درس ۱ · صفحهٔ ۱۰۷ تا ۱۱۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
گفتار ۱: اساس رفتار
در این درس یاد میگیری رفتار غریزی و انواع اصلی یادگیری را با مثال تشخیص بدهی و توضیح دهی چگونه ژنها و تجربه در شکلگیری رفتار جانوران با هم اثر میگذارند.
پیش از شروع
جوجهٔ کاکایی از همان لحظهٔ بیرون آمدن از تخم برای گرفتن غذا به منقار والد نوک میزند؛ پس چرا چند روز بعد در همین کار ماهرتر میشود؟
جوجه برای آغاز این رفتار به آموزش نیاز ندارد، چون اساس آن ژنی است. اما تجربه و تمرین، نوکزدنهایش را دقیقتر میکند؛ پس غریزی بودن یک رفتار به معنی تغییرناپذیر بودن آن نیست.
رفتار از کجا آغاز میشود؟
رفتار از کجا آغاز میشود؟
وقتی گربهای با شنیدن صدایی ناگهانی سرش را برمیگرداند، صدا محرک و سر برگرداندن رفتار است. رفتار یعنی پاسخ یا مجموعهای از پاسخهای جانور به محرک. محرک همیشه بیرون از بدن نیست؛ تغییر میزان هورمونها یا گلوکز خون هم میتواند محرک باشد.
بعضی رفتارها غریزیاند؛ یعنی اساس ژنی و ارثی دارند. برای دیدن نقش ژنها، آزمایش موش مادر را دنبال کنیم:
- موش مادرِ طبیعی، نوزادان دورشده را به سوی خود برمیگرداند.
- پس از وارسی نوزادان، ژن در یاختههایی از مغز مادر فعال میشود. محصول این ژن، زنجیرهای از فرایندها را به راه میاندازد که به بروز مراقبت مادری میانجامد.
- پژوهشگران این ژن را با جهش غیرفعال کردند. موشهای مادهٔ دارای ژن جهشیافته، نوزادان را وارسی کردند، اما سپس آنها را نادیده گرفتند و مراقبت نکردند.
پس این آزمایش نشان میدهد مراقبت مادری در موش اساس ژنی دارد؛ نه اینکه ژن بهتنهایی و بدون فرایندهای بدن، مستقیماً رفتار را انجام دهد. همچنین غریزی بودن لزوماً به معنی کامل بودن رفتار در لحظهٔ تولد نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹
یادگیری و پاسخ ندادن
یادگیری و پاسخ ندادن
آیا یادگیری همیشه یعنی انجام دادن کاری تازه؟ نه؛ گاهی جانور یاد میگیرد پاسخ ندهد!
یادگیری یعنی تغییر نسبتاً پایدار رفتار بر اثر تجربه. پس هر تغییری در رفتار را نباید یادگیری بدانیم؛ مثلاً کاهش موقتی فعالیت بهعلت خستگی، بهتنهایی نشانهٔ یادگیری نیست.
جوجهٔ پرنده با دیدن برگی که بالای سرش حرکت میکند، ممکن است ابتدا سرش را پایین بیاورد و بیحرکت بماند. اگر بارها این حرکت را ببیند و خطری یا فایدهای برایش نداشته باشد، پاسخ آن بهتدریج کاهش مییابد. این نوع یادگیری خوگیری یا عادی شدن نام دارد.
برای نمونه، پرندگان حیاط ممکن است ابتدا از یک مترسک بترسند، اما با دیدن مکرر آن و تجربهٔ بیخطر بودنش، کمتر واکنش نشان دهند. نکته این است که محرک هنوز وجود دارد، ولی پاسخ جانور کاهش یافته است. خوگیری کمک میکند جانور انرژی خود را صرف واکنش به محرکهای بیاهمیت نکند و آن را برای فعالیتهای حیاتی نگه دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰
دو راه شرطی شدن
دو راه شرطی شدن
صدای زنگ چگونه میتواند دهان سگ را آب بیندازد؟ غذا بهطور طبیعی باعث ترشح بزاق سگ میشود، اما صدای زنگ در ابتدا چنین اثری ندارد. پاولوف بارها زنگ را همراه با دادن غذا به صدا درآورد. پس از این تجربهها، شنیدن زنگ بهتنهایی هم باعث ترشح بزاق شد. این شرطی شدن کلاسیک است: جانور میان دو محرک، یعنی زنگ و غذا، ارتباط میآموزد؛ زنگ به محرک شرطی تبدیل میشود.
حالا موش گرسنهای را در جعبهٔ اسکینر تصور کن. موش ابتدا تصادفی اهرم را فشار میدهد و غذا میگیرد. با تکرار این تجربه، میآموزد برای دریافت غذا اهرم را فشار دهد. این شرطی شدن فعال است: جانور میان رفتار خودش و پیامد آن، یعنی پاداش یا تنبیه، ارتباط برقرار میکند و احتمال انجام آن رفتار تغییر میکند.
کلید تشخیص: در کلاسیک بپرس «کدام دو محرک به هم مرتبط شدهاند؟»؛ در فعال بپرس «کدام رفتار، چه پیامدی داشته است؟» فعال را فقط به پاداش محدود نکن؛ پیامد ناخوشایند هم میتواند باعث پرهیز از رفتار شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲
حل مسئله و نقشپذیری
حل مسئله و نقشپذیری
اگر غذا را ببینی اما دستت به آن نرسد، آیا میتوانی از وسایل اطراف کمک بگیری؟ شامپانزهای در آزمایش، پس از تلاشهای ناموفق برای رسیدن به موزهای آویزان، جعبهها را روی هم گذاشت و از آنها بالا رفت. در حل مسئله، جانور تجربههای قبلی را به موقعیت تازه پیوند میدهد و برای حل آن برنامهریزی میکند؛ پس موضوع فقط تکرار یک حرکت نیست.
نقشپذیری ویژگی دیگری دارد: یادگیری در دورهای مشخص از زندگی رخ میدهد. جوجهغازها در چند ساعت نخست پس از خروج از تخم، نخستین جسم متحرکی را که میبینند دنبال میکنند؛ این جسم معمولاً مادر است، اما ممکن است انسان باشد! این بازه، دورهٔ حساس است که نقشپذیری در آن بیشترین موفقیت را دارد. شناخت مادر کمک میکند جوجه از مراقبت او برخوردار شود و رفتارهایی مثل جستوجوی غذا را از او بیاموزد.
پس برای تشخیص این دو، بپرس: «جانور تجربههایش را برای حل موقعیتی تازه به کار میبرد، یا یادگیری به دورهٔ خاصی از زندگی وابسته است؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳
غریزه و یادگیری در کنار هم
غریزه و یادگیری در کنار هم
به پرسش آغاز درس برگردیم: اگر نوک زدن جوجهٔ کاکایی غریزی است، چرا با گذشت زمان دقیقتر میشود؟ چون ژنی بودن یک رفتار، به معنی بیتأثیر بودن تجربه نیست. جوجه زمینهٔ ژنیِ درخواست غذا را دارد، اما با نوک زدن و دریافت غذا از والد، تجربه کسب میکند و نوک زدنهایش دقیقتر میشود. پس یادگیری، رفتار غریزی را اصلاح میکند؛ نه اینکه آن را از هیچ بسازد.
برای فهم این همراهی، به رشد یک گیاه فکر کن: ویژگیهای ارثی آن مهماند، اما شرایط محیط هم بر شکلگیری ویژگیهایش اثر میگذارد. در بیشتر رفتارهای جانوران نیز نباید ژن و محیط را دو عامل کاملاً جدا بدانیم.
این برهمکنش چه فایدهای دارد؟ محیط همیشه ثابت نمیماند. جانوری که بتواند با استفاده از تجربه، رفتار قبلی خود را تغییر دهد، امکان بیشتری برای پاسخ مناسب به شرایط تازه دارد. بنابراین، غریزه و یادگیری اغلب در کنار هم به شکلگیری رفتار کمک میکنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴
مثال حلشده
شقایق دریایی با تماس، بازوهایش را منقبض میکند، اما پس از تکرار حرکت بیخطر آب، دیگر به آن پاسخ نمیدهد. این کاهش پاسخ چه نوع یادگیری است و چه فایدهای دارد؟
محرک و پاسخ را جدا میکنیم: حرکت آب محرک است و انقباض بازوها پاسخ جانور است.
بررسی میکنیم چه چیزی تغییر کرده است: حرکت آب همچنان تکرار میشود، اما پاسخ جانور کاهش یافته است.
چون محرک تکراری سود یا زیانی ندارد و جانور میآموزد به آن پاسخ ندهد، این یادگیری را خوگیری مینامیم.
پاسخ ندادن به محرک بیاهمیت، از صرف انرژی اضافی جلوگیری میکند؛ این به معنای ناتوانی جانور در پاسخ به همهٔ محرکها نیست.
نکات مهم
- رفتار پاسخ جانور به محرک است و رفتار غریزی اساس ژنی و ارثی دارد، اما لزوماً هنگام تولد کامل نیست.
- یادگیری تغییر نسبتاً پایدار رفتار بر اثر تجربه است و خوگیری، شرطی شدن کلاسیک و فعال، حل مسئله و نقشپذیری شکلهای گوناگون آناند.
- بیشتر رفتارها از برهمکنش زمینهٔ ژنی و تجربههای محیطی شکل میگیرند و این برهمکنش به پاسخ مناسب جانور در محیط متغیر کمک میکند.