درس ۱ · صفحهٔ ۹۱ تا ۹۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
گفتار ۱: زیست فناوری و مهندسی ژنتیک
در این درس یاد میگیری زیستفناوری و دورههای آن را از هم تشخیص دهی و توضیح دهی چگونه با برش، اتصال، انتقال و تکثیر دنا میتوان ژن موردنظر را افزایش داد و زمینهٔ تولید فراوردهٔ آن را فراهم کرد.
پیش از شروع
چطور میتوان باکتری را به تولیدکنندهٔ هورمون رشد انسانی تبدیل کرد، درحالیکه خودش انسان نیست؟
میتوان ژن مربوط به این هورمون را به کمک یک ناقل به باکتری منتقل کرد. اگر شرایط لازم برای فعالیت ژن فراهم باشد، باکتری میتواند این پروتئین انسانی را بسازد؛ مهندسی ژنتیک راه انجام چنین کاری را فراهم میکند.
از نان تا انتقال ژن
از نان تا انتقال ژن
وقتی خمیر نان با فعالیت مخمر ور میآید، جانداری زنده در تولید خوراک ما نقش دارد. پس زیستفناوری فقط کار آزمایشگاههای پیشرفته نیست؛ هر استفادهٔ هوشمندانه از جانداران برای تولید یا بهترکردن محصولات، در این قلمرو قرار میگیرد.
برای شناخت تاریخچهٔ آن، سه دوره را از هم جدا کنیم:
- سنتی: انسان از فرایندهای زیستی برای تهیهٔ نان، سرکه و فراوردههای لبنی استفاده میکرد.
- کلاسیک: با کشت ریزجانداران و بهرهگیری از تخمیر، تولید موادی مثل پادزیستها، آنزیمها و مواد غذایی امکانپذیر شد.
- نوین: انتقال ژن از یک ریزجاندار به ریزجاندار دیگر، آغاز این دوره بود؛ تغییر ویژگیهای ریزجانداران امکان تولید ترکیبات جدید با مقدار بیشتر و کارایی بالاتر را فراهم کرد.
نکتهٔ تشخیص: صرفِ حضور باکتری یا مخمر، نشانهٔ زیستفناوری نوین نیست؛ برای تشخیص دوره باید ببینی چه روشی به کار رفته است. همچنین مهندسی ژنتیک فقط یکی از روشهای زیستفناوری است، نه نام دیگری برای تمام آن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲
انتقال ژن و تکثیر آن
انتقال ژن و تکثیر آن
برای اینکه باکتری بتواند هورمون رشد انسانی بسازد، باید اطلاعات ژنتیکی لازم را دریافت کند. در مهندسی ژنتیک، قطعهٔ دنای موردنظر را به کمک یک ناقل به یاختهٔ گیرنده میرسانند؛ ناقل را مثل وسیلهٔ حمل یک دستور ساخت در نظر بگیر.
جانداری که با این روش ترکیب تازهای از مواد ژنتیکی پیدا کرده است، تغییریافتهٔ ژنتیکی یا تراژنی نام دارد. این روش فقط مخصوص باکتریها نیست؛ گیاهان و جانوران را هم میتوان دستورزی ژنتیکی کرد.
حالا اگر از ژن موردنظر نسخههای زیادی بخواهیم چه؟ همسانهسازی دنا یعنی جدا کردن یک یا چند ژن و تکثیر آنها. پس انتقال ژن و افزایش تعداد نسخههای آن را یکی ندان: هدف همسانهسازی، بهدستآوردن مقدار زیادی دنای موردنظر است، نه لزوماً تولید فوری پروتئین.
یک نکتهٔ مهم هم باقی میماند: داشتن صفت مطلوب برای استفادهٔ گسترده کافی نیست. مثلاً پیش از تکثیر و کشت گیاه تراژنی، باید ایمنی آن برای سلامت انسان و محیطزیست بهدقت بررسی و بیخطر بودنش اثبات شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳
برش هدفمند دنا
برش هدفمند دنا
برای جدا کردن ژن موردنظر، نمیتوان دنا را از هر نقطهای برید؛ همانطور که برای جدا کردن بخشی از یک نوشته، باید مرزهای مشخصی را پیدا کنی. آنزیمهای برشدهنده توالیهای ویژهای از نوکلئوتیدها را میشناسند؛ این توالیها «جایگاه تشخیص» نام دارند. این آنزیمها در باکتریها بخشی از سامانهٔ دفاعیاند.
مثلاً آنزیم این جایگاه را شناسایی میکند:
اگر هر رشته را از سمت به بخوانی، توالی یکسانی میبینی. این آنزیم در هر دو رشته، پیوند فسفودیاستر بین نوکلئوتید گوانیندار و آدنیندار را میبُرد.
چون محل برش دو رشته روبهروی هم نیست، پس از جدا شدن قطعات، بخشی تکرشتهای بیرون میماند؛ به این سرِ نامساوی، انتهای چسبنده میگوییم. برای جدا شدن قطعات، پیوندهای هیدروژنیِ بخش مربوط نیز گسسته میشوند. پس «چسبنده» به معنی داشتن چسب نیست؛ این بخش تکرشتهای میتواند با توالی مکمل خود جفت شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
ساخت دنای نوترکیب
ساخت دنای نوترکیب
قطعهٔ دنای موردنظر جدا شده است؛ حالا باید آن را به یک ناقل وصل کنیم. یکی از ناقلها، دیسک است: مولکولی از دنای دورشتهای و حلقوی که بیرون از فامتن اصلی باکتری قرار دارد و میتواند مستقل از آن همانندسازی کند.
برای بازکردن حلقهٔ دیسک، آن را با همان نوع آنزیم برشدهندهای میبریم که برای جداسازی قطعهٔ موردنظر به کار بردهایم. به این ترتیب، انتهای چسبندهٔ قطعه و دیسک مکمل یکدیگر میشوند و میتوانند کنار هم قرار بگیرند؛ شبیه دو لبهٔ جورشدنیِ یک پازل.
اما جورشدن لبهها کافی نیست! آنزیم لیگاز با ایجاد پیوند فسفودیاستر، اتصال قطعه به دیسک را کامل میکند. پس آنزیم برشدهنده نقش بریدن را دارد و لیگاز نقش اتصالدادن را.
حاصل کار، یعنی دنای ناقل همراه با ژن جاگذاریشده در آن، دنای نوترکیب نام دارد. برای مثال، میتوان قطعهٔ حامل ژن هورمون رشد انسانی را در دیسک جای داد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵
ورود، جداسازی و تکثیر
ورود، جداسازی و تکثیر
دنای نوترکیب آماده است؛ اما باید وارد باکتری شود. با شوک الکتریکی یا شوک حرارتی همراه با مواد شیمیایی، منافذی در دیوارهٔ باکتری ایجاد میکنند تا ورود آن امکانپذیر شود. نکته اینجاست که همهٔ باکتریها دیسک را دریافت نمیکنند؛ پس به راهی برای جداسازی دریافتکنندگان نیاز داریم.
فرض کن دیسکِ حامل ژن موردنظر، ژن مقاومت به آمپیسیلین هم دارد. باکتریها را در محیط دارای همین پادزیست کشت میدهیم. دریافتکنندگان این دیسک میتوانند رشد کنند، اما باکتریهای فاقد آن از بین میروند. ژن مقاومت مانند یک «نشان شناسایی» عمل میکند؛ پادزیست ژن را وارد باکتری نمیکند، بلکه به جداسازی کمک میکند.
حالا باکتریهای انتخابشده در شرایط مناسب تکثیر میشوند. دیسکها هم مستقل از فامتن اصلی همانندسازی میکنند؛ بنابراین هم تعداد باکتریهای حامل ژن بیشتر میشود و هم نسخههای ژنِ قرارگرفته در دیسک افزایش مییابد. این باکتریها میتوانند برای استخراج ژن یا تولید فراوردهٔ آن به کار روند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶
نکات مهم
- زیستفناوری استفادهٔ هدفمند از جانداران برای تولید و بهبود محصولات است و دورههای سنتی، کلاسیک و نوین دارد.
- در ساخت دنای نوترکیب، آنزیم برشدهنده انتهاهای مناسب را فراهم میکند و لیگاز با ایجاد پیوند فسفودیاستر قطعهٔ دنا را به ناقل متصل میکند.
- پس از انتقال دنای نوترکیب، جداسازی دریافتکنندگان و تکثیر باکتریها و دیسکها به افزایش ژن کمک میکند، اما تولید فراوردهٔ ژن به فراهم بودن شرایط لازم وابسته است.