درس ۱ · صفحهٔ ۱۴۳ تا ۱۴۵ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: احتمال شرطی و پیشامدهای مستقل
در این درس یاد میگیری با مشخصکردن پیشامدِ شرط و حالتهای مشترک، احتمال شرطی را از راه شمارش یا با استفاده از احتمالهای دادهشده محاسبه کنی.
پیش از شروع
در قرعهکشی شمارههای تا ، شمارهٔ تو است. اگر قبل از اعلام برنده بگویند «شمارهٔ برنده یکرقمی است»، آیا شانس برندهشدنت عوض میشود؟
بله؛ ابتدا شمارهٔ تو یکی از شمارهٔ ممکن بود، اما با این خبر فقط شمارهٔ یکرقمی باقی میماند. پس احتمال بردنت از به میرسد؛ اطلاعات تازه میتواند احتمال را تغییر دهد.
حالتهای ممکن و رخدادن همزمان
حالتهای ممکن و رخدادن همزمان
فرض کن یک تاس سالم را میاندازی. نتیجه از قبل معلوم نیست، اما میدانی یکی از عددهای تا میآید. مجموعهٔ این نتیجهها فضای نمونهای است و آن را با نشان میدهیم. هر مجموعهای از نتیجههای موردنظر، مثل «آمدن عدد زوج»، یک پیشامد است.
وقتی همهٔ نتیجهها شانس یکسان دارند، احتمال یک پیشامد از این رابطه به دست میآید:
اینجا تعداد حالتهای مطلوب و تعداد همهٔ حالتهای ممکن است.
حالا اگر بخواهیم دو ویژگی همزمان برقرار باشند، باید نتیجههایی را پیدا کنیم که در هر دو پیشامد قرار دارند. این مجموعه، اشتراک دو پیشامد است و با نمایش داده میشود.
مثلاً اگر پیشامد «آمدن عدد زوج» و پیشامد «آمدن عدد بزرگتر از » باشد، برای یافتن اشتراک باید بپرسی: کدام نتیجهها هم زوجاند و هم بزرگتر از ؟ دقت کن: داشتن فقط یکی از این ویژگیها کافی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۴
اطلاعات تازه، احتمال تازه
اطلاعات تازه، احتمال تازه
فرض کن در قرعهکشی شمارههای تا ، شمارهٔ تو است. پیش از رسیدن خبر تازه، همهٔ شمارهها امکان برندهشدن دارند. حالا اعلام میکنند: «شمارهٔ برنده یکرقمی است.» شمارهٔ تو هنوز میتواند برنده شود، اما شمارههای دورقمی دیگر رقیبت نیستند؛ پس شانس تو بیشتر شده است.
احتمال شرطی یعنی احتمال یک پیشامد را با دانستنِ رخدادن پیشامدی دیگر بررسی کنیم. این اطلاعات تازه، نگاه ما را به نتیجههای ممکن تغییر میدهد؛ قرار نیست خودِ قرعهکشی را تغییر دهد.
اگر پیشامد «برندهشدن تو» و پیشامد «یکرقمیبودن شمارهٔ برنده» باشد، احتمال موردنظر را با نشان میدهیم و میخوانیم: «احتمال به شرط ».
در این نماد، پیشامدِ بعد از خط عمودی، شرطِ معلوم ماست؛ یعنی میدانیم رخ داده و دربارهٔ احتمال میپرسیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵
شمارش در محدودهٔ شرط
شمارش در محدودهٔ شرط
وقتی میدانیم پیشامد رخ داده است، نتیجههای بیرون از دیگر در محاسبه جایی ندارند. انگار دور اعضای خط کشیدهایم و فقط همان محدوده را نگاه میکنیم.
در این محدوده، کدام نتیجهها مطلوباند؟ نتیجههایی که علاوه بر ، در هم باشند؛ یعنی اعضای اشتراک . پس اگر نتیجههای اولیه همشانس باشند، داریم:
نماد تعداد اعضای یک مجموعه را نشان میدهد. مخرج، تعداد حالتهای سازگار با شرط است؛ صورت، تعداد حالتهای مطلوب درون همان شرط.
مثلاً در قرعهکشی، اگر بدانیم شمارهٔ برنده یکرقمی است، دیگر شمارههای دورقمی را نمیشماریم. برای بررسی احتمال برندهشدن تو هم باید ببینیم شمارهات در میان شمارههای باقیمانده هست یا نه.
اشتباه رایج این است که با وجود دانستن شرط، هنوز تعداد همهٔ اعضای را در مخرج بگذاریم؛ در حالی که اکنون محدودهٔ شمارش ما است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵
فرمول احتمال شرطی و شرط استفاده
فرمول احتمال شرطی و شرط استفاده
گاهی تعداد حالتها را نداریم، اما احتمال پیشامدها به ما داده شده است. در این موقعیت از رابطهٔ زیر استفاده میکنیم:
صورت کسر، احتمال رخدادن همزمان دو پیشامد است؛ مخرج، احتمال پیشامدی است که میدانیم رخ داده است. پس اول از خودت بپرس: «چه چیزی را از قبل میدانم؟» همان پیشامد، شرط است و احتمالش در مخرج قرار میگیرد.
مثلاً اگر بدانیم یک اتومبیل نقص فنی نداشته و بخواهیم احتمال رسیدنش به خط پایان را پیدا کنیم، احتمال «نقص فنی نداشتن» در مخرج میآید، نه احتمال «رسیدن به خط پایان».
این فرمول فقط وقتی قابل استفاده است که باشد. اگر احتمال شرط صفر باشد، مخرج صفر میشود و احتمال شرطی تعریف نمیشود؛ تعریفنشدن با صفر بودن پاسخ فرق دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵
مثال حلشده
در یک مسابقهٔ اتومبیلرانی، احتمال اینکه یک اتومبیل دچار نقص فنی نشود و به خط پایان برسد است. احتمال اینکه دچار نقص فنی نشود نیز است. اگر بدانیم اتومبیل دچار نقص فنی نشده، با چه احتمالی به خط پایان رسیده است؟
پیشامدها را نامگذاری میکنیم: یعنی «دچار نقص فنی نشدن» و یعنی «رسیدن به خط پایان».
دادههای مسئله عبارتاند از و ؛ عبارت «و» در دادهٔ اول به رخدادن همزمان دو پیشامد اشاره دارد.
چون میدانیم اتومبیل دچار نقص فنی نشده، شرط ما است و باید را حساب کنیم؛ همچنین ، پس فرمول قابل استفاده است.
جایگذاری میکنیم: .
نکات مهم
- اشتراک دو پیشامد، یعنی ، شامل حالتهایی است که هر دو پیشامد با هم رخ میدهند.
- در احتمال شرطی ، رخدادن معلوم است و در حالتهای همشانس فقط اعضای را میشماریم: .
- با داشتن احتمالها از رابطهٔ استفاده میکنیم، به شرط آنکه باشد.