناتن‌ها به کار می‌رود. به همین دلیل، ژن‌های سازندۀ رنای رناتنی در این یاخته‌ها بسیار فعال‌اند و رنای زیادی از روی آن‌ها ساخته می‌شود.

پس برای توضیح فعالیت زیاد یک ژن، ابتدا بپرس: «یاخته چقدر به فراوردۀ این ژن نیاز دارد؟» حواست باشد که فراوردۀ رونویسی، رناست؛ قرار نیست همۀ رناها بعداً به ساخت پروتئین منجر شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

چند رونویس روی یک ژن

چند رونویس روی یک ژن

آیا برای ساختن رنای بعدی، یاخته باید صبر کند تا ساخت رنای قبلی تمام شود؟ در ژن‌های بسیار فعال، چنین انتظاری لازم نیست. چندین رنابسپاراز می‌توانند هم‌زمان از یک ژن رونویسی کنند؛ بنابراین، در یک زمان چند رنا از روی همان ژن در حال ساخته‌شدن است.

این وضعیت را شبیه چند نفر در نظر بگیر که از روی یک متن، هرکدام جداگانه رونویسی می‌کنند. متنِ اصلی یکی است، اما چند نسخه از آن هم‌زمان آماده می‌شود. در یاخته هم لازم نیست برای هر رنای در حال ساخت، یک نسخۀ جداگانه از ژن وجود داشته باشد.

نکتۀ مهم این است که هر رنابسپاراز، رنای جداگانۀ خودش را می‌سازد؛ نه اینکه چند رنابسپاراز با همکاری هم یک رنا بسازند. این فعالیت هم‌زمان به تأمین نیاز زیاد یاخته به فراوردۀ ژن کمک می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

ردّ جهت رونویسی در طول رناها

ردّ جهت رونویسی در طول رناها

چرا رناهای متصل به یک ژن، طول یکسانی ندارند؟ چون رنابسپارازها در یک مرحلۀ یکسان از رونویسی نیستند. آنزیمی که تازه کار را شروع کرده، هنوز رنای کوتاهی ساخته است؛ اما آنزیمی که در طول ژن بیشتر پیش رفته، رنای بلندتری دارد.

مثل چند نفر که با کمی فاصله از هم، نوشتن یک متن یکسان را شروع کرده‌اند: کسی که زودتر شروع کرده و جلوتر است، بخش بیشتری از متن را نوشته است؛ نه اینکه متن متفاوتی داشته باشد.

پس در تصویر یک ژن فعال، طول رناهای در حال ساخت یک سرنخ است: جهت رونویسی روی ژن، از سمت رناهای کوتاه‌تر به سمت رناهای بلندتر است. مثلاً اگر رناها از چپ به راست بلندتر شوند، رنابسپارازها روی آن ژن از چپ به راست پیش می‌روند. کوتاه‌بودن این رناها نشانۀ ناقص‌بودن ژن نیست؛ ساخت آن‌ها هنوز تمام نشده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

مثال حل‌شده

در تصویر یک ژن فعال، چند رنای متصل به دنا با طول‌های متفاوت دیده می‌شود. دانش‌آموزی می‌گوید: «چون همگی از یک ژن ساخته می‌شوند، باید همین حالا هم‌طول باشند؛ پس رونویسی دچار اختلال شده است.» آیا این نتیجه‌گیری درست است؟

  1. ابتدا به «در حال ساخت بودن» رناها توجه می‌کنیم؛ این رناها هنوز محصولات کامل‌شده نیستند.

  2. چند رنابسپاراز می‌توانند هم‌زمان روی یک ژن کار کنند، اما لازم نیست همگی در یک مرحلۀ رونویسی باشند.

  3. رنابسپارازی که مسیر بیشتری از ژن را رونویسی کرده، رنای بلندتری ساخته است؛ رنابسپاراز نزدیک‌تر به محل شروع، رنای کوتاه‌تری دارد.

  4. پس انتظار هم‌طول بودن رناهای در حال ساخت درست نیست و از این تفاوت طول، نمی‌توان وجود اختلال را نتیجه گرفت.

جواب: خیر؛ متفاوت بودن طول رناها به‌تنهایی نشانۀ اختلال نیست و با قرار داشتن رنابسپارازها در مراحل مختلف رونویسی توضیح داده می‌شود.

نکات مهم

  • میزان رونویسی یک ژن به مقدار نیاز یاخته به فراورده‌های آن بستگی دارد.
  • در ژن‌های بسیار فعال، چندین رنابسپاراز می‌توانند هم‌زمان از یک ژن رونویسی کنند.
  • در تصویر رونویسی هم‌زمان از یک ژن، ترتیب رناهای کوتاه به بلند، جهت پیشروی رنابسپارازها را نشان می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۲۷ تا ۳۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۲: به سوی پروتئین

در این درس یاد می‌گیری چگونه اطلاعات رنای پیک با همکاری عوامل ترجمه به پلی‌پپتید تبدیل می‌شود، پروتئین‌ها چگونه به مقصد می‌رسند و چه عواملی بر سرعت و مقدار ساخت آن‌ها اثر می‌گذارند.

پیش از شروع

رنای پیک از نوکلئوتید ساخته شده، اما پروتئین از آمینواسید؛ یاخته چطور پیامِ یکی را به زبان دیگری تبدیل می‌کند؟

یاخته پیام رنای پیک را در گروه‌های سه‌نوکلئوتیدی می‌خواند. رناهای ناقل، آمینواسیدهای مناسب را به رناتن می‌آورند تا زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی طبق این پیام ساخته شود؛ این فرایند «ترجمه» نام دارد.

از پیام نوکلئوتیدی تا پلی‌پپتید

از پیام نوکلئوتیدی تا پلی‌پپتید

چطور می‌شود پیامی از جنس نوکلئوتید، ترتیب آمینواسیدها را تعیین کند؟ یاخته پیام رنای پیک را سه نوکلئوتید، سه نوکلئوتید می‌خواند. هر گروه سه‌تایی یک رمزه یا کدون نام دارد. ساخته‌شدن پلی‌پپتید بر اساس این پیام را ترجمه می‌گوییم؛ چون زبان نوکلئوتیدی به زبان آمینواسیدی تبدیل می‌شود، نه اینکه خود نوکلئوتیدها به آمینواسید تبدیل شوند!

مثل دستور ساخت یک دست‌بند فکر کن: پیام مشخص می‌کند مهره‌ها با چه ترتیبی کنار هم قرار بگیرند. در ترجمه هم ترتیب رمزه‌ها، ترتیب آمینواسیدها را تعیین می‌کند.

شروع و توقف هم علامت دارند: رمزهٔ آغاز، AUG\mathrm{AUG}، محل شروع ترجمه است و آمینواسید متیونین را نیز مشخص می‌کند. اما سه رمزهٔ پایان، یعنی UAA\mathrm{UAA}، UGA\mathrm{UGA} و UAG\mathrm{UAG}، هیچ آمینواسیدی را رمز نمی‌کنند؛ آن‌ها علامت پایان ترجمه‌اند.

پس حواست باشد: هر رمزه الزاماً معرف یک آمینواسید نیست؛ رمزه‌های پایان استثنا هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

ابزارهای ترجمه و نقش هرکدام

ابزارهای ترجمه و نقش هرکدام

ترجمه را مثل آشپزی از روی دستور تصور کن: رنای پیک دستور کار است و آمینواسیدها مواد اولیه هستند. برای ساخت پلی‌پپتید، رنای ناقل، رناتن، آنزیم‌ها و انرژیِ مولکول‌هایی مانند ATPATP هم لازم‌اند.

رنای ناقل تک‌رشته‌ای است، اما با تشکیل پیوندهای هیدروژنی میان نوکلئوتیدهای مکملِ خودش، تا می‌خورد و ساختاری سه‌بعدی پیدا می‌کند. دو بخش مهم دارد:

  • محل اتصال آمینواسید؛ آمینواسید به این بخش وصل می‌شود.
  • پادرمزه؛ توالی سه‌نوکلئوتیدی‌ای که هنگام ترجمه با رمزهٔ مکمل روی رنای پیک پیوند هیدروژنی برقرار می‌کند.

پادرمزه خودش آمینواسید را وصل نمی‌کند! آنزیم ویژه با تشخیص پادرمزه، آمینواسید مناسب را به رنای ناقل متصل می‌کند؛ این کار انرژی می‌خواهد. پس رنای ناقل مانند پیکی است که هم بار مناسب دارد و هم نشانیِ تحویل آن را می‌شناسد.

رناتن محل کنار هم قرار گرفتن عوامل ترجمه است. دو زیرواحد کوچک و بزرگ دارد و هر زیرواحد از رنا و پروتئین ساخته شده است. رناتن کامل سه جایگاه به نام‌های AA، PP و EE دارد که نقششان را در کارت بعد می‌بینی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

آغاز، طویل شدن و پایان

آغاز، طویل شدن و پایان

ترجمه پیوسته انجام می‌شود، اما برای فهم بهتر آن را در سه مرحله دنبال کنیم:

آغاز: زیرواحد کوچک رناتن روی رنای پیک به محل رمزهٔ آغاز هدایت می‌شود. رنای ناقلِ حامل متیونین به این رمزه متصل می‌شود و زیرواحد بزرگ هم می‌پیوندد. اکنون فقط جایگاه PP پُر است؛ جایگاه‌های AA و EE خالی‌اند.

طویل شدن: رنای ناقل بعدی وارد جایگاه AA می‌شود؛ تنها اگر پادرمزه‌اش مکمل رمزهٔ آنجا باشد، مستقر می‌شود. آمینواسید یا زنجیرهٔ متصل به رنای ناقلِ جایگاه PP، با تشکیل پیوند پپتیدی به آمینواسید جایگاه AA وصل می‌شود. سپس رناتن به‌اندازهٔ یک رمزه جلو می‌رود: رنای ناقلِ حامل زنجیره در PP قرار می‌گیرد و رنای ناقلِ بدون آمینواسید از راه EE خارج می‌شود. تکرار این چرخه، زنجیره را بلندتر می‌کند.

پایان: وقتی رمزهٔ پایان در جایگاه AA قرار بگیرد، رنای ناقلی برای آن وجود ندارد. به‌جای آن، عامل آزادکننده وارد می‌شود؛ پلی‌پپتید آزاد می‌شود، زیرواحدهای رناتن از هم جدا می‌شوند و رنای پیک نیز رها می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

پروتئین کجا ساخته می‌شود و کجا می‌رود؟

پروتئین کجا ساخته می‌شود و کجا می‌رود؟

آیا محل ساخته‌شدن یک وسیله همیشه همان محل استفاده از آن است؟ پروتئین‌ها هم مثل کالاهای یک کارگاه، ممکن است پس از ساخته‌شدن به جای دیگری فرستاده شوند.

هرجا رناتن حضور داشته باشد، امکان پروتئین‌سازی وجود دارد. اما محل ساخت پروتئین را نباید با مقصد نهایی آن یکی دانست. بعضی پروتئین‌های ساخته‌شده در سیتوپلاسم همان‌جا می‌مانند؛ بعضی به هسته، راکیزه یا دیسه‌ها می‌روند. گروهی هم به شبکهٔ آندوپلاسمی و دستگاه گلژی می‌روند و ممکن است سرانجام به خارج یاخته ترشح شوند یا به بخش‌هایی مانند کریچه و کافنده‌تن برسند.

این پروتئین‌ها چگونه راهشان را پیدا می‌کنند؟ توالی‌هایی از آمینواسیدها در خود پروتئین، نقش نشانی مقصد را دارند. درست مثل نشانی روی بستهٔ پستی، این توالی‌ها به هدایت پروتئین کمک می‌کنند؛ البته این «نشانی» کاغذ جداگانه‌ای نیست، بلکه بخشی از ساختار خود پروتئین است.

پس دو پرسش را جدا نگه دار: «کجا ساخته می‌شود؟» به حضور رناتن مربوط است؛ «کجا می‌رود؟» به توالی‌های هدایت‌کنندهٔ پروتئین.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

تولید بیشتر در زمان کمتر

تولید بیشتر در زمان کمتر

اگر یاخته به مقدار بیشتری از یک پروتئین نیاز داشته باشد، چطور می‌تواند تولیدش را افزایش دهد؟ یک راه این است که چند رناتن هم‌زمان یک رنای پیک را ترجمه کنند؛ شبیه چند آشپز که هرکدام با خواندن یک دستور مشترک، یک پرس غذا آماده می‌کنند. هر رناتن زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی جداگانه‌ای می‌سازد؛ پس همکاری آن‌ها تعداد محصول ساخته‌شده در زمان معین را بیشتر می‌کند، نه اینکه همگی یک زنجیره را بسازند.

طول عمر رنای پیک هم مهم است: هرچه پیام مدت بیشتری سالم و قابل استفاده بماند، فرصت بیشتری برای ترجمهٔ آن وجود دارد. در یوکاریوت‌ها سازوکارهای حفاظت از رنای پیک، این فرصت را افزایش می‌دهند. حضور مجموعه‌ای از رناتن‌ها روی یک پیام نیز در این یاخته‌ها دیده می‌شود.

در پروکاریوت‌ها، رنای پیک عمر کوتاهی دارد و ترجمه حتی می‌تواند پیش از پایان رونویسی آغاز شود؛ یعنی رناتن بخش ساخته‌شدهٔ پیام را می‌خواند، درحالی‌که ساخت ادامهٔ همان پیام هنوز در جریان است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

مثال حل‌شده

دو رنای پیک با اطلاعات یکسان را در شرایط مشابه در نظر بگیر. تعداد رناتن‌های فعال روی آن‌ها و سرعت کار رناتن‌ها برابر است، اما یکی از رناهای پیک دیرتر تخریب می‌شود. انتظار داری از کدام‌یک پلی‌پپتید بیشتری ساخته شود؟ دلیل بیاور.

  1. اطلاعات دو رنای پیک یکسان است؛ پس تفاوت مورد بررسی، نوع پلی‌پپتید ساخته‌شده نیست.

  2. تعداد رناتن‌های فعال و سرعت کار آن‌ها برابر است؛ بنابراین تفاوت اصلی، مدت در دسترس بودن الگوست.

  3. رنای پیکی که دیرتر تخریب می‌شود، مدت بیشتری برای تکرار ترجمه در اختیار رناتن‌ها می‌ماند.

  4. پس با ثابت ماندن سایر شرایط، انتظار داریم نسخه‌های بیشتری از پلی‌پپتید از روی رنای پیکِ پایدارتر ساخته شود.

جواب: در شرایط یکسان، از رنای پیکی که دیرتر تخریب می‌شود انتظار تولید نسخه‌های بیشتری از پلی‌پپتید داریم؛ زیرا مدت بیشتری می‌تواند الگوی ترجمه باشد.

نکات مهم

  • در ترجمه، اطلاعات رمزه‌های رنای پیک با همکاری رناهای ناقل، رناتن، آنزیم‌ها و انرژی به زنجیره‌ای از آمینواسیدها تبدیل می‌شود.
  • ترجمه با استقرار رنای ناقل آغازگر شروع می‌شود، با تشکیل پیوندهای پپتیدی ادامه می‌یابد و با عمل عوامل آزادکننده پایان می‌گیرد.
  • توالی‌های آمینواسیدی به هدایت پروتئین به مقصد کمک می‌کنند و فعالیت هم‌زمان چند رناتن و فرصت بیشتر استفاده از رنای پیک، امکان تولید بیشتر را فراهم می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۳۳ تا ۳۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۳ تنظیم بیان ژن

در این درس یاد می‌گیری تنظیم بیان ژن چگونه به تفاوت یاخته‌ها و پاسخ آن‌ها به نیازهایشان کمک می‌کند و سازوکارهای اصلی آن را در پروکاریوت‌ها و یوکاریوت‌ها مقایسه کنی.

پیش از شروع

یاختهٔ عصبی و یاختهٔ ماهیچه‌ای تو ژن‌های یکسانی دارند؛ پس چرا نه شبیه هم‌اند و نه کار یکسانی انجام می‌دهند؟

داشتن یک ژن، لزوماً به معنی استفاده‌کردن از آن نیست. در هر یاخته، فقط بخشی از ژن‌ها بیان می‌شوند؛ تفاوت در انتخاب ژن‌ها و زمان و مقدار بیان آن‌ها، به ایجاد یاخته‌هایی با شکل و کار متفاوت کمک می‌کند.

ژن یکسان، استفادهٔ متفاوت

ژن یکسان، استفادهٔ متفاوت

یاختهٔ عصبی و یاختهٔ ماهیچه‌ای تو ژن‌های یکسانی دارند؛ پس چرا کارشان متفاوت است؟ داشتن یک ژن، لزوماً به معنی استفاده از آن نیست. مثل دو گوشی که برنامه‌های یکسانی دارند، اما در هرکدام برنامه‌های متفاوتی باز است!

وقتی اطلاعات یک ژن در یاخته استفاده می‌شود، می‌گوییم آن ژن بیان شده یا روشن است. ژنی که اطلاعاتش استفاده نمی‌شود، خاموش است. تفاوت در ژن‌های روشنِ یاخته‌های عصبی و ماهیچه‌ای به تفاوت شکل و کار آن‌ها کمک می‌کند.

تنظیم بیان ژن تعیین می‌کند کدام ژن، چه زمانی و به چه مقدار بیان شود. حتی در یک یاخته نیز با تغییر نیازها، میزان استفاده از ژن‌ها می‌تواند تغییر کند؛ پس روشن بودن ژن همیشه به معنی فعالیت ثابت آن نیست.

محصول ژن می‌تواند رنا یا پروتئین باشد. در پروکاریوت‌ها، تنظیم معمولاً هنگام رونویسی انجام می‌شود؛ یعنی مرحلهٔ ساخت رنا از روی دنا. البته این تنها محل کنترل نیست و تغییر طول عمر رنا یا پروتئین هم می‌تواند در تنظیم نقش داشته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

تنظیم منفی؛ برداشتن مانع

تنظیم منفی؛ برداشتن مانع

تصور کن مسیری برای عبور آماده است، اما یک مانع اجازهٔ حرکت نمی‌دهد. در تنظیم منفی رونویسی هم پروتئینی به نام مهارکننده می‌تواند نقش همین مانع را داشته باشد.

در باکتری اشرشیا کلای، مهارکننده با اتصال به بخشی از دنا به نام اپراتور، جلوی حرکت رنابسپاراز را می‌گیرد؛ بنابراین ژن‌های مربوط به تجزیهٔ لاکتوز رونویسی نمی‌شوند. دقت کن: اپراتور بخشی از دناست، اما مهارکننده یک پروتئین است.

حالا فرض کن گلوکز در محیط نیست، ولی لاکتوز وجود دارد. لاکتوز وارد باکتری می‌شود و به مهارکننده می‌چسبد، نه به اپراتور. این اتصال، شکل مهارکننده را تغییر می‌دهد؛ در نتیجه، مهارکننده از اپراتور جدا می‌شود و دیگر نمی‌تواند به آن متصل شود. با برداشته‌شدن مانع، رنابسپاراز می‌تواند ژن‌ها را رونویسی کند و محصولات لازم برای تجزیهٔ لاکتوز ساخته شوند.

پس «منفی» یعنی تنظیم از راه مانع‌گذاشتن؛ نه اینکه ژن‌ها در این نوع تنظیم همیشه خاموش باشند!

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

تنظیم مثبت؛ کمک به شروع

تنظیم مثبت؛ کمک به شروع

گاهی برای شروع یک کار، فقط نبودن مانع کافی نیست؛ یک کمک‌کننده هم لازم است. در تنظیم مثبت رونویسی، پروتئینی به نام فعال‌کننده به رنابسپاراز کمک می‌کند به راه‌انداز متصل شود و رونویسی را آغاز کند؛ مثل کسی که پیدا کردن ورودی یک ساختمان را برایت آسان می‌کند.

در نمونهٔ مصرف مالتوز در باکتری اشرشیا کلای، ماجرا این‌طور پیش می‌رود:

  • مالتوز به پروتئین فعال‌کننده متصل می‌شود.
  • فعال‌کننده به بخش مشخصی از دنا، یعنی جایگاه اتصال فعال‌کننده، می‌پیوندد.
  • فعال‌کنندهٔ متصل به دنا، به اتصال رنابسپاراز به راه‌انداز کمک می‌کند.
  • رونویسی ژن‌های مربوط به تجزیهٔ مالتوز آغاز می‌شود.

دقت کن که جایگاه اتصال فعال‌کننده با راه‌انداز یکی نیست؛ فعال‌کننده به جایگاه خودش و رنابسپاراز به راه‌انداز متصل می‌شود. «مثبت» هم به معنی مفید بودن نیست؛ یعنی تنظیم با کمک به شروع رونویسی انجام می‌شود، نه با برداشتن مهارکننده.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

همکاری برای رونویسی در یوکاریوت‌ها

همکاری برای رونویسی در یوکاریوت‌ها

برای شروع یک کار گروهی، داشتن ابزار کافی نیست؛ گاهی کسی باید ابزار را به جای درست هدایت کند. در یاخته‌های یوکاریوتی هم رنابسپاراز به‌تنهایی نمی‌تواند راه‌انداز را شناسایی کند. گروهی از پروتئین‌ها به نام عوامل رونویسی به نواحی خاصی از راه‌انداز متصل می‌شوند و به پیوستن رنابسپاراز به آن کمک می‌کنند. تغییر در میزان اتصال این عوامل می‌تواند مقدار رونویسی را تغییر دهد.

برخی عوامل رونویسی نیز به بخش دیگری از دنا، یعنی توالی افزاینده، متصل می‌شوند. این توالی با راه‌انداز متفاوت است و حتی ممکن است از ژن فاصلهٔ زیادی داشته باشد. پس چگونه اثر می‌گذارد؟ با خم‌شدن دنا، عوامل متصل به افزاینده در کنار عوامل دیگر قرار می‌گیرند و سرعت رونویسی افزایش می‌یابد؛ مثل خم‌کردن یک نوار که دو نقطهٔ دور از همِ آن را نزدیک می‌کند.

پس فاصله روی دنا الزاماً به معنای دورماندن عوامل از یکدیگر نیست؛ شکل فضایی دنا هم اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

کنترل، پیش و پس از رونویسی

کنترل، پیش و پس از رونویسی

یاختهٔ یوکاریوتی فقط هنگام رونویسی بر بیان ژن نظارت نمی‌کند؛ پیش از رونویسی و پس از آن هم فرصت کنترل دارد.

پیش از رونویسی: بخش‌های فشردهٔ فام‌تن معمولاً کمتر در دسترس رنابسپاراز هستند. یاخته با تغییر میزان فشردگی یک بخش می‌تواند دسترسی به ژن‌های آن را تنظیم کند. مثل کتابی که تا بسته است، نمی‌توان نوشته‌هایش را خواند؛ این کنترل، پیش از ساخته‌شدن رنا اثر می‌گذارد.

پس از رونویسی: ساخته‌شدن رنای پیک تضمین نمی‌کند که حتماً از آن پروتئین ساخته شود. بعضی رناهای کوچکِ مکمل به رنای پیک متصل می‌شوند و جلوی کار رناتن را می‌گیرند؛ در نتیجه ترجمه متوقف می‌شود و آن رنای پیک پس از مدتی تجزیه می‌شود.

طول عمر رنای پیک هم مهم است: هرچه بیشتر باقی بماند، فرصت بیشتری برای استفاده در ترجمه دارد و محصول بیشتری ساخته می‌شود. پس یاخته می‌تواند هم دسترسی به دستور ساخت را تنظیم کند، هم مدت استفاده از نسخهٔ آن را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶

مثال حل‌شده

در دو یاختهٔ یوکاریوتی، از یک ژن به مقدار برابر رونویسی می‌شود. در یاختهٔ دوم، رنای پیک حاصل دیرتر تجزیه می‌شود. اگر سایر شرایط یکسان باشند، آیا یاختهٔ دوم می‌تواند پروتئین بیشتری از این ژن بسازد؟ دلیل بیاور.

  1. مقدار رونویسی در دو یاخته برابر است؛ پس تفاوت احتمالی محصول را نباید به رونویسی بیشتر نسبت دهیم.

  2. رنای پیک الگوی ساخت پروتئین است و تا زمانی که قابل استفاده باشد، می‌تواند در ترجمه شرکت کند.

  3. دیرتر تجزیه‌شدن رنای پیک در یاختهٔ دوم، فرصت بیشتری برای ترجمه فراهم می‌کند.

  4. بنابراین یاختهٔ دوم می‌تواند پروتئین بیشتری بسازد؛ این تفاوت نمونه‌ای از تنظیم بیان ژن پس از رونویسی است.

جواب: بله؛ حتی با مقدار رونویسی برابر، طول عمر بیشتر رنای پیک می‌تواند باعث تولید پروتئین بیشتری شود، زیرا فرصت استفاده از آن در ترجمه بیشتر است.

نکات مهم

  • تنظیم بیان ژن با تعیین نوع ژن‌های فعال، زمان و مقدار فعالیت آن‌ها، به تفاوت یاخته‌ها و پاسخ به نیازهایشان کمک می‌کند.
  • در پروکاریوت‌ها تنظیم معمولاً هنگام رونویسی انجام می‌شود؛ مهارکننده مانع حرکت رنابسپاراز می‌شود و فعال‌کننده به پیوستن آن به راه‌انداز کمک می‌کند.
  • در یوکاریوت‌ها بیان ژن در چند مرحله، از تغییر فشردگی فام‌تن و فعالیت عوامل رونویسی تا کنترل ترجمه و طول عمر رنای پیک، تنظیم می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ زیست دوازدهم · رایگان