درس ۱ · صفحهٔ ۱۱۹ تا ۱۲۱ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: فرایندهای حدی
در این درس یاد میگیری با بررسی مساحت چندضلعیهای محاطی و محیطی و تغییر مساحت مستطیل، توضیح بدهی چگونه یک مقدار میتواند هرقدر بخواهیم به مقداری مشخص نزدیک شود.
پیش از شروع
چطور میتوان با شکلهایی که ضلعهای صاف دارند، مساحت یک دایره را هرقدر بخواهیم دقیقتر به دست آورد؟
میتوانیم داخل دایره چندضلعیهای منتظم رسم کنیم و تعداد ضلعهایشان را بیشتر و بیشتر کنیم. مساحت این شکلها همچنان از مساحت دایره کمتر است، اما میتوان اختلاف را هرقدر بخواهیم کوچک کرد؛ کافی است تعداد ضلعها بهاندازهٔ کافی زیاد باشد.
نزدیکشدن از داخل دایره
نزدیکشدن از داخل دایره
تصور کن میخواهی با یک تکه مقوای چندضلعی، کف یک سینی دایرهای را بپوشانی. اگر رأسهای چندضلعی روی لبهٔ دایره باشند، چندضلعی محاطی است؛ یعنی داخل دایره قرار دارد.
یک مثلث متساویالاضلاع محاطی، بخش زیادی از دایره را خالی میگذارد. مربع محاطی فضای بیشتری را میپوشاند. با افزایش تعداد ضلعهای چندضلعیِ منتظم، فاصلههای خالی بین ضلعها و لبهٔ دایره کمتر میشوند؛ پس مساحت چندضلعی به مساحت دایره نزدیکتر میشود.
نکتهٔ اصلی فقط «نزدیکتر شدن» نیست: هرقدر دقت بیشتری بخواهیم، میتوانیم تعداد ضلعها را بهاندازهٔ کافی زیاد کنیم تا اختلاف دو مساحت از مقدار دلخواه ما کمتر شود.
بااینحال، هر چندضلعی با تعداد ضلع محدود هنوز مقداری فضای خالی باقی میگذارد؛ پس مساحتش از مساحت دایره کمتر است. بنابراین این نزدیکشدن، از مقدارهای کمتر رخ میدهد و لازم نیست دو مساحت دقیقاً برابر شوند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰
نزدیکشدن از بیرون دایره
نزدیکشدن از بیرون دایره
این بار یک دایره را درون یک چندضلعی منتظم محیطی تصور کن: هر ضلع چندضلعی بر دایره مماس است و تمام دایره داخل آن قرار دارد. پس مساحت چندضلعی از مساحت دایره بیشتر است؛ قسمتهای بیرون دایره، مساحت اضافهاند.
مثلاً اگر بخواهی یک صفحۀ دایرهای را از مقوایی به شکل مربعِ محیطی ببُری، اطراف دایره مقداری مقوای اضافه میماند. اگر بهجای مربع، چندضلعی منتظم محیطی با ضلعهای بیشتری داشته باشی، این اضافات کمتر میشوند.
با افزایش تعداد ضلعها، مرز چندضلعی بهتر دور دایره مینشیند و مساحت آن از بالا به مساحت دایره نزدیک میشود. میتوان اختلاف این دو مساحت را هرقدر بخواهیم کوچک کرد؛ کافی است تعداد ضلعها را بهاندازۀ کافی زیاد کنیم. البته هر چندضلعی با تعداد ضلع محدود، هنوز مساحتی بیشتر از دایره دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱
عرض نزدیک میشود، مساحت هم!
عرض نزدیک میشود، مساحت هم!
یک مستطیل با طول ثابت واحد را تصور کن. اگر عرض آن را بنامیم، مساحتش از رابطهٔ به دست میآید. پس هر تغییری در عرض، مساحت را هم تغییر میدهد.
حالا عرض را با مقدارهایی کمتر از ، به این عدد نزدیک کنیم:
- اگر عرض باشد، مساحت است.
- اگر عرض باشد، مساحت است.
- اگر عرض باشد، مساحت است.
میبینی؟ عرض از پایین به نزدیک میشود و مساحت هم از پایین به نزدیک میشود. لازم نیست عرض حتماً برابر شود تا بتوانیم دربارهٔ این نزدیکشدن حرف بزنیم.
برای فهم دقیقتر، فاصلهٔ عرض تا را نگاه کن: فاصلهٔ مساحت تا ، چهار برابر آن است؛ یعنی . بنابراین با بهاندازهٔ کافی نزدیککردن عرض به ، میتوانیم مساحت را هرقدر بخواهیم به نزدیک کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱
مثال حلشده
طول مستطیلی ثابت و برابر واحد است. عرض آن بهترتیب ، و واحد میشود. مساحت هر مستطیل را حساب کن و بگو با نزدیکشدن عرض به از پایین، مساحت چگونه تغییر میکند.
مساحت مستطیل از رابطهٔ به دست میآید؛ در این رابطه، عرض مستطیل است.
برای عرض داریم: واحد مربع.
برای عرض داریم: واحد مربع.
برای عرض داریم: واحد مربع.
مقدار هدف مساحت برابر است؛ فاصلهٔ مساحتهای محاسبهشده از آن بهترتیب ، و واحد مربع است.
تا وقتی عرض کمتر از باشد، مساحت کمتر از است؛ با نزدیککردن کافی عرض به ، میتوان مساحت را هرقدر بخواهیم به نزدیک کرد.
نکات مهم
- مساحت چندضلعی منتظم محاطی با افزایش کافی تعداد ضلعها، از پایین به مساحت دایره نزدیک میشود.
- مساحت چندضلعی منتظم محیطی با افزایش کافی تعداد ضلعها، از بالا به مساحت دایره نزدیک میشود.
- در مستطیلی با طول ثابت ، نزدیکشدن عرض به از پایین باعث میشود مساحت از پایین به نزدیک شود.