۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۶ ریاضی یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«حد و پیوستگی»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۱۱۹ تا ۱۴۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۱۹ تا ۱۲۱ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول: فرایندهای حدی

در این درس یاد می‌گیری با بررسی مساحت چندضلعی‌های محاطی و محیطی و تغییر مساحت مستطیل، توضیح بدهی چگونه یک مقدار می‌تواند هرقدر بخواهیم به مقداری مشخص نزدیک شود.

پیش از شروع

چطور می‌توان با شکل‌هایی که ضلع‌های صاف دارند، مساحت یک دایره را هرقدر بخواهیم دقیق‌تر به دست آورد؟

می‌توانیم داخل دایره چندضلعی‌های منتظم رسم کنیم و تعداد ضلع‌هایشان را بیشتر و بیشتر کنیم. مساحت این شکل‌ها همچنان از مساحت دایره کمتر است، اما می‌توان اختلاف را هرقدر بخواهیم کوچک کرد؛ کافی است تعداد ضلع‌ها به‌اندازهٔ کافی زیاد باشد.

نزدیک‌شدن از داخل دایره

نزدیک‌شدن از داخل دایره

تصور کن می‌خواهی با یک تکه مقوای چندضلعی، کف یک سینی دایره‌ای را بپوشانی. اگر رأس‌های چندضلعی روی لبهٔ دایره باشند، چندضلعی محاطی است؛ یعنی داخل دایره قرار دارد.

یک مثلث متساوی‌الاضلاع محاطی، بخش زیادی از دایره را خالی می‌گذارد. مربع محاطی فضای بیشتری را می‌پوشاند. با افزایش تعداد ضلع‌های چندضلعیِ منتظم، فاصله‌های خالی بین ضلع‌ها و لبهٔ دایره کمتر می‌شوند؛ پس مساحت چندضلعی به مساحت دایره نزدیک‌تر می‌شود.

نکتهٔ اصلی فقط «نزدیک‌تر شدن» نیست: هرقدر دقت بیشتری بخواهیم، می‌توانیم تعداد ضلع‌ها را به‌اندازهٔ کافی زیاد کنیم تا اختلاف دو مساحت از مقدار دلخواه ما کمتر شود.

بااین‌حال، هر چندضلعی با تعداد ضلع محدود هنوز مقداری فضای خالی باقی می‌گذارد؛ پس مساحتش از مساحت دایره کمتر است. بنابراین این نزدیک‌شدن، از مقدارهای کمتر رخ می‌دهد و لازم نیست دو مساحت دقیقاً برابر شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰

نزدیک‌شدن از بیرون دایره

نزدیک‌شدن از بیرون دایره

این بار یک دایره را درون یک چندضلعی منتظم محیطی تصور کن: هر ضلع چندضلعی بر دایره مماس است و تمام دایره داخل آن قرار دارد. پس مساحت چندضلعی از مساحت دایره بیشتر است؛ قسمت‌های بیرون دایره، مساحت اضافه‌اند.

مثلاً اگر بخواهی یک صفحۀ دایره‌ای را از مقوایی به شکل مربعِ محیطی ببُری، اطراف دایره مقداری مقوای اضافه می‌ماند. اگر به‌جای مربع، چندضلعی منتظم محیطی با ضلع‌های بیشتری داشته باشی، این اضافات کمتر می‌شوند.

با افزایش تعداد ضلع‌ها، مرز چندضلعی بهتر دور دایره می‌نشیند و مساحت آن از بالا به مساحت دایره نزدیک می‌شود. می‌توان اختلاف این دو مساحت را هرقدر بخواهیم کوچک کرد؛ کافی است تعداد ضلع‌ها را به‌اندازۀ کافی زیاد کنیم. البته هر چندضلعی با تعداد ضلع محدود، هنوز مساحتی بیشتر از دایره دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

عرض نزدیک می‌شود، مساحت هم!

عرض نزدیک می‌شود، مساحت هم!

یک مستطیل با طول ثابت 44 واحد را تصور کن. اگر عرض آن را xx بنامیم، مساحتش از رابطهٔ A=4xA=4x به دست می‌آید. پس هر تغییری در عرض، مساحت را هم تغییر می‌دهد.

حالا عرض را با مقدارهایی کمتر از 33، به این عدد نزدیک کنیم:

  • اگر عرض 2.52.5 باشد، مساحت 1010 است.
  • اگر عرض 2.92.9 باشد، مساحت 11.611.6 است.
  • اگر عرض 2.992.99 باشد، مساحت 11.9611.96 است.

می‌بینی؟ عرض از پایین به 33 نزدیک می‌شود و مساحت هم از پایین به 1212 نزدیک می‌شود. لازم نیست عرض حتماً برابر 33 شود تا بتوانیم دربارهٔ این نزدیک‌شدن حرف بزنیم.

برای فهم دقیق‌تر، فاصلهٔ عرض تا 33 را نگاه کن: فاصلهٔ مساحت تا 1212، چهار برابر آن است؛ یعنی 12−A=4(3−x)12-A=4(3-x). بنابراین با به‌اندازهٔ کافی نزدیک‌کردن عرض به 33، می‌توانیم مساحت را هرقدر بخواهیم به 1212 نزدیک کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

مثال حل‌شده

طول مستطیلی ثابت و برابر 44 واحد است. عرض آن به‌ترتیب 2.52.5، 2.92.9 و 2.992.99 واحد می‌شود. مساحت هر مستطیل را حساب کن و بگو با نزدیک‌شدن عرض به 33 از پایین، مساحت چگونه تغییر می‌کند.

  1. مساحت مستطیل از رابطهٔ A=4wA=4w به دست می‌آید؛ در این رابطه، ww عرض مستطیل است.

  2. برای عرض 2.52.5 داریم: A=4×2.5=10A=4\times2.5=10 واحد مربع.

  3. برای عرض 2.92.9 داریم: A=4×2.9=11.6A=4\times2.9=11.6 واحد مربع.

  4. برای عرض 2.992.99 داریم: A=4×2.99=11.96A=4\times2.99=11.96 واحد مربع.

  5. مقدار هدف مساحت برابر 4×3=124\times3=12 است؛ فاصلهٔ مساحت‌های محاسبه‌شده از آن به‌ترتیب 22، 0.40.4 و 0.040.04 واحد مربع است.

  6. تا وقتی عرض کمتر از 33 باشد، مساحت کمتر از 1212 است؛ با نزدیک‌کردن کافی عرض به 33، می‌توان مساحت را هرقدر بخواهیم به 1212 نزدیک کرد.

جواب: مساحت‌ها به‌ترتیب 1010، 11.611.6 و 11.9611.96 واحد مربع‌اند و از مقدارهای کمتر به 1212 واحد مربع نزدیک می‌شوند.

نکات مهم

  • مساحت چندضلعی منتظم محاطی با افزایش کافی تعداد ضلع‌ها، از پایین به مساحت دایره نزدیک می‌شود.
  • مساحت چندضلعی منتظم محیطی با افزایش کافی تعداد ضلع‌ها، از بالا به مساحت دایره نزدیک می‌شود.
  • در مستطیلی با طول ثابت 44، نزدیک‌شدن عرض به 33 از پایین باعث می‌شود مساحت از پایین به 1212 نزدیک شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۲۱ تا ۱۲۳ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول | فرایندهای حدی

در این درس یاد می‌گیری با کمک جدول و نمودار، نزدیک‌شدن ورودی از چپ و راست را تشخیص بدهی، حدهای یک‌طرفه را پیدا کنی و دربارهٔ وجود حد دوطرفه تصمیم بگیری.

پیش از شروع

طول یک مستطیل 44 واحد است. اگر عرضش بدون برابر شدن با 33، از هر دو طرف به 33 نزدیک شود، آیا مساحتش هم به عدد مشخصی نزدیک می‌شود؟

بله؛ مساحت از هر دو طرف به 1212 نزدیک می‌شود، چون مساحت این مستطیل برابر 44 برابر عرض آن است. برای بررسی این نزدیک‌شدن، لازم نیست عرض دقیقاً برابر 33 شود؛ رفتار مساحت در نزدیکی این عرض را دنبال می‌کنیم.

از شکل به تابع مساحت

از شکل به تابع مساحت

تصور کن یک ضلعِ مستطیل را جابه‌جا می‌کنی؛ عرض مستطیل تغییر می‌کند و مساحتش هم همراه آن عوض می‌شود. در این درس می‌خواهیم ببینیم وقتی اندازهٔ یک شکل به مقدار مشخصی نزدیک می‌شود، مساحت آن چه رفتاری دارد.

در شکل‌های محیطیِ دایره هم پرسش مشابهی داریم: با بیشترشدن تعداد ضلع‌های چندضلعی منتظم، شکل به دایره نزدیک‌تر می‌شود؛ حالا می‌توان نزدیک‌شدن مساحت‌ها را بررسی کرد.

برای مستطیل، رابطه روشن‌تر است: مساحت برابر طول ضرب‌در عرض است. اگر طول را ثابت و برابر 44 واحد بگیریم و عرض را xx بنامیم، داریم:

f(x)=4xf(x)=4x

اینجا xx ورودیِ تابع، یعنی عرض مستطیل است؛ f(x)f(x) خروجیِ آن، یعنی مساحت مستطیل برحسب واحد مربع است. درست مثل یک باغچهٔ مستطیلی با طول ثابت که با تغییر عرضش، مقدار زمینِ داخل آن تغییر می‌کند.

پس به‌جای اندازه‌گیری دوبارهٔ شکل، می‌توانیم تغییر مساحت را با همین تابع دنبال کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

نزدیک‌شدن از چپ و راست

نزدیک‌شدن از چپ و راست

روی محور اعداد، عددهای کوچک‌تر از 33 در سمت چپ آن و عددهای بزرگ‌تر در سمت راست آن قرار دارند. پس برای نزدیک‌شدن به 33 دو مسیر داریم:

  • از چپ: مقدارهایی مثل 2.92.9، 2.992.99 و 2.9992.999 را در نظر بگیر. این مقدارها هنوز از 33 کوچک‌ترند، ولی فاصله‌شان با آن کمتر می‌شود. می‌نویسیم: x→3−x\rightarrow3^-.
  • از راست: مقدارهایی مثل 3.13.1، 3.013.01 و 3.0013.001 را در نظر بگیر. این مقدارها از 33 بزرگ‌ترند و به آن نزدیک می‌شوند. می‌نویسیم: x→3+x\rightarrow3^+.

مثل این است که از دو سوی یک نشانه روی خط‌کش به آن نزدیک شوی؛ مقصد یکی است، اما سمت نزدیک‌شدن فرق دارد.

حواست باشد: علامت‌های بالا، یعنی −- و ++، سمت نزدیک‌شدن را نشان می‌دهند؛ نه منفی یا مثبت بودن خودِ xx. در هر دو فهرست بالا، همهٔ مقدارها مثبت‌اند. همچنین نزدیک‌شدن به یک عدد، به معنی برابر شدن با آن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

حدهای یک‌طرفه چه می‌گویند؟

حدهای یک‌طرفه چه می‌گویند؟

تا اینجا دیدیم ورودی از کدام سمت نزدیک می‌شود؛ حالا می‌پرسیم: خروجی‌های تابع به چه عددی نزدیک می‌شوند؟ این عدد، حد تابع از همان سمت است.

برای مستطیل با طول 44، تابع مساحت f(x)=4xf(x)=4x است. وقتی عرض از چپ به 33 نزدیک می‌شود، مثلاً مقدارهای 2.92.9 و 2.992.99 را می‌گیرد، مساحت‌ها به‌ترتیب 11.611.6 و 11.9611.96 می‌شوند. هرچه عرض به 33 نزدیک‌تر شود، مساحت هم به 1212 نزدیک‌تر می‌شود. پس می‌نویسیم:

lim⁡x→3−f(x)=12\lim_{x\rightarrow3^-}f(x)=12

این عبارت را می‌خوانیم: «حد تابع، وقتی ورودی از چپ به 33 نزدیک می‌شود، برابر 1212 است.»

از راست هم با عرض‌های 3.13.1 و 3.013.01، مساحت‌های 12.412.4 و 12.0412.04 را داریم؛ این بار نیز مقصدِ مساحت‌ها 1212 است:

lim⁡x→3+f(x)=12\lim_{x\rightarrow3^+}f(x)=12

دقت کن: علامت‌های −- و ++، سمت نزدیک‌شدن ورودی را نشان می‌دهند، نه منفی یا مثبت بودنِ مقدار حد. حد دربارهٔ نزدیک‌شدن خروجی‌هاست، نه صرفاً محاسبهٔ مقدار تابع در خودِ نقطه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

دو طرف، یک مقصد

دو طرف، یک مقصد

فرض کن از دو مسیر به سمت یک قرارگاه می‌روی؛ برای اینکه مقصد مشترکی داشته باشی، هر دو مسیر باید به همان جا برسند. در بررسی حد هم باید هر دو سمت را ببینیم: حد چپ و حد راست باید موجود باشند و به یک عدد برسند.

برای تابع مساحت مستطیل، یعنی f(x)=4xf(x)=4x، دیدیم که:

lim⁡x→3−f(x)=12\lim_{x\to3^-}f(x)=12

lim⁡x→3+f(x)=12\lim_{x\to3^+}f(x)=12

چون این دو حد موجود و برابرند، می‌توانیم علامت‌های چپ و راست را کنار بگذاریم و بنویسیم:

lim⁡x→3f(x)=12\lim_{x\to3}f(x)=12

اما اگر مقدارهای تابع از چپ به یک عدد و از راست به عدد دیگری نزدیک شوند، حد دوطرفه وجود ندارد. پس پیدا کردن فقط یکی از حدهای یک‌طرفه کافی نیست؛ باید مقصد هر دو طرف را مقایسه کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

مثال حل‌شده

برای تابع h(x)={xx<2−x+5x>2h(x)=\begin{cases}x & x<2\\-x+5 & x>2\end{cases}، با بررسی چند مقدار نزدیک به 22، حد چپ و حد راست را پیدا کن و دربارهٔ وجود حد دوطرفه تصمیم بگیر.

  1. برای نزدیک‌شدن از چپ، ورودی‌های کوچک‌تر از 22 را انتخاب می‌کنیم؛ در این سمت ضابطهٔ تابع h(x)=xh(x)=x است.

  2. برای x=1.9x=1.9، x=1.99x=1.99 و x=1.999x=1.999، خروجی‌ها به‌ترتیب 1.91.9، 1.991.99 و 1.9991.999 هستند؛ با ادامهٔ این روند، خروجی‌ها به 22 نزدیک می‌شوند، پس lim⁡x→2−h(x)=2\lim_{x\rightarrow2^-}h(x)=2.

  3. برای نزدیک‌شدن از راست، ورودی‌های بزرگ‌تر از 22 را انتخاب می‌کنیم؛ در این سمت ضابطهٔ تابع h(x)=−x+5h(x)=-x+5 است.

  4. برای x=2.1x=2.1، x=2.01x=2.01 و x=2.001x=2.001، خروجی‌ها به‌ترتیب 2.92.9، 2.992.99 و 2.9992.999 هستند؛ با ادامهٔ این روند، خروجی‌ها به 33 نزدیک می‌شوند، پس lim⁡x→2+h(x)=3\lim_{x\rightarrow2^+}h(x)=3.

  5. دو حد یک‌طرفه را مقایسه می‌کنیم: 2≠32\ne3؛ بنابراین حد دوطرفه وجود ندارد، هرچند هر دو حد یک‌طرفه موجودند.

جواب: حد چپ برابر 22 و حد راست برابر 33 است؛ چون این دو برابر نیستند، lim⁡x→2h(x)\lim_{x\rightarrow2}h(x) وجود ندارد.

نکات مهم

  • برای مستطیلی با طول ثابت 44 و عرض xx، تابع f(x)=4xf(x)=4x نشان می‌دهد که با نزدیک‌شدن عرض به 33، مساحت به 1212 نزدیک می‌شود.
  • در نمادهای x→a−x\rightarrow a^- و x→a+x\rightarrow a^+، ورودی به‌ترتیب با مقدارهای کوچک‌تر و بزرگ‌تر از aa به آن نزدیک می‌شود.
  • حد دوطرفه زمانی وجود دارد که حد چپ و حد راست هر دو موجود و برابر باشند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۲۳ تا ۱۲۵ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول | فرایندهای حدی

در این درس یاد می‌گیری حدهای راست و چپ را از روی رفتار تابع پیدا کنی، دربارهٔ وجود حد تصمیم بگیری و حد را از مقدار تابع در خود نقطه تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر تابعی درست در x=4x=4 تعریف نشده باشد، آیا باز هم می‌توانیم بگوییم وقتی xx به 44 نزدیک می‌شود، مقدار تابع به چه عددی نزدیک می‌شود؟

بله! حد، رفتار تابع در نزدیکی یک نقطه را توصیف می‌کند، نه لزوماً مقدار تابع در خود آن نقطه را. حتی اگر مقدار تابع در آن نقطه وجود نداشته باشد، ممکن است مقادیرش از دو طرف به یک عدد مشخص نزدیک شوند.

از کدام طرف نزدیک می‌شویم؟

از کدام طرف نزدیک می‌شویم؟

روی محور اعداد، تصور کن به عدد 33 نزدیک می‌شوی. اگر از عددهای بزرگ‌تر از 33، مثل 3.13.1، 3.013.01 و 3.0013.001 حرکت کنی، از راست نزدیک شده‌ای؛ می‌نویسیم x→3+x\to3^+. اگر از عددهای کوچک‌تر، مثل 2.92.9، 2.992.99 و 2.9992.999 نزدیک شوی، از چپ آمده‌ای؛ می‌نویسیم x→3−x\to3^-.

علامت‌های بالای عدد، سمت نزدیک‌شدن را نشان می‌دهند، نه مثبت یا منفی بودن خودِ xx.

حالا به خروجی تابع نگاه کن. برای تابع f(x)=4xf(x)=4x، وقتی ورودی‌ها از چپ به 33 نزدیک می‌شوند، خروجی‌ها به 1212 نزدیک می‌شوند. این رفتار را حد چپ می‌نامیم و می‌نویسیم:

lim⁡x→3−f(x)=12\lim_{x\to3^-}f(x)=12

پس در نماد حد، زیرِ «لیمیت» مسیرِ ورودی را می‌خوانیم و سمتِ راستِ تساوی، مقصدِ خروجی را. نزدیک‌شدن از یک سمت، به معنی رسیدن به خود نقطه نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

دو مسیر، یک مقصد

دو مسیر، یک مقصد

تصور کن دو نفر از دو سمت یک خیابان به یک میدان نزدیک می‌شوند؛ مسیرهایشان متفاوت است، اما مقصدشان یکی است. برای حد تابع هم باید هر دو سمت را بررسی کنیم: وقتی ورودی از چپ و راست به یک عدد نزدیک می‌شود، آیا خروجی‌ها به یک عدد مشترک نزدیک می‌شوند؟

اگر حد چپ و حد راست هر دو موجود و برابر باشند، آن عدد مشترک را حد تابع می‌نامیم و دیگر علامت سمت را نمی‌نویسیم:

lim⁡x→a−f(x)=Lوlim⁡x→a+f(x)=L⟹lim⁡x→af(x)=L\lim_{x\to a^-}f(x)=L\quad\text{و}\quad\lim_{x\to a^+}f(x)=L\quad\Longrightarrow\quad\lim_{x\to a}f(x)=L

مثلاً برای تابع f(x)=4xf(x)=4x، وقتی xx از هر طرف به 33 نزدیک می‌شود، خروجی‌ها به 1212 نزدیک می‌شوند. پس می‌نویسیم:

lim⁡x→3f(x)=12\lim_{x\to3}f(x)=12

نکتهٔ مهم این است که دانستن حدِ فقط یک سمت کافی نیست؛ برای نتیجه‌گیری دربارهٔ حد تابع، باید از وجود و برابری هر دو حد یک‌طرفه مطمئن شویم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

وقتی مقصدها متفاوت‌اند

وقتی مقصدها متفاوت‌اند

تابع چندضابطه‌ای مثل مسیری است که در هر بخش، قانون خودش را دارد. برای پیدا کردن حد یک‌طرفه، اول باید ببینیم مقدارهای xx در کدام بخش قرار می‌گیرند؛ سپس از ضابطهٔ همان بخش استفاده کنیم.

در تابع کتاب، داریم:

f(x)={2xx<1−x+5x>1f(x)=\begin{cases}2x & x<1\\-x+5 & x>1\end{cases}

از چپ: مقدارهای xx کوچک‌تر از 11 هستند؛ پس قانون 2x2x را دنبال می‌کنیم. با نزدیک‌شدن xx به 11، خروجی‌ها به 22 نزدیک می‌شوند؛ یعنی lim⁡x→1−f(x)=2\lim_{x\to1^-}f(x)=2.

از راست: مقدارهای xx بزرگ‌تر از 11 هستند؛ پس قانون −x+5-x+5 را دنبال می‌کنیم. این بار خروجی‌ها به 44 نزدیک می‌شوند؛ یعنی lim⁡x→1+f(x)=4\lim_{x\to1^+}f(x)=4.

هر مسیر مقصد مشخصی دارد، اما مقصدها یکی نیستند! بنابراین تابع در x=1x=1 حد ندارد. دقت کن: وجود داشتن هر دو حد یک‌طرفه کافی نیست؛ برابر بودنشان هم لازم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۴

حد با مقدار تابع فرق دارد

حد با مقدار تابع فرق دارد

برای پیدا کردن حد، به اطراف نقطه نگاه می‌کنیم، نه به مقدار تابع درست در خود آن نقطه. سه تابع صفحهٔ ۱۲۵ را مقایسه کن:

  • تابع ff همه‌جا ضابطهٔ f(x)=2x−1f(x)=2x-1 دارد؛ پس f(4)=7f(4)=7 است.
  • تابع gg برای x≠4x\ne4 همان ضابطه را دارد، ولی g(4)=5g(4)=5 است.
  • تابع hh هم برای x≠4x\ne4 همان ضابطه را دارد، اما در x=4x=4 تعریف نشده است.

این سه تابع یکسان نیستند، ولی در اطراف 44 خروجی‌های یکسانی دارند. وقتی xx از هر دو طرف به 44 نزدیک می‌شود، خروجی هر سه به 77 نزدیک می‌شود؛ بنابراین:

lim⁡x→4f(x)=lim⁡x→4g(x)=lim⁡x→4h(x)=7\lim_{x\to4}f(x)=\lim_{x\to4}g(x)=\lim_{x\to4}h(x)=7

نمودار را مثل مسیری تصور کن که درست در یک نقطه سوراخ شده است. نبودن آن نقطه، مسیر نزدیک‌شدن را عوض نمی‌کند. پس حد ممکن است با مقدار تابع برابر نباشد؛ حتی ممکن است تابع در آن نقطه مقدار نداشته باشد، ولی حد داشته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۵

مثال حل‌شده

برای تابع F(x)={2xx<27x=2x+2x>2F(x)=\begin{cases}2x&x<2\\7&x=2\\x+2&x>2\end{cases}، حد چپ، حد راست و حد تابع در x=2x=2 را پیدا کن و حد را با F(2)F(2) مقایسه کن.

  1. از چپ، مقدارهای xx کوچک‌تر از 22 هستند؛ پس ضابطهٔ مربوط به این سمت F(x)=2xF(x)=2x است.

  2. برای نمونه، اگر x=1.9x=1.9 و x=1.99x=1.99 باشد، خروجی‌ها به‌ترتیب 3.83.8 و 3.983.98 می‌شوند؛ با نزدیک‌ترشدن xx به 22، خروجی به 44 نزدیک می‌شود. پس lim⁡x→2−F(x)=4\lim_{x\to2^-}F(x)=4.

  3. از راست، مقدارهای xx بزرگ‌تر از 22 هستند؛ پس از ضابطهٔ F(x)=x+2F(x)=x+2 استفاده می‌کنیم. برای x=2.1x=2.1 و x=2.01x=2.01، خروجی‌ها 4.14.1 و 4.014.01 هستند و به 44 نزدیک می‌شوند؛ بنابراین lim⁡x→2+F(x)=4\lim_{x\to2^+}F(x)=4.

  4. چون حدهای راست و چپ موجود و برابرند، حد تابع هم وجود دارد و lim⁡x→2F(x)=4\lim_{x\to2}F(x)=4 است.

  5. برای مقدار تابع در خود نقطه، ضابطهٔ x=2x=2 را می‌خوانیم: F(2)=7F(2)=7. پس در این مثال، حد تابع با مقدار آن در نقطه برابر نیست.

جواب: lim⁡x→2−F(x)=4\lim_{x\to2^-}F(x)=4 و lim⁡x→2+F(x)=4\lim_{x\to2^+}F(x)=4؛ بنابراین lim⁡x→2F(x)=4\lim_{x\to2}F(x)=4، در حالی که F(2)=7F(2)=7 است.

نکات مهم

  • حد راست و حد چپ نشان می‌دهند خروجی تابع با نزدیک‌شدن ورودی از همان سمت به چه عددی نزدیک می‌شود.
  • حد تابع در یک نقطه زمانی وجود دارد که حدهای راست و چپ هر دو موجود و برابر باشند.
  • حد به رفتار اطراف نقطه وابسته است و ممکن است با مقدار تابع در خود نقطه متفاوت باشد یا با وجود تعریف‌نشدن تابع در آن نقطه، وجود داشته باشد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۲۵ تا ۱۲۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول | فرایندهای حدی

در این درس یاد می‌گیری … حد را با بررسی رفتار تابع در نزدیکی یک نقطه تشخیص بدهی، آن را از مقدار تابع جدا کنی، نقش حدهای چپ و راست را توضیح بدهی و حد تابع‌های ثابت و همانی را به دست آوری.

پیش از شروع

آیا ممکن است سه تابع در یک نقطه مقدارهای متفاوتی داشته باشند، یا حتی یکی از آن‌ها آنجا تعریف نشده باشد، اما هر سه در آن نقطه حد یکسانی داشته باشند؟

بله! حد به رفتار تابع در نزدیکی نقطه مربوط است، نه لزوماً به مقدار تابع در خود آن نقطه. سه تابعی که بیرون از آن نقطه رفتار یکسانی دارند، می‌توانند حد یکسانی داشته باشند، حتی اگر مقدارشان در خود نقطه متفاوت باشد.

نزدیک شدن، نه رسیدن

نزدیک شدن، نه رسیدن

تصور کن روی نقشهٔ گوشی، فاصله‌ات تا یک مقصد مدام کمتر می‌شود. برای فهمیدن اینکه به کجا نزدیک می‌شوی، لازم نیست حتماً به مقصد رسیده باشی! در بررسی حد هم به نزدیک شدن توجه می‌کنیم.

تابع f(x)=2x−1f(x)=2x-1 را در نظر بگیر. وقتی ورودی از سمت عددهای کوچک‌تر به 44 نزدیک می‌شود، داریم:

  • اگر x=3.9x=3.9، خروجی f(x)=6.8f(x)=6.8 است.
  • اگر x=3.99x=3.99، خروجی f(x)=6.98f(x)=6.98 است.

از سمت عددهای بزرگ‌تر هم نگاه کنیم:

  • اگر x=4.1x=4.1، خروجی f(x)=7.2f(x)=7.2 است.
  • اگر x=4.01x=4.01، خروجی f(x)=7.02f(x)=7.02 است.

از هر دو طرف، هرچه ورودی را به 44 نزدیک‌تر کنیم، خروجی به 77 نزدیک‌تر می‌شود. می‌توانیم خروجی را به هر اندازه که بخواهیم به 77 نزدیک کنیم؛ کافی است ورودی به‌اندازهٔ کافی به 44 نزدیک باشد. این رفتار را چنین می‌نویسیم:

lim⁡x→4f(x)=7\lim_{x\to 4}f(x)=7

می‌خوانیم: «حد تابع وقتی xx به 44 میل می‌کند، برابر 77 است.» ورودی به یک عدد نزدیک می‌شود و حد، مقصد خروجی‌هاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۵

حد با مقدار تابع فرق دارد

حد با مقدار تابع فرق دارد

ممکن است روی نمودار یک تابع، درست در نقطه‌ای یک «حفره» باشد؛ اما نمودار در نزدیکی آن نقطه به ارتفاع مشخصی نزدیک شود. حد دربارهٔ نزدیک شدن است، نه مقدار تابع در خود نقطه.

سه تابع صفحهٔ قبل را به یاد بیاور: برای ورودی‌های غیر از 44، هر سه از ضابطهٔ 2x−12x-1 پیروی می‌کنند. پس وقتی xx به 44 نزدیک می‌شود، خروجی هر سه به 77 نزدیک می‌شود؛ ولی در خود نقطه وضعیتشان متفاوت است:

  • تابع ff مقدار f(4)=7f(4)=7 دارد؛ یعنی مقدار تابع با حدش برابر است.
  • تابع gg مقدار g(4)=5g(4)=5 دارد؛ یعنی مقدار تابع با حدش فرق دارد.
  • تابع hh در 44 تعریف نشده است؛ بااین‌حال حد دارد.

بنابراین برای تشخیص حد، به رفتار تابع اطراف نقطه نگاه کن. برای پیدا کردن مقدار تابع، باید خود نقطه را بررسی کنی. عوض کردن فقط یک نقطه از نمودار، رفتار اطراف آن و در نتیجه حد را تغییر نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۶

از چپ و راست بررسی کن

از چپ و راست بررسی کن

برای بررسی حد در x=ax=a، دو مسیر را جداگانه نگاه می‌کنیم:

  • از چپ: ورودی‌ها کوچک‌تر از aa هستند و به آن نزدیک می‌شوند؛ نمادش x→a−x\to a^- است.
  • از راست: ورودی‌ها بزرگ‌تر از aa هستند و به آن نزدیک می‌شوند؛ نمادش x→a+x\to a^+ است.

علامت‌های بالا جهت نزدیک‌شدن را نشان می‌دهند، نه مثبت یا منفی بودن خود عدد را.

حد دوطرفه زمانی وجود دارد که حد چپ و حد راست هر دو وجود داشته باشند و برابر باشند. مثل نزدیک‌شدن به یک پل از دو سوی آن است: باید هر دو مسیر به یک مقصد برسند. اگر خروجی‌ها از دو طرف به دو عدد متفاوت نزدیک شوند، حد دوطرفه نداریم.

گاهی هم یکی از مسیرها اصلاً در دسترس نیست! برای تابع f(x)=xf(x)=\sqrt{x}، ورودی‌های منفی مجاز نیستند. پس در x=0x=0 حد چپ وجود ندارد؛ هرچند از راست خروجی‌ها به 00 نزدیک می‌شوند. بنابراین طبق تعریف این درس، حد دوطرفهٔ این تابع در صفر وجود ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۶

حد تابع ثابت

حد تابع ثابت

فرض کن یک برنامه، هر عددی که وارد کنی، همیشه عدد 55 را نمایش دهد. ورودی تغییر می‌کند، اما خروجی نه! چنین تابعی را تابع ثابت می‌نامیم و می‌نویسیم: f(x)=5f(x)=5.

حالا ورودی را از چپ و راست به عدد 22 نزدیک کن. خروجی‌ها همچنان برابر 55 هستند؛ پس به همان عدد 55 نزدیک می‌مانند. بنابراین حد تابع ثابت، همان خروجی ثابت است، نه عددی که ورودی به آن نزدیک می‌شود.

این قاعده برای هر دو عدد حقیقی aa و cc برقرار است:

lim⁡x→ac=c\displaystyle \lim_{x\to a}c=c

روی نمودار هم می‌توانی دلیلش را ببینی: نمودار تابع ثابت یک خط افقی است. هرجا روی این خط به نقطه‌ای نزدیک شوی، ارتفاع نمودار تغییر نمی‌کند. برای پیدا کردن حد، به همین ارتفاع ثابت توجه کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸

حد تابع همانی

حد تابع همانی

فرض کن دستگاهی داری که هر عددی به آن بدهی، همان عدد را بدون تغییر پس می‌دهد. این دستگاه مثل تابع همانی عمل می‌کند؛ یعنی f(x)=xf(x)=x. در این تابع، خروجی دقیقاً همان ورودی است.

حالا اگر ورودی‌ها از دو طرف به 33 نزدیک شوند، خروجی‌ها چه می‌کنند؟ چون خروجی با ورودی برابر است، آن‌ها هم به 33 نزدیک می‌شوند. مثلاً ورودی‌های 2.92.9 و 3.13.1، خروجی‌های 2.92.9 و 3.13.1 را می‌دهند.

پس برای هر عدد حقیقی aa داریم:

lim⁡x→ax=a\lim_{x\to a}x=a

تفاوت مهم: در تابع ثابت، خروجی همیشه یک عدد ثابت است؛ اما در تابع همانی، خروجی همراه ورودی تغییر می‌کند. برای تشخیص این دو، به عبارت بعد از علامت حد نگاه کن: آیا xx است یا یک عدد ثابت؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸

مثال حل‌شده

تابع f(x)={xx<03x=00x>0f(x)=\begin{cases}x&x<0\\3&x=0\\0&x>0\end{cases} را در نظر بگیر. حدهای چپ و راست، حد دوطرفه در صفر و مقدار f(0)f(0) را پیدا کن.

  1. از سمت چپِ صفر، ورودی‌ها منفی‌اند و ضابطهٔ تابع f(x)=xf(x)=x است؛ پس با قاعدهٔ حد تابع همانی، lim⁡x→0−f(x)=0\lim_{x\to 0^-}f(x)=0.

  2. از سمت راستِ صفر، ضابطهٔ تابع f(x)=0f(x)=0 است؛ پس با قاعدهٔ حد تابع ثابت، lim⁡x→0+f(x)=0\lim_{x\to 0^+}f(x)=0.

  3. دو حد یک‌طرفه وجود دارند و برابرند؛ بنابراین lim⁡x→0f(x)=0\lim_{x\to 0}f(x)=0.

  4. برای مقدار تابع در خود صفر، شاخهٔ x=0x=0 را می‌خوانیم: f(0)=3f(0)=3. پس در این مثال، مقدار تابع با حد آن برابر نیست.

جواب: lim⁡x→0−f(x)=0\lim_{x\to 0^-}f(x)=0 و lim⁡x→0+f(x)=0\lim_{x\to 0^+}f(x)=0؛ بنابراین lim⁡x→0f(x)=0\lim_{x\to 0}f(x)=0، درحالی‌که f(0)=3f(0)=3 است.

نکات مهم

  • حد، رفتار خروجی‌های تابع را هنگام نزدیک شدن ورودی به یک نقطه توصیف می‌کند، نه لزوماً مقدار تابع در خود آن نقطه را.
  • حد دوطرفه زمانی وجود دارد که حدهای چپ و راست هر دو وجود داشته باشند و برابر باشند.
  • برای تابع ثابت lim⁡x→ac=c\lim_{x\to a}c=c و برای تابع همانی lim⁡x→ax=a\lim_{x\to a}x=a است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۲۹ تا ۱۳۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم | محاسبه حد توابع

در این درس یاد می‌گیری با قوانین حد، حد عبارت‌های چندجمله‌ای، گویا، ریشه‌ای و مثلثاتی را حساب کنی و پیش از جایگذاری، شرط مخرج و امکان نزدیک‌شدن در دامنه را بررسی کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است یک کسر در نقطه‌ای تعریف نشده باشد، اما بتوانیم حدش را در همان نقطه حساب کنیم؟

حد دربارهٔ رفتار تابع در نزدیکی یک نقطه است، نه لزوماً مقدار تابع در خود آن نقطه. گاهی با ساده‌کردن کسر، رفتار آن در اطراف نقطه روشن می‌شود؛ اما پیش از هر تقسیم باید وضعیت مخرج را بررسی کنیم.

حد جمع و تفاضل

حد جمع و تفاضل

فرض کن دو حسگر، دمای دو محل را ثبت می‌کنند. وقتی زمان به لحظه‌ای مشخص نزدیک می‌شود، اگر عددهای هر حسگر به مقداری معین نزدیک شوند، مجموع یا اختلاف عددهایشان هم به مجموع یا اختلاف همان مقدارها نزدیک می‌شود. قانون حد جمع و تفاضل همین ایده را بیان می‌کند.

اگر lim⁡x→af(x)=l\lim_{x\to a}f(x)=l و lim⁡x→ag(x)=m\lim_{x\to a}g(x)=m، آن‌وقت:

lim⁡x→a(f(x)+g(x))=l+m\lim_{x\to a}(f(x)+g(x))=l+m

lim⁡x→a(f(x)−g(x))=l−m\lim_{x\to a}(f(x)-g(x))=l-m

پس کافی است حد هر تابع را جداگانه بدانیم و سپس همان عملِ بین تابع‌ها را روی حدهایشان انجام دهیم. در تفاضل، ترتیب را نگه دار: حد تابع اول منهای حد تابع دوم، نه برعکس!

دو نکته را فراموش نکن: در این قانون، هر دو حد باید وجود داشته باشند و هر دو برای نزدیک‌شدن xx به همان نقطه باشند. همچنین با مقدار تابع در خودِ نقطه کاری نداریم؛ آنچه اینجا استفاده می‌کنیم، حد تابع است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹

از ضرب و توان تا چندجمله‌ای

از ضرب و توان تا چندجمله‌ای

اگر دو تابع در یک نقطه حد داشته باشند، حد حاصل‌ضربشان برابر حاصل‌ضرب حدهای آن‌هاست. یعنی اگر هنگام x→ax\to a، حدهایشان ll و mm باشد، داریم:

lim⁡x→a(f(x)g(x))=lm\lim_{x\to a}(f(x)g(x))=lm

برای تصورش، مساحت یک مستطیل را در نظر بگیر: اگر طول و عرضش به دو مقدار مشخص نزدیک شوند، مساحتش هم به حاصل‌ضرب آن دو مقدار نزدیک می‌شود.

از همین قانون، دو ابزار دیگر به دست می‌آید:

  • ضریب ثابت: عدد ثابت بیرون حد می‌ماند؛ یعنی lim⁡x→acf(x)=cl\lim_{x\to a}cf(x)=cl.
  • توان طبیعی: توان یعنی ضرب تکراری؛ پس lim⁡x→a(f(x))n=ln\lim_{x\to a}(f(x))^n=l^n، برای n∈Nn\in\mathbb{N}.

حالا این ابزارها را کنار قانون جمع و تفاضل بگذار. هر چندجمله‌ای از جمع و تفریقِ توان‌های طبیعیِ xx با ضریب‌های ثابت ساخته شده است. بنابراین برای هر چندجمله‌ای مثل PP:

lim⁡x→aP(x)=P(a)\lim_{x\to a}P(x)=P(a)

پس جایگذاری مستقیم در چندجمله‌ای‌ها یک میان‌بُرِ مبتنی بر قوانین حد است، نه یک حدس. فعلاً این نتیجه را به هر نوع تابعی تعمیم نده!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱

تقسیم؛ اول مخرج را بررسی کن

تقسیم؛ اول مخرج را بررسی کن

برای حد یک کسر، عجله نکن؛ اول حد مخرج را پیدا کن! اگر صورت و مخرج هر دو حد داشته باشند و حد مخرج ناصفر باشد، می‌توانی حدها را تقسیم کنی:

lim⁡x→af(x)g(x)=lim⁡x→af(x)lim⁡x→ag(x)(lim⁡x→ag(x)≠0)\displaystyle \lim_{x\to a}\frac{f(x)}{g(x)}=\frac{\lim_{x\to a}f(x)}{\lim_{x\to a}g(x)}\qquad \left(\lim_{x\to a}g(x)\ne 0\right)

پس در کسرِ دو چندجمله‌ای، ابتدا نقطه را در صورت و مخرج جایگذاری کن؛ اگر مخرج ناصفر شد، همین روش جواب می‌دهد.

اگر صورت و مخرج هر دو صفر شدند چه؟ عبارت 00\frac{0}{0} جواب حد نیست؛ فقط می‌گوید قانون تقسیم فعلاً قابل استفاده نیست. صورت و مخرج را تجزیه کن، عامل مشترک را ساده کن و دوباره حد مخرج را بررسی کن.

چرا حذف عامل x−ax-a مجاز است؟ چون هنگام نزدیک‌شدن به aa، خودِ نقطه را کنار می‌گذاریم؛ بنابراین x−a≠0x-a\ne 0 است. مثل نزدیک‌شدن به یک نشانی است: برای بررسی مسیر اطراف آن، لازم نیست وارد خود ساختمان شوی! تابع اولیه و عبارت ساده‌شده ممکن است در خود نقطه متفاوت باشند، اما در اطراف آن برابرند و حد یکسانی دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۰

حد ریشه و نقش دامنه

حد ریشه و نقش دامنه

برای حدِ ریشهٔ دوم، اول به عبارت زیر رادیکال نگاه کن. اگر حدِ این عبارت مثبت باشد، می‌توانی ریشهٔ حد را بگیری:

lim⁡x→c(ax+b)=l>0⇒lim⁡x→cax+b=l\lim_{x\to c}(ax+b)=l>0\quad\Rightarrow\quad\lim_{x\to c}\sqrt{ax+b}=\sqrt{l}

اما پیش از جایگذاری، دامنه را بررسی کن. در عددهای حقیقی، عبارت زیر ریشهٔ دوم نباید منفی باشد؛ پس ممکن است نزدیک‌شدن از یک طرف اصلاً امکان نداشته باشد.

مثلاً تابع f(x)=xf(x)=\sqrt{x} فقط برای x≥0x\geq 0 تعریف شده است. از سمت راست می‌توانیم به صفر نزدیک شویم و مقدارهای ریشه هم به صفر نزدیک می‌شوند؛ بنابراین lim⁡x→0+x=0\lim_{x\to 0^+}\sqrt{x}=0. ولی در سمت چپِ صفر هیچ ورودیِ مجازی نداریم؛ پس حد چپ وجود ندارد و در چارچوب این درس، حد دوطرفه هم موجود نیست.

مثل نزدیک‌شدن به ابتدای یک مسیر است: فقط از سمتی می‌توانی جلو بیایی که مسیر وجود داشته باشد! صفرشدن زیر رادیکال به‌تنهایی نشانهٔ نبودن حد نیست؛ جهت نزدیک‌شدن هم مهم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۳

حدهای سینوس و کسینوس

حدهای سینوس و کسینوس

نمودار سینوس و کسینوس را مثل یک موج نرم تصور کن؛ وقتی ورودی به زاویه‌ای نزدیک می‌شود، خروجی هم به مقدار تابع در همان زاویه نزدیک می‌شود. پس برای هر زاویهٔ α\alpha داریم:

lim⁡x→αsin⁡x=sin⁡α\lim_{x\to\alpha}\sin x=\sin\alpha

lim⁡x→αcos⁡x=cos⁡α\lim_{x\to\alpha}\cos x=\cos\alpha

یعنی برای این دو تابع، زاویه را مستقیم جایگذاری می‌کنیم. در این درس زاویه‌ها برحسب رادیان‌اند؛ پس اگر از ماشین‌حساب استفاده می‌کنی، حالت آن را بررسی کن.

در عبارت‌های ترکیبی، قوانین قبلی همچنان همراه ما هستند: حد جمع را با جمع حدها و حد ضرب را با ضرب حدها حساب می‌کنیم. اگر عبارت کسری باشد، پیش از تقسیم باید مطمئن شویم حد مخرج صفر نیست. بنابراین وجود سینوس یا کسینوس در یک کسر، شرط مخرج را حذف نمی‌کند!

حالا پیش از انتخاب پاسخ، مقدار سینوس و کسینوسِ زاویهٔ داده‌شده را به یاد بیاور.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۵

مثال حل‌شده

حد lim⁡x→2x2+x−6x−2\displaystyle\lim_{x\to2}\frac{x^2+x-6}{x-2} را حساب کن.

  1. ابتدا جایگذاری را بررسی می‌کنیم: صورت به 22+2−6=02^2+2-6=0 و مخرج به 2−2=02-2=0 می‌رسد؛ پس فعلاً قانون تقسیم حدها قابل استفاده نیست و 00\frac{0}{0} هم پاسخ حد نیست.

  2. صورت را تجزیه می‌کنیم: x2+x−6=(x−2)(x+3)x^2+x-6=(x-2)(x+3).

  3. هنگام نزدیک‌شدن به 22، خودِ xx با 22 برابر نیست؛ بنابراین x−2≠0x-2\ne0 و می‌توانیم بنویسیم: (x−2)(x+3)x−2=x+3\frac{(x-2)(x+3)}{x-2}=x+3.

  4. اکنون حد عبارت ساده‌شده را حساب می‌کنیم: lim⁡x→2(x+3)=2+3=5\lim_{x\to2}(x+3)=2+3=5. تعریف‌نبودن کسر اولیه در خودِ نقطه، مانع وجود حد آن نشده است.

جواب: lim⁡x→2x2+x−6x−2=5\displaystyle\lim_{x\to2}\frac{x^2+x-6}{x-2}=5

نکات مهم

  • وقتی حدهای دو تابع موجود باشند، قوانین جمع، تفاضل، ضرب و توان طبیعی را به کار می‌بریم و در نتیجه حد چندجمله‌ای را با جایگذاری حساب می‌کنیم.
  • در حد کسر، پیش از تقسیم حدها باید حد مخرج ناصفر باشد؛ اگر صورت و مخرج هر دو به صفر برسند، ابتدا عامل مشترک را ساده می‌کنیم و دوباره شرط تقسیم را می‌سنجیم.
  • برای ریشهٔ دومِ عبارت خطی با حد مثبت، ریشهٔ حد را می‌گیریم و برای سینوس و کسینوس جایگذاری می‌کنیم؛ در همهٔ این محاسبه‌ها باید امکان نزدیک‌شدن از سمت موردنظر در دامنه را بررسی کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۳۷ تا ۱۴۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس سوم

در این درس یاد می‌گیری پیوستگی تابع را در یک نقطه، از راست و چپ و روی بازه‌ها با مقایسهٔ حد و مقدار تابع بررسی کنی.

پیش از شروع

آیا ممکن است حد یک تابع در یک نقطه وجود داشته باشد، اما نمودارش درست در همان نقطه یک «سوراخ» داشته باشد؟

بله؛ حد به رفتار تابع در نزدیکی نقطه مربوط است، نه لزوماً به مقدار تابع در خود آن نقطه. برای پیوستگی، باید مقدار تابع در آن نقطه هم وجود داشته باشد و با حد برابر باشد.

پیوستگی را ببین

پیوستگی را ببین

تصور کن با انگشت روی نموداری در صفحهٔ گوشی حرکت می‌کنی. اگر بتوانی مسیر را بدون جدا کردن انگشت از نمودار دنبال کنی، تصویری اولیه از پیوستگی داری؛ مثل خط راست یا نمودار سهمی. خم شدن مسیر اشکالی ندارد؛ مهم این است که مسیر قطع نشود.

حالا سه حالت را تصور کن: جایی از مسیر سوراخ باشد؛ مسیر ناگهان به ارتفاع دیگری بپرد؛ یا شاخه‌های نمودار از هم جدا باشند. در این حالت‌ها دیگر نمی‌توانی همان مسیر را بدون وقفه ادامه بدهی. این‌ها نشانه‌هایی هستند که به بررسی دقیق‌تر نیاز دارند.

مثلاً نمودار f(x)=∣x∣f(x)=|x| در مبدأ گوشه دارد، اما مسیرش قطع نمی‌شود؛ پس گوشه داشتن به‌تنهایی نشانهٔ ناپیوستگی نیست. برای پیوسته بودن لازم نیست نمودار صاف یا بدون پیچ‌وخم باشد.

روش «برنداشتن قلم» فعلاً راهنمای تصویری ماست؛ برای قضاوت دقیق، در کارت بعد سراغ حد و مقدار تابع می‌رویم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۷

سه شرط پیوستگی

سه شرط پیوستگی

برای تشخیص پیوستگی، فقط نگاه‌کردن به شکل نمودار کافی نیست؛ باید حد و مقدار تابع را مقایسه کنیم. در نقطهٔ x=cx=c این سه پرسش را به‌ترتیب بپرس:

  • آیا f(c)f(c) وجود دارد؟ یعنی تابع در خودِ نقطه مقداری دارد؟
  • آیا lim⁡x→cf(x)\lim_{x\to c}f(x) وجود دارد؟ یعنی با نزدیک‌شدن از دو طرف، مقدارهای تابع به یک عدد نزدیک می‌شوند؟
  • آیا این حد با f(c)f(c) برابر است؟

اگر پاسخ هر سه پرسش مثبت باشد، تابع در آن نقطه پیوسته است:

lim⁡x→cf(x)=f(c)\lim_{x\to c}f(x)=f(c)

تصور کن روی مسیری حرکت می‌کنی: حد می‌گوید مسیر از دو طرف به چه ارتفاعی نزدیک می‌شود؛ مقدار تابع می‌گوید خودِ نقطه در چه ارتفاعی قرار دارد. برای پیوستگی، این ارتفاع‌ها باید یکی باشند.

وجود حد به‌تنهایی کافی نیست. ممکن است نمودار در نقطه سوراخ داشته باشد، یا مقدار تابع با حد فرق کند. از طرف دیگر، داشتن مقدار تابع هم وجود حد را تضمین نمی‌کند. برقرارنبودن حتی یکی از این سه شرط، یعنی ناپیوستگی در آن نقطه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

از راست و از چپ

از راست و از چپ

تصور کن روی نمودار به نقطه‌ای نزدیک می‌شوی؛ این بار فقط از یک سمت! سؤال این است: آیا ارتفاعی که به آن نزدیک می‌شوی، با مقدار خود تابع در آن نقطه برابر است؟

پیوستگی راست یعنی حد از راست و مقدار تابع هر دو موجود و برابر باشند:

lim⁡x→c+f(x)=f(c)\lim_{x\to c^+}f(x)=f(c)

پیوستگی چپ هم همین شرط را برای سمت چپ دارد:

lim⁡x→c−f(x)=f(c)\lim_{x\to c^-}f(x)=f(c)

مثلاً در یک سامانهٔ قیمت‌گذاری، ممکن است مبلغ درست در یک مرز تغییر کند. اگر مبلغِ خودِ مرز با مبلغ‌هایی که از سمت بالاتر به آن نزدیک می‌شوند هماهنگ باشد، تابع در آن مرز پیوستگی راست دارد؛ اما شاید از چپ چنین نباشد.

دقت کن: وجود داشتن حد یک‌طرفه کافی نیست؛ آن حد باید با مقدار تابع برابر باشد. همچنین برای پیوستگی در یک نقطه، هر دو سمت باید به مقدار تابع برسند. پس پیوستگی فقط از یک سمت، لزوماً به معنی پیوستگی در آن نقطه نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۹

پیوستگی روی بازه

پیوستگی روی بازه

یک مسیر پیاده‌روی را تصور کن: وسط مسیر باید بتوانی از هر دو طرف به هر نقطه برسی؛ اما در ابتدا و انتهای مسیر، فقط سمتِ داخل مسیر مهم است. برای بررسی پیوستگی روی یک بازه هم همین تفاوت را داریم.

در بازهٔ بستهٔ [a,b][a,b]، سه بخش را بررسی می‌کنیم:

  • نقاط داخلی: تابع باید در تمام نقاطِ (a,b)(a,b) پیوسته باشد؛ یعنی حد دوطرفه با مقدار تابع برابر باشد.
  • سرِ چپ: در aa پیوستگی راست لازم است: lim⁡x→a+f(x)=f(a)\lim_{x\to a^+}f(x)=f(a).
  • سرِ راست: در bb پیوستگی چپ لازم است: lim⁡x→b−f(x)=f(b)\lim_{x\to b^-}f(x)=f(b).

پس برای پیوستگی روی این بازه، رفتار تابع در بیرون بازه شرطی ایجاد نمی‌کند.

در بازه‌های نیمه‌باز نیز همین قاعده را به کار می‌بریم: در [a,b)[a,b) فقط سرِ aa عضو بازه است و پیوستگی راست می‌خواهد؛ در (a,b](a,b] فقط سرِ bb عضو بازه است و پیوستگی چپ می‌خواهد. سرِ باز عضو بازه نیست؛ بنابراین لازم نیست تابع در خودِ آن نقطه تعریف شده یا پیوسته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۰

توابع آشنا و زیربازه‌ها

توابع آشنا و زیربازه‌ها

برای بعضی تابع‌های آشنا لازم نیست پیوستگی را در تک‌تک نقطه‌ها از نو بررسی کنیم:

  • هر تابع چندجمله‌ای، مانند f(x)=x2−3x+1f(x)=x^2-3x+1، روی تمام خط حقیقی، یعنی (−∞,+∞)(-\infty,+\infty)، پیوسته است.
  • تابع‌های sin⁡x\sin x و cos⁡x\cos x نیز روی تمام خط حقیقی پیوسته‌اند.
  • تابع log⁡μx\log_{\mu}x، با شرط‌های μ>0\mu>0 و μ≠1\mu\ne1، روی بازهٔ (0,+∞)(0,+\infty) پیوسته است؛ پس باید به مثبت بودن ورودی آن توجه کنیم.

نکتهٔ کاربردی: اگر تابعی روی یک بازه پیوسته باشد، روی هر زیربازهٔ آن هم پیوسته است. مثل مسیر همواری که انتخاب یک تکهٔ کوتاه‌تر از آن، در آن تکه شکاف تازه‌ای ایجاد نمی‌کند.

مثلاً چون سینوس روی تمام خط حقیقی پیوسته است، روی [0,π][0,\pi] هم پیوسته است. لگاریتم نیز روی [1,2][1,2] پیوسته است؛ اما نمی‌توان این نتیجه را برای [0,2][0,2] گرفت، چون در x=0x=0 اصلاً تعریف نشده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱

مثال حل‌شده

تابع f(x)={x+1x<13xx≥1f(x)=\begin{cases}x+1 & x<1\\3x & x\ge1\end{cases} را در نظر بگیر. پیوستگی آن را در x=1x=1 و روی بازهٔ [1,3][1,3] بررسی کن.

  1. مقدار تابع را از شاخه‌ای پیدا می‌کنیم که شامل خودِ نقطه است: f(1)=3×1=3f(1)=3\times1=3.

  2. برای حد چپ از شاخهٔ x<1x<1 استفاده می‌کنیم: lim⁡x→1−f(x)=lim⁡x→1−(x+1)=2\lim_{x\to1^-}f(x)=\lim_{x\to1^-}(x+1)=2.

  3. برای حد راست از شاخهٔ x≥1x\ge1 استفاده می‌کنیم: lim⁡x→1+f(x)=lim⁡x→1+3x=3\lim_{x\to1^+}f(x)=\lim_{x\to1^+}3x=3.

  4. حدهای یک‌طرفه برابر نیستند، پس حد دوطرفه وجود ندارد و تابع در x=1x=1 پیوسته نیست؛ ولی چون حد راست با f(1)f(1) برابر است، پیوستگی راست دارد.

  5. در تمام نقاط داخلی بازهٔ [1,3][1,3] ضابطهٔ تابع 3x3x است و پیوسته است. در سرِ چپ هم پیوستگی راست را بررسی کردیم.

  6. در سرِ راست داریم lim⁡x→3−f(x)=9=f(3)\lim_{x\to3^-}f(x)=9=f(3)؛ پس پیوستگی چپ نیز برقرار است و تابع روی [1,3][1,3] پیوسته است.

جواب: تابع در x=1x=1 پیوسته نیست؛ در این نقطه فقط پیوستگی راست دارد، اما روی بازهٔ [1,3][1,3] پیوسته است.

نکات مهم

  • پیوستگی در x=cx=c یعنی مقدار f(c)f(c) و حد lim⁡x→cf(x)\lim_{x\to c}f(x) هر دو وجود داشته باشند و برابر باشند.
  • پیوستگی راست و چپ با برابری حد همان سمت و مقدار تابع بررسی می‌شود؛ درون بازه هر دو سمت و در سرهای بسته فقط سمت داخل بازه لازم است.
  • چندجمله‌ای‌ها، سینوس و کسینوس روی R\mathbb{R} و لگاریتم روی (0,+∞)(0,+\infty) پیوسته‌اند و پیوستگی روی هر زیربازهٔ آن‌ها نیز برقرار است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۶ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۶ ریاضی یازدهم · رایگان