۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۸ زیست دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«رفتارهای جانوران»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • زیست‌شناسی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۰۷ تا ۱۲۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۰۷ تا ۱۱۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۱: اساس رفتار

در این درس یاد می‌گیری رفتار غریزی و انواع اصلی یادگیری را با مثال تشخیص بدهی و توضیح دهی چگونه ژن‌ها و تجربه در شکل‌گیری رفتار جانوران با هم اثر می‌گذارند.

پیش از شروع

جوجهٔ کاکایی از همان لحظهٔ بیرون آمدن از تخم برای گرفتن غذا به منقار والد نوک می‌زند؛ پس چرا چند روز بعد در همین کار ماهرتر می‌شود؟

جوجه برای آغاز این رفتار به آموزش نیاز ندارد، چون اساس آن ژنی است. اما تجربه و تمرین، نوک‌زدن‌هایش را دقیق‌تر می‌کند؛ پس غریزی بودن یک رفتار به معنی تغییرناپذیر بودن آن نیست.

رفتار از کجا آغاز می‌شود؟

رفتار از کجا آغاز می‌شود؟

وقتی گربه‌ای با شنیدن صدایی ناگهانی سرش را برمی‌گرداند، صدا محرک و سر برگرداندن رفتار است. رفتار یعنی پاسخ یا مجموعه‌ای از پاسخ‌های جانور به محرک. محرک همیشه بیرون از بدن نیست؛ تغییر میزان هورمون‌ها یا گلوکز خون هم می‌تواند محرک باشد.

بعضی رفتارها غریزی‌اند؛ یعنی اساس ژنی و ارثی دارند. برای دیدن نقش ژن‌ها، آزمایش موش مادر را دنبال کنیم:

  • موش مادرِ طبیعی، نوزادان دورشده را به سوی خود برمی‌گرداند.
  • پس از وارسی نوزادان، ژن BB در یاخته‌هایی از مغز مادر فعال می‌شود. محصول این ژن، زنجیره‌ای از فرایندها را به راه می‌اندازد که به بروز مراقبت مادری می‌انجامد.
  • پژوهشگران این ژن را با جهش غیرفعال کردند. موش‌های مادهٔ دارای ژن جهش‌یافته، نوزادان را وارسی کردند، اما سپس آنها را نادیده گرفتند و مراقبت نکردند.

پس این آزمایش نشان می‌دهد مراقبت مادری در موش اساس ژنی دارد؛ نه اینکه ژن به‌تنهایی و بدون فرایندهای بدن، مستقیماً رفتار را انجام دهد. همچنین غریزی بودن لزوماً به معنی کامل بودن رفتار در لحظهٔ تولد نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹

یادگیری و پاسخ ندادن

یادگیری و پاسخ ندادن

آیا یادگیری همیشه یعنی انجام دادن کاری تازه؟ نه؛ گاهی جانور یاد می‌گیرد پاسخ ندهد!

یادگیری یعنی تغییر نسبتاً پایدار رفتار بر اثر تجربه. پس هر تغییری در رفتار را نباید یادگیری بدانیم؛ مثلاً کاهش موقتی فعالیت به‌علت خستگی، به‌تنهایی نشانهٔ یادگیری نیست.

جوجهٔ پرنده با دیدن برگی که بالای سرش حرکت می‌کند، ممکن است ابتدا سرش را پایین بیاورد و بی‌حرکت بماند. اگر بارها این حرکت را ببیند و خطری یا فایده‌ای برایش نداشته باشد، پاسخ آن به‌تدریج کاهش می‌یابد. این نوع یادگیری خوگیری یا عادی شدن نام دارد.

برای نمونه، پرندگان حیاط ممکن است ابتدا از یک مترسک بترسند، اما با دیدن مکرر آن و تجربهٔ بی‌خطر بودنش، کمتر واکنش نشان دهند. نکته این است که محرک هنوز وجود دارد، ولی پاسخ جانور کاهش یافته است. خوگیری کمک می‌کند جانور انرژی خود را صرف واکنش به محرک‌های بی‌اهمیت نکند و آن را برای فعالیت‌های حیاتی نگه دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰

دو راه شرطی شدن

دو راه شرطی شدن

صدای زنگ چگونه می‌تواند دهان سگ را آب بیندازد؟ غذا به‌طور طبیعی باعث ترشح بزاق سگ می‌شود، اما صدای زنگ در ابتدا چنین اثری ندارد. پاولوف بارها زنگ را همراه با دادن غذا به صدا درآورد. پس از این تجربه‌ها، شنیدن زنگ به‌تنهایی هم باعث ترشح بزاق شد. این شرطی شدن کلاسیک است: جانور میان دو محرک، یعنی زنگ و غذا، ارتباط می‌آموزد؛ زنگ به محرک شرطی تبدیل می‌شود.

حالا موش گرسنه‌ای را در جعبهٔ اسکینر تصور کن. موش ابتدا تصادفی اهرم را فشار می‌دهد و غذا می‌گیرد. با تکرار این تجربه، می‌آموزد برای دریافت غذا اهرم را فشار دهد. این شرطی شدن فعال است: جانور میان رفتار خودش و پیامد آن، یعنی پاداش یا تنبیه، ارتباط برقرار می‌کند و احتمال انجام آن رفتار تغییر می‌کند.

کلید تشخیص: در کلاسیک بپرس «کدام دو محرک به هم مرتبط شده‌اند؟»؛ در فعال بپرس «کدام رفتار، چه پیامدی داشته است؟» فعال را فقط به پاداش محدود نکن؛ پیامد ناخوشایند هم می‌تواند باعث پرهیز از رفتار شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

حل مسئله و نقش‌پذیری

حل مسئله و نقش‌پذیری

اگر غذا را ببینی اما دستت به آن نرسد، آیا می‌توانی از وسایل اطراف کمک بگیری؟ شامپانزه‌ای در آزمایش، پس از تلاش‌های ناموفق برای رسیدن به موزهای آویزان، جعبه‌ها را روی هم گذاشت و از آنها بالا رفت. در حل مسئله، جانور تجربه‌های قبلی را به موقعیت تازه پیوند می‌دهد و برای حل آن برنامه‌ریزی می‌کند؛ پس موضوع فقط تکرار یک حرکت نیست.

نقش‌پذیری ویژگی دیگری دارد: یادگیری در دوره‌ای مشخص از زندگی رخ می‌دهد. جوجه‌غازها در چند ساعت نخست پس از خروج از تخم، نخستین جسم متحرکی را که می‌بینند دنبال می‌کنند؛ این جسم معمولاً مادر است، اما ممکن است انسان باشد! این بازه، دورهٔ حساس است که نقش‌پذیری در آن بیشترین موفقیت را دارد. شناخت مادر کمک می‌کند جوجه از مراقبت او برخوردار شود و رفتارهایی مثل جست‌وجوی غذا را از او بیاموزد.

پس برای تشخیص این دو، بپرس: «جانور تجربه‌هایش را برای حل موقعیتی تازه به کار می‌برد، یا یادگیری به دورهٔ خاصی از زندگی وابسته است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳

غریزه و یادگیری در کنار هم

غریزه و یادگیری در کنار هم

به پرسش آغاز درس برگردیم: اگر نوک زدن جوجهٔ کاکایی غریزی است، چرا با گذشت زمان دقیق‌تر می‌شود؟ چون ژنی بودن یک رفتار، به معنی بی‌تأثیر بودن تجربه نیست. جوجه زمینهٔ ژنیِ درخواست غذا را دارد، اما با نوک زدن و دریافت غذا از والد، تجربه کسب می‌کند و نوک زدن‌هایش دقیق‌تر می‌شود. پس یادگیری، رفتار غریزی را اصلاح می‌کند؛ نه اینکه آن را از هیچ بسازد.

برای فهم این همراهی، به رشد یک گیاه فکر کن: ویژگی‌های ارثی آن مهم‌اند، اما شرایط محیط هم بر شکل‌گیری ویژگی‌هایش اثر می‌گذارد. در بیشتر رفتارهای جانوران نیز نباید ژن و محیط را دو عامل کاملاً جدا بدانیم.

این برهم‌کنش چه فایده‌ای دارد؟ محیط همیشه ثابت نمی‌ماند. جانوری که بتواند با استفاده از تجربه، رفتار قبلی خود را تغییر دهد، امکان بیشتری برای پاسخ مناسب به شرایط تازه دارد. بنابراین، غریزه و یادگیری اغلب در کنار هم به شکل‌گیری رفتار کمک می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴

مثال حل‌شده

شقایق دریایی با تماس، بازوهایش را منقبض می‌کند، اما پس از تکرار حرکت بی‌خطر آب، دیگر به آن پاسخ نمی‌دهد. این کاهش پاسخ چه نوع یادگیری است و چه فایده‌ای دارد؟

  1. محرک و پاسخ را جدا می‌کنیم: حرکت آب محرک است و انقباض بازوها پاسخ جانور است.

  2. بررسی می‌کنیم چه چیزی تغییر کرده است: حرکت آب همچنان تکرار می‌شود، اما پاسخ جانور کاهش یافته است.

  3. چون محرک تکراری سود یا زیانی ندارد و جانور می‌آموزد به آن پاسخ ندهد، این یادگیری را خوگیری می‌نامیم.

  4. پاسخ ندادن به محرک بی‌اهمیت، از صرف انرژی اضافی جلوگیری می‌کند؛ این به معنای ناتوانی جانور در پاسخ به همهٔ محرک‌ها نیست.

جواب: کاهش واکنش به حرکت مداوم و بی‌خطر آب، نمونهٔ خوگیری است؛ جانور می‌آموزد به محرکی بی‌اهمیت کمتر پاسخ دهد و انرژی خود را حفظ کند.

نکات مهم

  • رفتار پاسخ جانور به محرک است و رفتار غریزی اساس ژنی و ارثی دارد، اما لزوماً هنگام تولد کامل نیست.
  • یادگیری تغییر نسبتاً پایدار رفتار بر اثر تجربه است و خوگیری، شرطی شدن کلاسیک و فعال، حل مسئله و نقش‌پذیری شکل‌های گوناگون آن‌اند.
  • بیشتر رفتارها از برهم‌کنش زمینهٔ ژنی و تجربه‌های محیطی شکل می‌گیرند و این برهم‌کنش به پاسخ مناسب جانور در محیط متغیر کمک می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۱۵ تا ۱۲۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۲: انتخاب طبیعی و رفتار

در این درس یاد می‌گیری … رفتارهای جانوران در زادآوری، غذایابی، قلمروخواهی، مهاجرت و دوره‌های کم‌فعالیتی را از دید انتخاب طبیعی و با توجه به سود و هزینهٔ آنها برای بقا و زادآوری توضیح بدهی.

پیش از شروع

دم بلند و پرزرق‌وبرق طاووس نر می‌تواند فرار از شکارچی را سخت‌تر کند؛ پس چرا انتخاب طبیعی چنین ویژگی پرهزینه‌ای را حذف نکرده است؟

بقا تنها بخش ماجرا نیست؛ موفقیت در زادآوری هم اهمیت دارد. دم زینتی می‌تواند احتمال انتخاب‌شدن طاووس نر توسط ماده را افزایش دهد؛ پس برای فهم یک ویژگی یا رفتار، باید سود و هزینهٔ آن را در کنار هم بررسی کنیم.

رفتار چگونه و چرا؟

رفتار چگونه و چرا؟

کاکایی پس از بیرون آمدن جوجه‌ها، پوسته‌های شکستهٔ تخم را از لانه دور می‌کند. برای فهم این رفتار، دو پرسش متفاوت داریم:

  • چگونه انجام می‌شود؟ یعنی ژن‌ها، رشدونمو و عملکرد بدن چه نقشی در انجام رفتار دارند؟
  • چرا انجام می‌شود؟ یعنی این رفتار چه سود و هزینه‌ای برای بقا و زادآوری جانور دارد؟ این پرسش را از دید انتخاب طبیعی بررسی می‌کنیم.

برای بررسی چرایی رفتار کاکایی، پژوهشگری تخم‌های مرغ را شبیه تخم کاکایی رنگ کرد. کنار تعدادی از آنها پوستهٔ شکسته گذاشت و کنار بقیه نگذاشت تا بتواند نتیجه را مقایسه کند. کلاغ‌ها تخم‌های کنار پوسته‌ها را بیشتر پیدا کردند و خوردند؛ سفیدی داخل پوسته‌ها راهنمای آنها بود.

پس دور انداختن پوسته، با وجود صرف زمان و انرژی، احتمال پیدا شدن زاده‌ها به‌دست شکارچی را کم می‌کند. این رفتار سازگارکننده است، چون به بقای زاده‌ها کمک می‌کند؛ انتخاب طبیعی چنین رفتارهایی را برمی‌گزیند. توجه کن: این توضیح به معنی آگاه بودن کاکایی از فایدهٔ رفتارش نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵

انتخاب جفت و پرورش زاده‌ها

انتخاب جفت و پرورش زاده‌ها

موفقیت زادآوری فقط به جفت‌گیری نیست؛ تعداد زاده‌های سالم اهمیت دارد. انتخاب جفت و شیوهٔ نگهداری از زاده‌ها بر این موفقیت اثر می‌گذارند.

ماده‌ها معمولاً برای تولیدمثل و پرورش زاده‌ها زمان و انرژی بیشتری صرف می‌کنند؛ بنابراین بیشتر انتخاب‌کنندهٔ جفت‌اند. طاووس ماده، نری با رنگ درخشان و لکه‌های چشم‌مانند بیشتر روی دم را ترجیح می‌دهد. این ویژگی‌ها می‌توانند نشانهٔ سلامت و ژن‌های صفات سازگارکننده باشند. پس دم زینتی، با وجود دشوارکردن فرار، می‌تواند شانس زادآوری نر را افزایش دهد.

اما ماده همیشه انتخاب‌کننده نیست! در نوعی جیرجیرک، نر همراه زامه‌ها کیسه‌ای پرهزینه از مواد مغذی می‌دهد. او مادهٔ بزرگ‌تر را انتخاب می‌کند، چون تخمک‌های بیشتری دارد. مثل تقسیم مسئولیت در یک کار روزمره، برای فهم رفتار باید ببینیم چه کسی هزینهٔ بیشتری می‌پردازد؛ البته این مقایسه به معنای تصمیم‌گیری آگاهانهٔ جانور نیست.

در نظام چندهمسری طاووس، ماده زاده‌ها را پرورش می‌دهد؛ نر می‌تواند با نگهداری قلمرو غیرمستقیم کمک کند. در نظام تک‌همسری، مانند قمری خانگی، هر دو والد هزینهٔ پرورش زاده‌ها را می‌پردازند و در انتخاب جفت سهم برابر دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶

هر غذای بزرگ‌تری بهتر نیست

هر غذای بزرگ‌تری بهتر نیست

اگر برای خوردن یک خوراکی مجبور باشی راه زیادی بروی و بسته‌بندی سختی را باز کنی، فقط مقدار غذای داخل بسته مهم نیست؛ زحمتی که برای رسیدن به آن می‌کشی هم اهمیت دارد!

در جانوران هم غذایابی بهینه به موازنهٔ انرژی غذا و هزینهٔ به‌دست‌آوردن و مصرف آن مربوط است. انرژی خالص دریافتی یعنی انرژی به‌دست‌آمده از غذا، پس از کم‌کردن انرژی صرف‌شده برای دستیابی و مصرف آن. بنابراین، بزرگ‌ترین غذا لزوماً بهترین انتخاب نیست. خرچنگ ساحلی صدف‌های متوسط را ترجیح می‌دهد؛ صدف بزرگ انرژی بیشتری دارد، اما شکستن آن هم انرژی بیشتری می‌خواهد و صدف متوسط بیشترین انرژی خالص را فراهم می‌کند.

البته انرژی تنها عامل نیست. اگر شکارچی نزدیک باشد، جانور ممکن است رفتار غذایابی خود را تغییر دهد و گوش‌به‌زنگ‌تر غذا بخورد؛ سود غذا باید با خطر شکارشدن هم سنجیده شود.

همچنین هر چیزی که جانور می‌خورد، الزاماً برای دریافت انرژی نیست. طوطی‌ها خاک رس می‌خورند تا مواد سمی غذاهای گیاهی در لولهٔ گوارششان خنثی شود؛ نه برای اینکه خاک غذایی پرانرژی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸

ماندن و دفاع، یا رفتن؟

ماندن و دفاع، یا رفتن؟

اگر پرنده‌ای با آواز، مزاحمی را از اطراف لانه دور کند، چه سودی می‌برد؟ قلمروخواهی یعنی دفاع از بخشی از محل زندگی در برابر جانوران دیگر. این دفاع، دسترسی اختصاصی به غذا، فرصت جفت‌یابی و پناهگاه را بیشتر می‌کند؛ اما رایگان نیست: آواز و درگیری، زمان و انرژی می‌خواهند. درگیری ممکن است باعث آسیب شود و آواز هم جای پرنده را به شکارچی نشان دهد. پس باید سود و هزینه را کنار هم دید.

گاهی با تغییر فصل، منابع کم و شرایط نامساعد می‌شود. مهاجرت، جابه‌جایی طولانی و رفت‌وبرگشتی جانوران، راهی برای رسیدن به زیستگاهی مناسب‌تر برای تغذیه، بقا و زادآوری است؛ مثل پرندگانی که پاییز به شمال ایران می‌آیند و بهار بازمی‌گردند.

غریزی بودن مهاجرت به معنی بی‌اثر بودن تجربه نیست: سارهای باتجربه مسیر را بهتر از سارهای تازه‌کار تشخیص می‌دهند. جانوران برای جهت‌یابی از نشانه‌هایی مانند خورشید، ستاره‌ها و میدان مغناطیسی زمین استفاده می‌کنند. در آزمایش کبوتر خانگی در هوای ابری، قرار دادن آهنربا روی سر، جهت‌یابی را مختل کرد؛ این نتیجه نقش میدان مغناطیسی زمین را نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹

کم‌فعالیتی برای زنده‌ماندن

کم‌فعالیتی برای زنده‌ماندن

وقتی شرایط محیط نامساعد است، همیشه جابه‌جایی راه‌حل نیست؛ بعضی جانوران با کاهش فعالیت و مصرف انرژی دوام می‌آورند. مثل وقتی که برای بیشتر ماندن شارژ گوشی، مصرفش را کم می‌کنی؛ البته در جانور، این تغییر بخشی از عملکرد زیستی بدن است، نه تصمیمی آگاهانه.

خواب زمستانی دوره‌ای از خواب عمیق و کاهش فعالیت در زمستان است. در این حالت، دمای بدن، مصرف اکسیژن، تعداد تنفس و نیاز به انرژی کاهش می‌یابد. جانور پیش از ورود به این دوره غذای زیادی می‌خورد و چربی ذخیره می‌کند؛ این ذخیره هنگام خواب مصرف می‌شود.

رکود تابستانی نیز با کاهش فعالیت و سوخت‌وساز همراه است، اما در جانوران ساکن محیط‌های بسیار گرم، در پاسخ به کمبود غذا یا خشکسالی دیده می‌شود.

پس شباهت اصلی این دو، کم‌کردن مصرف انرژی برای بقا است؛ تفاوتشان به شرایط بروز مربوط می‌شود. مراقب باش: کم‌فعالیتی به معنی متوقف‌شدن کامل فرایندهای بدن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰

مثال حل‌شده

در آزمایش کاکایی‌ها، چرا پژوهشگر فقط کنار تعدادی از تخم‌های رنگ‌آمیزی‌شده پوستهٔ شکسته گذاشت، نه کنار همهٔ آنها؟

  1. ابتدا پرسش پژوهش را مشخص می‌کنیم: آیا حضور پوستهٔ شکسته باعث می‌شود شکارچی تخم‌ها را آسان‌تر پیدا کند؟

  2. برای بررسی این اثر، باید دو وضعیت قابل‌مقایسه داشته باشیم: تخم‌های دارای پوستهٔ شکسته در کنارشان و تخم‌های بدون آن.

  3. تخم‌های بدون پوستهٔ شکسته نشان می‌دهند در نبود این نشانه، چه میزان شکار رخ می‌دهد؛ پس مبنای مقایسه‌اند.

  4. خورده‌شدن بیشتر تخم‌های کنار پوسته‌ها، از این توضیح پشتیبانی می‌کند که سفیدی داخل پوسته به پیدا شدن تخم‌ها کمک می‌کند؛ بدون گروه مقایسه نمی‌توانستیم چنین نتیجه‌ای بگیریم.

جواب: تخم‌های بدون پوستهٔ شکسته، گروه مقایسه بودند تا بتوان اثر حضور پوسته را بر پیدا شدن و خورده‌شدن تخم‌ها بررسی کرد؛ اگر کنار همهٔ تخم‌ها پوسته قرار می‌گرفت، این مقایسه ممکن نبود.

نکات مهم

  • در بررسی چرایی رفتار، سود و هزینهٔ آن را برای بقا و زادآوری می‌سنجیم؛ موفقیت زادآوری نیز با داشتن بیشترین تعداد زاده‌های سالم سنجیده می‌شود.
  • در غذایابی، قلمروخواهی و مهاجرت، دسترسی به غذا، جفت و پناهگاه در کنار هزینهٔ انرژی و خطر آسیب یا شکارشدن اهمیت دارد.
  • خواب زمستانی و رکود تابستانی دوره‌های کاهش فعالیت‌اند که به بقا در شرایط نامساعد کمک می‌کنند، اما شرایط بروز آنها یکسان نیست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۲۱ تا ۱۲۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گفتار ۳ ارتباط و زندگی گروهی

در این درس یاد می‌گیری چگونه ارتباط و همکاری به زندگی گروهی جانوران کمک می‌کند و چرا رفتار دگرخواهی، با وجود هزینه برای فرد کمک‌کننده، می‌تواند با انتخاب طبیعی حفظ شود.

پیش از شروع

چرا جانوری با دیدن شکارچی فریاد می‌زند و دیگران را نجات می‌دهد، درحالی‌که ممکن است با همین کار خودش بیشتر در خطر بیفتد؟

این هشدار نمونه‌ای از دگرخواهی است: کمک به دیگری با هزینه‌ای برای خود. اگر دریافت‌کنندگان کمک خویشاوند باشند، زنده‌ماندن و زادآوری آنها می‌تواند به انتقال ژن‌های مشترک کمک کند؛ پس برای فهم این رفتار، فقط نباید سرنوشت فرد هشداردهنده را دید.

پیام‌هایی برای پیدا کردن غذا

پیام‌هایی برای پیدا کردن غذا

اگر دوستت با اشاره مسیر یک فروشگاه را نشانت دهد، پیام او مسیر حرکتت را تغییر می‌دهد. در جانوران هم ارتباط، انتقال اطلاعاتی است که بر رفتار جانور دیگر اثر می‌گذارد. پیام می‌تواند صدا، علامت دیداری، بو یا لمس باشد؛ مثلاً جوجهٔ کاکایی با لمس منقار والد، غذا درخواست می‌کند.

زنبور یابنده چگونه نشانی غذا را می‌دهد؟ زنبور کارگری که منبع غذایی تازه‌ای یافته، پس از بازگشت به کندو حرکات ویژه‌ای انجام می‌دهد و وزوز متفاوتی دارد. دیگر کارگرها از این پیام‌ها، فاصلهٔ تقریبی و جهت پرواز به سوی غذا را درمی‌یابند. هرچه مدت این حرکات بیشتر باشد، غذا دورتر است؛ نه اینکه مقدار غذا حتماً بیشتر باشد!

این اطلاعات مثل یک راهنمای مسیر است، نه نشانی دقیقِ آخر راه. زنبورها به سوی محدودهٔ غذا پرواز می‌کنند و سپس با بویایی، محل دقیق غذا را می‌یابند. به این ترتیب، جست‌وجو زمان و انرژی کمتری می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

مزیت‌های کنار هم بودن

مزیت‌های کنار هم بودن

تصور کن هنگام انجام یک کار گروهی، هر نفر بخشی از کار را بر عهده بگیرد؛ کارهایی ممکن می‌شود که انجامشان برای یک نفر دشوار بود. در بعضی جانوران هم همکاری و تقسیم کار از مزیت‌های زندگی گروهی است.

زندگی در گروه می‌تواند احتمال شکار شدن را کاهش دهد؛ چون نگهبان‌ها اطراف را زیر نظر دارند. اعضای گروه همچنین می‌توانند اطلاعات محل غذا را دریافت کنند یا با شکار گروهی، جانوری بزرگ‌تر را به دام بیندازند. پس گروه هم می‌تواند به امنیت بیشتر کمک کند و هم به دسترسی بهتر به غذا.

مورچه‌های برگ‌بُر نمونه‌ای از تقسیم کارند: برخی کارگرها برگ را می‌بُرند و به لانه می‌برند و برخی دیگر دفاع می‌کنند. نکتهٔ مهم این است که برگ‌ها غذای مستقیم این مورچه‌ها نیستند؛ آنها قطعه‌های برگ را برای پرورش نوعی قارچ به کار می‌برند و از آن قارچ تغذیه می‌کنند. بنابراین، کارهای متفاوت اعضای گروه در کنار هم به تأمین غذا کمک می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

هزینه برای خود، کمک به خویشاوند

هزینه برای خود، کمک به خویشاوند

دم‌عصاییِ نگهبان با دیدن شکارچی صدا درمی‌آورد؛ اعضای گروه فرصت فرار پیدا می‌کنند، اما خود نگهبان بیشتر جلب توجه می‌کند و در خطر می‌افتد. اینجا کمک کردن برای کمک‌کننده هزینه دارد.

در زیست‌شناسی، دگرخواهی یعنی رفتاری که بقا و موفقیت تولیدمثلی جانور دیگری را افزایش دهد، اما احتمال بقا و تولیدمثلِ کمک‌کننده را کاهش دهد. پس هر همکاری‌ای لزوماً دگرخواهی نیست؛ باید هزینهٔ کمک‌کننده را هم بررسی کنیم.

حالا پرسش مهم: انتخاب طبیعی چگونه می‌تواند چنین رفتاری را حفظ کند؟ خویشاوندان بخشی از ژن‌هایشان را با هم مشترک‌اند. اگر کمک یک جانور باعث شود خویشاوندانش بیشتر زنده بمانند و زادآوری کنند، ژن‌های مشترک می‌توانند از راه زاده‌های آنها به نسل بعد برسند؛ حتی اگر کمک‌کننده خودش زاده‌ای نداشته باشد.

زنبورهای عسلِ کارگر نمونه‌ای روشن‌اند: این زنبورهای نازا از زاده‌های ملکه نگهداری می‌کنند. برای توضیح این رفتار، لازم نیست فرض کنیم زنبور آگاهانه برای انتقال ژن‌ها برنامه‌ریزی می‌کند؛ مهم، پیامد رفتار در نسل‌های پیاپی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

کمکی که جبران می‌شود

کمکی که جبران می‌شود

آیا کمک به جانوری که خویشاوند نیست هم می‌تواند برای کمک‌کننده سود داشته باشد؟ در خفاش‌های خون‌آشام، جبران کمک در آینده اهمیت دارد.

این خفاش‌ها گروهی زندگی می‌کنند و از خون پستانداران بزرگ تغذیه می‌کنند. اگر خفاشی غذا پیدا نکند، ممکن است از گرسنگی بمیرد. خفاشی که تغذیه کرده، بخشی از خون خورده‌شده را برمی‌گرداند و در اختیار خفاش گرسنه می‌گذارد؛ پس بخشی از غذای خودش را از دست می‌دهد، اما به بقای دیگری کمک می‌کند.

این رابطه یک‌طرفه باقی نمی‌ماند: دریافت‌کنندهٔ غذا در آینده کمک را جبران می‌کند. اگر چنین نکند، از اشتراک غذا کنار گذاشته می‌شود. شبیه همکاری دو دوست است که هرکدام هنگام نیاز به دیگری کمک می‌کند؛ البته برای توضیح رفتار خفاش‌ها لازم نیست تصمیم‌گیری آگاهانه‌ای مانند انسان فرض کنیم.

نکتهٔ اصلی: این خفاش‌ها الزاماً خویشاوند نیستند؛ کمکِ جبران‌شونده می‌تواند به بقای آنها کمک کند و از راه انتخاب طبیعی حفظ شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

یاری امروز، فرصت فردا

یاری امروز، فرصت فردا

تصور کن پرنده‌ای جوان، به‌جای پرورش زاده‌های خودش، به یک جفت پرنده در نگهداری از جوجه‌هایشان کمک کند. آیا این کمک فقط برای صاحب‌های لانه سود دارد؟

پرندگان یاریگر با کمک به والدین، احتمال زنده‌ماندن جوجه‌ها را بیشتر می‌کنند؛ اما خودشان هم ممکن است در آینده سود ببرند. این یاریگرها اغلب جوان‌اند و هنگام کمک‌کردن، تجربهٔ پرورش جوجه به دست می‌آورند. وقتی خودشان زادآوری کنند، این تجربه می‌تواند در نگهداری از زاده‌هایشان به کار بیاید؛ شبیه کسی که با کمک در مراقبت از کودک، مهارت کسب می‌کند.

فرصت دیگری هم وجود دارد: اگر پرندگان زادآور بمیرند، یاریگر ممکن است قلمرو آن‌ها را در اختیار بگیرد و خودش زادآوری کند. پس کمک امروز می‌تواند فرصتی برای زادآوری فردا فراهم کند؛ البته این سود آینده، احتمالی است، نه تضمین‌شده.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۴

مثال حل‌شده

یک دم‌عصایی با دیدن شکارچی فریاد هشدار می‌کشد. خویشاوندانش فرصت فرار پیدا می‌کنند، اما احتمال دیده‌شدن خود او توسط شکارچی بیشتر می‌شود. چرا این رفتار دگرخواهی است و چگونه ممکن است با انتخاب طبیعی حفظ شود؟

  1. ابتدا سود دریافت‌کنندگان کمک را مشخص می‌کنیم: هشدار، فرصت فرار و احتمال بقای خویشاوندان را افزایش می‌دهد.

  2. سپس هزینهٔ کمک‌کننده را پیدا می‌کنیم: جلب توجه شکارچی می‌تواند احتمال بقای نگهبان را کاهش دهد؛ پس رفتار، ویژگی دگرخواهی را دارد.

  3. نگهبان و خویشاوندانش بخشی از ژن‌های خود را به‌طور مشترک دارند؛ خویشاوندانی که زنده می‌مانند، ممکن است زادآوری کنند و این ژن‌های مشترک را منتقل کنند.

  4. بنابراین کاهش شانس بقای فرد کمک‌کننده لزوماً به معنای حذف رفتار نیست؛ کمک به انتقال ژن‌های مشترک می‌تواند توضیح دهد چرا انتخاب طبیعی چنین رفتاری را حفظ کرده است.

جواب: این رفتار دگرخواهی است، زیرا نگهبان با افزایش خطر برای خود به بقای دیگران کمک می‌کند؛ افزایش بقای خویشاوندان و انتقال ژن‌های مشترک می‌تواند حفظ این رفتار را با انتخاب طبیعی توضیح دهد.

نکات مهم

  • جانوران با پیام‌های صوتی، دیداری، شیمیایی و لمسی اطلاعات مبادله می‌کنند و بر رفتار یکدیگر اثر می‌گذارند.
  • زندگی گروهی با همکاری، تقسیم کار و انتقال اطلاعات می‌تواند امنیت و دسترسی به غذا را افزایش دهد.
  • دگرخواهی برای کمک‌کننده هزینه دارد، اما انتقال ژن‌های مشترک خویشاوندان، جبران کمک یا فرصت‌های آینده می‌تواند حفظ آن را با انتخاب طبیعی توضیح دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۸ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۸ زیست دوازدهم · رایگان