۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۵ ریاضی یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«توابع نمایی و لگاریتمی»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۹۵ تا ۱۱۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۹۵ تا ۹۷ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اوّل: تابع نمایی و ویژگی‌های آن

در این درس یاد می‌گیری الگوی جام حذفی را با رابطهٔ y=2xy=2^x بیان کنی، مقدار آن را برای چند ورودی حساب کنی و بفهمی چگونه از نقطه‌های آن به نموداری برای همهٔ ورودی‌های حقیقی می‌رسیم.

پیش از شروع

در یک جام حذفی، هر تیم با اولین باخت کنار می‌رود. اگر مسابقات شش مرحله داشته باشد، چطور می‌توان بدون رسم جدول بازی‌ها فهمید چند تیم از ابتدا شرکت کرده‌اند؟

از بازی نهایی که به عقب برگردیم، تعداد تیم‌ها در هر مرحله دو برابر می‌شود. پس برای شش مرحله، تعداد تیم‌های اولیه برابر با 26=642^6=64 است؛ اینجا تعداد مراحل در توان قرار می‌گیرد!

از جام حذفی تا توان

از جام حذفی تا توان

فرض کن می‌خواهی برای یک جام حذفی، تعداد تیم‌های لازم را پیدا کنی. در این الگو، تیم‌ها دوتادوتا مسابقه می‌دهند؛ از هر بازی فقط یک تیم به دور بعد می‌رود. پس با پایان هر مرحله، تعداد تیم‌های باقی‌مانده نصف می‌شود.

حالا از پایان مسابقات به عقب برگرد! برای تعیین قهرمان در بازی نهایی، 22 تیم لازم است. یک مرحله عقب‌تر، 44 تیم و دو مرحله عقب‌تر، 88 تیم لازم داریم. یعنی هر بار که یک مرحله به عقب می‌رویم، تعداد تیم‌ها دو برابر می‌شود.

بنابراین، اگر تعداد مراحل تا تعیین قهرمان را xx و تعداد تیم‌های اولیه را yy بنامیم، داریم:

y=2xy=2^x

توان می‌گوید عامل 22 چند بار در خودش ضرب می‌شود. دقت کن که xx تعداد مرحله‌ها است، نه تعداد کل بازی‌ها؛ در یک مرحله ممکن است چند بازی برگزار شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶

ورودی‌های گوناگون، خروجی‌های توانی

ورودی‌های گوناگون، خروجی‌های توانی

در جام حذفی، ورودی تعداد مراحل بود؛ اما برای ساختن جدولِ y=2xy=2^x، لازم نیست فقط عددهای طبیعی را جای xx بگذاریم. عددهای گویای مثبت، صفر و منفی هم می‌توانند ورودی باشند. کافی است قواعد توان را به یاد بیاوریم:

  • توان مثبت: مثلاً 23=2×2×2=82^3=2\times2\times2=8.
  • توان صفر: داریم 20=12^0=1؛ پس خروجیِ ورودی صفر، صفر نیست!
  • توان منفی: علامت منفی در توان یعنی معکوس‌کردن؛ مثلاً 2−2=122=142^{-2}=\frac{1}{2^2}=\frac{1}{4}، نه منفی‌شدنِ خروجی.
  • توان کسری: از ریشه کمک می‌گیریم؛ مثلاً 212=22^{\frac{1}{2}}=\sqrt{2}.

پس برای کامل‌کردن هر خانهٔ جدول، اول ورودی را جای xx بگذار، بعد قاعدهٔ مناسبِ توان را به کار ببر. خروجی‌های کوچک‌تر از یک هم کاملاً طبیعی‌اند؛ مثلاً اگر ورودی منفی باشد، خروجیِ این رابطه مثبت و کوچک‌تر از یک می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

از نقطه‌ها تا نمودار پیوسته

از نقطه‌ها تا نمودار پیوسته

جدول مقادیر مثل چند عکس از یک مسیر است؛ چند جای مسیر را نشان می‌دهد، نه تمام آن را. وقتی برای ورودی‌های انتخاب‌شده، نقطه‌های (x,2x)(x,2^x) را رسم می‌کنیم، فقط بخشی از نمودار را دیده‌ایم.

در رابطهٔ y=2xy=2^x، ورودی محدود به عددهای صحیح یا گویا نیست. عدد گنگی مثل 2\sqrt{2} هم می‌تواند ورودی باشد؛ پس نقطهٔ (2,22)(\sqrt{2},2^{\sqrt{2}}) نیز روی نمودار قرار دارد، حتی اگر مقدار دقیق خروجی را حساب نکرده باشیم.

برای هر عدد حقیقیِ xx، یک خروجیِ 2x2^x داریم. بنابراین، با در نظر گرفتن همهٔ ورودی‌های حقیقی، نمودار یک منحنی پیوسته و بدون گسستگی است، نه چند نقطهٔ جداگانه. البته منظور این نیست که نقطه‌های جدول را با پاره‌خط به هم وصل کنیم؛ آن نقطه‌ها فقط راهنمای شکل منحنی‌اند.

حالا بررسی کن: آیا رسم همهٔ نقطه‌های مربوط به ورودی‌های گویا، جای ورودی‌های گنگ را هم می‌گیرد؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

مثال حل‌شده

برای تابع y=2xy=2^x، خروجی متناظر با ورودی‌های −2-2، 12\frac{1}{2} و 22 را حساب کن و مختصات نقطه‌های حاصل را بنویس.

  1. برای هر ورودی، مقدار آن را به جای xx در رابطهٔ y=2xy=2^x قرار می‌دهیم.

  2. برای ورودی منفی، از قاعدهٔ توان منفی استفاده می‌کنیم: 2−2=122=142^{-2}=\frac{1}{2^2}=\frac{1}{4}.

  3. برای ورودی کسری داریم: 212=22^{\frac{1}{2}}=\sqrt{2}.

  4. برای ورودی صحیح مثبت داریم: 22=2×2=42^2=2\times2=4.

  5. در مختصات هر نقطه، ابتدا ورودی و سپس خروجی را می‌نویسیم؛ بنابراین نقطه‌ها (−2,14)(-2,\frac{1}{4})، (12,2)(\frac{1}{2},\sqrt{2}) و (2,4)(2,4) هستند.

جواب: سه نقطهٔ موردنظر عبارت‌اند از (−2,14)(-2,\frac{1}{4})، (12,2)(\frac{1}{2},\sqrt{2}) و (2,4)(2,4).

نکات مهم

  • در الگوی جام حذفی، تعداد تیم‌های اولیه با تعداد مراحل تا تعیین قهرمان از رابطهٔ y=2xy=2^x به دست می‌آید.
  • برای محاسبهٔ مقدار 2x2^x در ورودی‌های گویا، از قواعد توان، مانند توان صفر، توان منفی و توان کسری استفاده می‌کنیم.
  • تابع y=2xy=2^x برای هر ورودی حقیقی، چه گویا و چه گنگ، تعریف می‌شود و نمودارش پیوسته است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۹۷ تا ۹۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول | تابع نمایی و ویژگی‌های آن

در این درس یاد می‌گیری توان‌های حقیقی را با قوانین توان ساده کنی، تابع نمایی را از تابع توانی تشخیص بدهی و ویژگی‌های نمودار y=2xy=2^x را برای مقایسۀ مقدارها به کار ببری.

پیش از شروع

در مسابقه‌ای حذفی، در هر مرحله نیمی از تیم‌ها کنار می‌روند تا یک تیم قهرمان شود. اگر مسابقه شش مرحله داشته باشد، چند تیم باید از ابتدا شرکت کرده باشند؟

برای پیدا کردن تعداد تیم‌های آغاز مسابقه، از یک قهرمان به عقب برمی‌گردیم و در هر مرحله تعداد تیم‌ها را دو برابر می‌کنیم. پس تعداد تیم‌های اولیه 26=642^6=64 است؛ اینجا تعداد مراحل در توان قرار گرفته است.

توان، فقط عدد صحیح نیست

توان، فقط عدد صحیح نیست

در مسابقۀ حذفی، با برگشتن به هر مرحلۀ قبل، تعداد تیم‌ها دو برابر می‌شود. برای همین، تعداد تیم‌های آغاز یک مسابقۀ شش‌مرحله‌ای برابر 262^6 است. اما آیا توان فقط می‌تواند تعداد مرحله‌ها، یعنی عددی صحیح، باشد؟

نه! برای پایۀ مثبت، توان می‌تواند هر عدد حقیقی باشد؛ هم عدد گویا، مثل 12\frac{1}{2}، و هم عدد گنگ، مثل 2\sqrt{2}. مثلاً 212=22^{\frac{1}{2}}=\sqrt{2} و عبارت 222^{\sqrt{2}} هم مقدار مشخصی دارد، هرچند معمولاً آن را تقریبی می‌نویسیم.

برای نمایش این مقدارها، ورودی را روی محور افقی و مقدار توان را روی محور عمودی در نظر می‌گیریم. پس هر عدد حقیقی rr، نقطۀ (r,2r)(r,2^r) را مشخص می‌کند؛ مثلاً ورودی 11 نقطۀ (1,2)(1,2) را می‌دهد.

نتیجه: نمودار y=2xy=2^x فقط چند نقطه با ورودی‌های صحیح نیست؛ ورودی‌های کسری و گنگ هم روی آن نقطه دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

همان قوانین، توان‌های تازه

همان قوانین، توان‌های تازه

توان که حقیقی می‌شود، قوانینش عوض نمی‌شود! برای پایه‌های مثبت، همان قواعدی که قبلاً یاد گرفته‌ای، برای توان‌های گنگ هم کاربرد دارند. در روابط زیر، aa و bb مثبت و نابرابر با 11 هستند و xx و yy می‌توانند هر عدد حقیقی باشند.

وقتی پایه‌ها یکسان‌اند: در ضرب، توان‌ها را جمع کن و در تقسیم، از هم کم کن:

ax⋅ay=ax+yaxay=ax−ya^x\cdot a^y=a^{x+y}\qquad \frac{a^x}{a^y}=a^{x-y}

توان منفی یعنی معکوس، نه منفی‌شدن مقدار:

a−x=1axa0=1a^{-x}=\frac{1}{a^x}\qquad a^0=1

در توانِ یک توان، توان‌ها ضرب می‌شوند:

(ax)y=axy(a^x)^y=a^{xy}

همچنین، توانِ یک حاصل‌ضرب یا کسر به هر دو بخش می‌رسد:

(ab)x=axbx(ab)x=axbx(ab)^x=a^xb^x\qquad \left(\frac{a}{b}\right)^x=\frac{a^x}{b^x}

برای انتخاب قانون، اول به ساختار عبارت نگاه کن: آیا دو عبارت هم‌پایه در هم ضرب شده‌اند، یا یک عبارتِ توان‌دار دوباره به توان رسیده است؟ وجود رادیکال در توان نباید حواست را از این تفاوت پرت کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸

نمایی یا توانی؟

نمایی یا توانی؟

دو عبارت 2x2^x و x2x^2 شبیه‌اند، اما جای متغیر در آن‌ها فرق دارد؛ همین تفاوت، نوع تابع را عوض می‌کند!

در تابع نمایی، متغیر در توان قرار دارد و پایه عددی ثابت است. شکل آن f(x)=axf(x)=a^x است؛ به شرط اینکه a>0a>0 و a≠1a\neq1 باشد. مثلاً f(x)=2xf(x)=2^x و g(x)=(13)xg(x)=\left(\frac{1}{3}\right)^x هر دو نمایی‌اند. پس پایه لازم نیست از 11 بزرگ‌تر باشد؛ پایه‌های مثبتِ کوچک‌تر از 11 هم مجازند.

در مقابل، در y=x2y=x^2 متغیر در پایه است و توان ثابت است؛ این تابع، توانی است نه نمایی. برای نمونه، مساحت مربعی با ضلع xx از رابطۀ A=x2A=x^2 به دست می‌آید، اما تعداد تیم‌های لازم برای مسابقه‌ای حذفی با xx مرحله، با رابطۀ N=2xN=2^x بیان می‌شود.

برای تشخیص، دو سؤال بپرس: «متغیر کجاست؟» و «آیا پایۀ ثابت، شرط‌های تابع نمایی را دارد؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹

خواندن نمودار نمایی

خواندن نمودار نمایی

نمودار y=2xy=2^x را مثل مسیری ببین که از چپ به راست پیوسته بالاتر می‌رود. برای خواندنش به چند نشانۀ مهم توجه کن:

  • دامنه: هر عدد حقیقی می‌تواند ورودی باشد؛ پس دامنه برابر R\mathbb{R} است.
  • برد: خروجی همیشه مثبت است؛ پس برد برابر (0,+∞)(0,+\infty) است. در سمت چپ، نمودار به محور افقی نزدیک می‌شود، اما هرگز به آن نمی‌رسد. توان منفی هم خروجی را منفی نمی‌کند!
  • تقاطع با محور عمودی: روی این محور، ورودی x=0x=0 است. چون 20=12^0=1، نمودار از نقطۀ (0,1)(0,1) می‌گذرد.

این تابع صعودی است: هرچه ورودی بزرگ‌تر شود، خروجی هم بزرگ‌تر می‌شود. بنابراین برای مقایسۀ دو توان با پایۀ 22، کافی است توان‌هایشان را مقایسه کنی؛ لازم نیست مقدار تقریبی آن‌ها را حساب کنی.

همچنین تابع یک‌به‌یک است؛ یعنی دو ورودی متفاوت، خروجی یکسان ندارند. روی نمودار، هر خط افقی حداکثر یک نقطۀ برخورد دارد. پس اگر خروجی مشخص باشد، نمی‌توان دو ورودی متفاوت برای آن پیدا کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹

مثال حل‌شده

با استفاده از قوانین توان‌های حقیقی، عبارت A=23×22−323A=\frac{2^{\sqrt{3}}\times2^{2-\sqrt{3}}}{2^3} را ساده کن.

  1. در صورت، دو عبارت هم‌پایه ضرب شده‌اند؛ بنابراین توان‌ها را جمع می‌کنیم: 23×22−3=23+2−32^{\sqrt{3}}\times2^{2-\sqrt{3}}=2^{\sqrt{3}+2-\sqrt{3}}.

  2. دو عبارت گنگ در توان حذف می‌شوند؛ پس صورت برابر است با 222^2.

  3. در تقسیم عبارت‌های هم‌پایه، توان مخرج را از توان صورت کم می‌کنیم: A=22−3=2−1A=2^{2-3}=2^{-1}.

  4. توان منفی یعنی معکوسِ توان مثبت؛ بنابراین A=12A=\frac{1}{2}.

جواب: A=12A=\frac{1}{2}

نکات مهم

  • برای پایۀ مثبت، توان می‌تواند هر عدد حقیقی، حتی گنگ، باشد و قوانین آشنای توان همچنان برقرارند.
  • در تابع نمایی f(x)=axf(x)=a^x، متغیر در توان است و پایۀ ثابت باید شرط‌های a>0a>0 و a≠1a\ne1 را داشته باشد.
  • تابع y=2xy=2^x دامنه‌ای برابر R\mathbb{R} و بردی برابر (0,+∞)(0,+\infty) دارد، از نقطۀ (0,1)(0,1) می‌گذرد و صعودی و یک‌به‌یک است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۹۹ تا ۱۰۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول | تابع نمایی و ویژگی‌های آن

در این درس یاد می‌گیری تابع نمایی را تشخیص بدهی، ویژگی‌ها و تقارن نمودارش را توضیح بدهی، مقدارهای نمایی را مقایسه کنی و معادله‌های نمایی را با هم‌پایه کردن دو طرف حل کنی.

پیش از شروع

اگر تعداد باکتری‌ها هر بیست دقیقه دو برابر شود، رشد آن‌ها چه فرقی با حالتی دارد که هر بیست دقیقه فقط دو باکتری اضافه شود؟

در حالت اول، هر بار تعداد موجود در دو ضرب می‌شود؛ اما در حالت دوم، هر بار مقدار ثابتی اضافه می‌شود. اگر از یک باکتری شروع کنیم، پس از nn بار دو برابر شدن، تعداد آن‌ها 2n2^n است؛ این یک نمونه از رشد نمایی است.

تابع نمایی را بشناسیم

تابع نمایی را بشناسیم

وقتی تعداد باکتری‌ها در هر دوره دو برابر می‌شود، تعدادشان با ضرب شدن تغییر می‌کند، نه با اضافه شدن مقداری ثابت. اگر ابتدا یک باکتری داشته باشیم، پس از xx دوره، تعداد آن‌ها 2x2^x است.

در تابع نمایی متغیر در توان قرار دارد و پایه ثابت است:

f(x)=axa>0,a≠1f(x)=a^x\qquad a>0,\quad a\ne1

مثلاً f(x)=2xf(x)=2^x نمایی است، اما g(x)=x2g(x)=x^2 نمایی نیست؛ چون در دومی، متغیر پایه است. پایهٔ 11 را کنار می‌گذاریم، چون 1x1^x همیشه برابر 11 است.

برای شناخت نمودار، این سه ویژگی را به خاطر بسپار:

  • دامنه: هر عدد حقیقی را می‌توان به جای xx گذاشت؛ پس دامنه R\mathbb{R} است. البته در مثال باکتری‌ها فقط تعداد دوره‌های کامل را می‌شماریم.
  • برد: مقدار axa^x همیشه مثبت است؛ پس برد (0,+∞)(0,+\infty) است و نمودار هرگز محور طول‌ها را قطع نمی‌کند.
  • برخورد با محور عرض‌ها: روی این محور، x=0x=0 است. چون a0=1a^0=1، نمودار از نقطهٔ (0,1)(0,1) می‌گذرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹

پایهٔ بزرگ‌تر از یک

پایهٔ بزرگ‌تر از یک

فرض کن تعداد باکتری‌ها در هر بازهٔ زمانی دو برابر شود. هرچه بازه‌های بیشتری بگذرد، تعداد باکتری‌ها بیشتر می‌شود؛ چون هر بار مقدار قبلی در 22 ضرب می‌شود. نمودار y=2xy=2^x هم همین رفتار را دارد: وقتی روی محور افقی به سمت راست می‌رویم، نمودار بالاتر می‌رود.

به این رفتار صعودی بودن می‌گوییم. به‌طور کلی، اگر a>1a>1 باشد، تابع y=axy=a^x صعودی است؛ یعنی:

x1<x2⟹ax1<ax2x_1<x_2\quad\Longrightarrow\quad a^{x_1}<a^{x_2}

پس برای مقایسهٔ دو توان با پایهٔ یکسان و بزرگ‌تر از یک، کافی است توان‌ها را مقایسه کنی؛ ترتیب مقدارها همان ترتیب توان‌هاست. این قاعده فقط برای توان‌های طبیعی نیست؛ برای توان‌های منفی، کسری و گنگ هم برقرار است.

حواست باشد: اینجا پایه‌ها یکسان‌اند و بزرگ‌تر از یک بودنِ پایه، شرط اصلی نتیجه‌گیری ماست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹

پایهٔ بین صفر و یک

پایهٔ بین صفر و یک

فرض کن در هر مرحله، نصفِ مقدار قبلی یک ماده باقی بماند. هرچه مرحله‌های بیشتری بگذرد، مقدار باقی‌مانده کمتر می‌شود؛ با اینکه شمارهٔ مرحله بزرگ‌تر شده است!

تابع y=(12)xy=\left(\frac{1}{2}\right)^x هم همین رفتار را دارد. با افزایش xx به اندازهٔ یک واحد، مقدار تابع در 12\frac{1}{2} ضرب می‌شود؛ یعنی نصف می‌شود. بنابراین نمودارش را که از چپ به راست دنبال کنی، پایین می‌آید. به این رفتار نزولی می‌گوییم.

این ویژگی مخصوص پایهٔ 12\frac{1}{2} نیست: برای هر پایه‌ای که 0<a<10<a<1 باشد، توان بزرگ‌تر، مقدار کوچک‌تر می‌دهد:

x1<x2⟹ax1>ax2x_1<x_2\quad\Longrightarrow\quad a^{x_1}>a^{x_2}

پس پیش از مقایسهٔ دو توان با پایهٔ یکسان، اول به پایه نگاه کن: اگر بین صفر و یک باشد، ترتیب مقدارها برعکس ترتیب توان‌هاست. یادت باشد نزولی بودن به معنی منفی شدن مقدار تابع نیست؛ مقدار تابع همچنان مثبت می‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱

پایه‌های وارون و نمودارهای قرینه

پایه‌های وارون و نمودارهای قرینه

فرض کن نمودار y=2xy=2^x را روی کاغذ کشیده‌ای. اگر کاغذ را روی محور عرض‌ها تا کنی، تصویر قرینهٔ نمودار چه ضابطه‌ای دارد؟

در قرینه‌سازی نسبت به محور عرض‌ها، ارتفاع هر نقطه ثابت می‌ماند، ولی علامت طول آن عوض می‌شود؛ یعنی نقطهٔ (u,v)(u,v) به (−u,v)(-u,v) می‌رود. پس کافی است در ضابطه، به‌جای xx، عبارت −x-x بگذاریم:

y=a−x=(1a)xy=a^{-x}=\left(\frac{1}{a}\right)^x

بنابراین دو تابع نمایی با پایه‌های وارون، نسبت به محور عرض‌ها قرینه‌اند. این رابطه برای a>0a>0 و a≠1a\ne1 برقرار است.

برای نمونه، نقطهٔ (1,2)(1,2) روی نمودار y=2xy=2^x قرار دارد و قرینه‌اش، یعنی (−1,2)(-1,2)، روی نمودار y=(12)xy=\left(\frac12\right)^x است. درست مثل تصویری در آینه، فاصلهٔ دو نقطه از محور برابر است و ارتفاعشان تغییر نمی‌کند.

پس اگر نمودار یکی را داشته باشی، برای رسم دیگری لازم نیست همهٔ مقدارها را دوباره حساب کنی؛ می‌توانی نقاط را قرینه کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

از یک‌به‌یکی تا حل معادله

از یک‌به‌یکی تا حل معادله

اگر خروجی یک تابع نمایی را بدانی، آیا ممکن است دو ورودی متفاوت آن را ساخته باشند؟ نه! تابع نمایی یک‌به‌یک است؛ یعنی ورودی‌های متفاوت، خروجی‌های متفاوت دارند. روی نمودار هم هر خط افقی، نمودار را حداکثر در یک نقطه قطع می‌کند.

به همین دلیل، اگر پایهٔ دو توان یکسان باشد و شرط‌های a>0a>0 و a≠1a\ne1 برقرار باشند، داریم:

au=av⟺u=va^u=a^v\quad\Longleftrightarrow\quad u=v

این ویژگی کلید حل معادلهٔ نمایی است؛ معادله‌ای که مجهول در توان آن قرار دارد. برای حل، ابتدا دو طرف را به توان‌هایی با یک پایه تبدیل می‌کنیم، سپس توان‌ها را برابر می‌گذاریم و معادلهٔ حاصل را حل می‌کنیم.

مثلاً در یک الگوی دوبرابرشدن، اگر مقدار نهایی معلوم باشد، می‌توان از همین ویژگی برای پیدا کردن تعداد مرحله‌ها استفاده کرد.

حواست باشد: صرفِ برابر بودن دو عبارت توان‌دار کافی نیست که توان‌هایشان را برابر بگذاری؛ اول باید پایه‌ها یکسان و دارای شرط‌های لازم باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

نکات مهم

  • تابع نمایی f(x)=axf(x)=a^x با a>0a>0 و a≠1a\ne1، دامنهٔ R\mathbb{R} و برد (0,+∞)(0,+\infty) دارد و نمودارش از (0,1)(0,1) می‌گذرد.
  • تابع نمایی برای a>1a>1 صعودی و برای 0<a<10<a<1 نزولی است و نمودارهای y=axy=a^x و y=(1a)xy=\left(\frac{1}{a}\right)^x نسبت به محور عرض‌ها قرینه‌اند.
  • چون تابع نمایی یک‌به‌یک است، در معادله‌ای مانند au=ava^{u}=a^{v} با a>0a>0 و a≠1a\ne1 می‌توان نتیجه گرفت u=vu=v.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۰۵ تا ۱۱۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: تابع لگاریتمی و ویژگی‌های آن

در این درس یاد می‌گیری تابع لگاریتمی و ویژگی‌های نمودارش را بشناسی، مقدار لگاریتم را با کمک توان‌ها پیدا کنی و با قوانین لگاریتم، عبارت‌ها را ساده و معادله‌های لگاریتمی را با توجه به دامنه حل کنی.

پیش از شروع

اگر در یک فرایند، مقدار اولیه در هر مرحله دو برابر شود، چطور می‌توان از روی مقدار نهایی فهمید چند مرحله گذشته است؟

توان‌رسانی از تعداد مرحله‌ها به مقدار نهایی می‌رسد؛ لگاریتم همین مسیر را برعکس طی می‌کند. مثلاً وقتی مقدار اولیه 11 و مقدار نهایی 3232 باشد، پرسش ما این است که «22 به توان چند می‌شود 3232؟»؛ پاسخ این پرسش را با log⁡232\log_2 32 نشان می‌دهیم.

برگشت از توان‌رسانی

برگشت از توان‌رسانی

فرض کن مقدار اولیه در هر مرحله دو برابر می‌شود. تابع نمایی از «تعداد مرحله‌ها» به «چندبرابر شدن مقدار» می‌رسد؛ تابع لگاریتمی همین مسیر را برمی‌گردد: از «چندبرابر شدن مقدار» به «تعداد مرحله‌ها».

پس وارون تابع f(x)=2xf(x)=2^x را با f−1(x)=log⁡2xf^{-1}(x)=\log_2 x نشان می‌دهیم. مبنای دو تابع یکسان است؛ فقط جای ورودی و خروجی عوض می‌شود. دقت کن که f−1f^{-1} یعنی تابع وارون، نه معکوسِ مقدار تابع.

این جابه‌جایی روی نمودار هم دیده می‌شود: اگر نقطهٔ (u,v)(u,v) روی نمودار تابع نمایی باشد، نقطهٔ (v,u)(v,u) روی نمودار وارون آن قرار دارد. با عوض‌شدن جای مختصات، دو نمودار نسبت به خط y=xy=x قرینه می‌شوند؛ درست مثل دو تصویر در آینه‌ای که روی این خط قرار گرفته است.

بنابراین لگاریتم یک عمل بی‌ارتباط با توان نیست؛ راهِ برگشت از توان‌رسانی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶

نقشهٔ تابع لگاریتمی

نقشهٔ تابع لگاریتمی

برای شناخت نمودار y=log⁡axy=\log_a x، اول شرط مبنا را به یاد داشته باش: a>0a>0 و a≠1a\ne1.

چه ورودی‌هایی مجازند؟ فقط عددهای مثبت؛ پس دامنه (0,+∞)(0,+\infty) است. نمودار نه روی محور عمودی نقطه‌ای دارد و نه سمت چپ آن. اما خروجی می‌تواند هر عدد حقیقی، حتی صفر یا منفی باشد؛ بنابراین برد R\mathbb{R} است. حواست باشد: «ورودی مثبت» به معنی «خروجی مثبت» نیست!

نمودار از کجا می‌گذرد؟ چون هر مبنای مجاز به توان صفر برابر یک است، همیشه log⁡a1=0\log_a 1=0؛ پس همهٔ این نمودارها از نقطهٔ (1,0)(1,0) می‌گذرند.

جهت حرکت نمودار چیست؟ اگر a>1a>1 باشد، با افزایش ورودی، خروجی بیشتر می‌شود؛ یعنی تابع صعودی است. اگر 0<a<10<a<1 باشد، با افزایش ورودی، خروجی کمتر می‌شود؛ یعنی تابع نزولی است. مثل دو مسیر که یکی با حرکت به راست بالا می‌رود و دیگری پایین می‌آید؛ بااین‌حال، دامنه و برد هر دو یکسان است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹

لگاریتم یعنی کدام توان؟

لگاریتم یعنی کدام توان؟

هر وقت log⁡ax\log_a x را دیدی، از خودت بپرس: «مبنای aa را به چه توانی برسانم تا xx به دست بیاید؟» پاسخ این پرسش، مقدار لگاریتم است. یعنی:

log⁡ax=y  ⟺  ay=x\log_a x=y\iff a^y=x

این دو عبارت، یک رابطه را به دو زبان بیان می‌کنند: در شکل نمایی، توان را می‌نویسیم؛ در شکل لگاریتمی، همان توان را پیدا می‌کنیم. در فرایندی که مقدار اولیه در هر مرحله دو برابر می‌شود، لگاریتم در مبنای 22 می‌تواند تعداد مرحله‌ها را از روی نسبت مقدار نهایی به مقدار اولیه مشخص کند.

برای استفاده از این رابطه باید a>0a>0، a≠1a\ne1 و x>0x>0 باشد. اما خودِ پاسخ لگاریتم لازم نیست مثبت باشد؛ توان می‌تواند صفر یا منفی هم باشد. پس مثبت‌بودنِ ورودی را با مثبت‌بودنِ جواب اشتباه نگیر.

برای پاسخ به پرسش زیر، اول جای خالی را یک توانِ مجهول در نظر بگیر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰

سه قانون برای ساده‌سازی

سه قانون برای ساده‌سازی

لگاریتم می‌تواند محاسبه‌های پیچیده را به محاسبه‌های ساده‌تر تبدیل کند. برای استفاده از قانون‌های زیر، فرض می‌کنیم u>0u>0، v>0v>0 و مبنا در همهٔ لگاریتم‌ها یکسان است: a>0a>0 و a≠1a\ne1.

حاصل‌ضرب به جمع تبدیل می‌شود:

log⁡a(uv)=log⁡au+log⁡av\log_a(uv)=\log_a u+\log_a v

چرا؟ چون هنگام ضرب توان‌های هم‌مبنا، توان‌ها با هم جمع می‌شوند؛ لگاریتم هم همان توان را نشان می‌دهد.

خارج‌قسمت به تفریق تبدیل می‌شود:

log⁡a(uv)=log⁡au−log⁡av\log_a\left(\frac{u}{v}\right)=\log_a u-\log_a v

توان به ضریب تبدیل می‌شود:

log⁡a(ur)=rlog⁡au\log_a(u^r)=r\log_a u

در قانون سوم، توانِ ورودی به جلوی لگاریتم می‌آید؛ با توانِ خودِ لگاریتم اشتباه نگیر!

این قانون‌ها مثلاً در محاسبه‌های مربوط به فشار هوا کمک می‌کنند به‌جای کار با عددهای بزرگ، با جمع و تفریق لگاریتم‌ها کار کنیم. وقتی مبنا نوشته نشده، منظور مبنای 1010 است.

یک مرز مهم: قانون حاصل‌ضرب را به جمع تعمیم نده؛ معمولاً log⁡a(u+v)\log_a(u+v) برابر با log⁡au+log⁡av\log_a u+\log_a v نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

حل معادله با کنترل جواب

حل معادله با کنترل جواب

در معادلهٔ لگاریتمی، پیدا کردن یک عدد از راه محاسبه کافی نیست؛ آن عدد باید در معادلهٔ اصلی هم قابل استفاده باشد. مثل پیدا کردن کلیدی که نه‌فقط شبیه کلید در، بلکه واقعاً بازکنندهٔ آن باشد!

مسیر حل را این‌طور پیش ببر:

  • اول شرط بگذار: عبارت داخل تک‌تک لگاریتم‌ها باید مثبت باشد. مثلاً اگر log⁡5(x+6)\log_5(x+6) و log⁡5(x+2)\log_5(x+2) داریم، باید هم x+6>0x+6>0 و هم x+2>0x+2>0 باشد؛ یعنی در مجموع x>−2x>-2.
  • بعد معادله را ساده کن: از قوانین لگاریتم یا تعریف آن کمک بگیر. اگر دو لگاریتم با مبنای یکسان برابر شدند، به‌دلیل یک‌به‌یک بودن تابع، ورودی‌هایشان برابرند: log⁡au=log⁡av⇒u=v\log_a u=\log_a v\Rightarrow u=v، به شرط u,v>0u,v>0.
  • آخر جواب‌ها را کنترل کن: هر پاسخ به‌دست‌آمده را با شرط‌های اولیه بسنج و در معادلهٔ اصلی بررسی کن.

دام رایج: مثبت بودن حاصل‌ضرب دو عبارت کافی نیست؛ ممکن است هر دو منفی باشند، درحالی‌که لگاریتمِ هیچ‌کدام در اعداد حقیقی تعریف نشده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

مثال حل‌شده

معادلهٔ log⁡2(x+1)+log⁡2(x+4)=2\log_2(x+1)+\log_2(x+4)=2 را حل کن.

  1. اول شرط تعریف هر لگاریتم را می‌نویسیم: x+1>0x+1>0 و x+4>0x+4>0؛ پس باید x>−1x>-1 باشد.

  2. با قانون حاصل‌ضرب، دو لگاریتم را ترکیب می‌کنیم: log⁡2[(x+1)(x+4)]=2\log_2[(x+1)(x+4)]=2.

  3. با تعریف لگاریتم، معادله را نمایی می‌نویسیم: (x+1)(x+4)=22=4(x+1)(x+4)=2^2=4.

  4. پرانتزها را باز و معادله را حل می‌کنیم: x2+5x+4=4x^2+5x+4=4، پس x(x+5)=0x(x+5)=0؛ بنابراین جواب‌های نامزد x=0x=0 و x=−5x=-5 هستند.

  5. شرط اولیه را کنترل می‌کنیم: x=−5x=-5 مجاز نیست، اما x=0x=0 مجاز است و در معادلهٔ اصلی داریم log⁡21+log⁡24=0+2=2\log_2 1+\log_2 4=0+2=2؛ پس تنها جواب x=0x=0 است.

جواب: تنها جواب معادله x=0x=0 است.

نکات مهم

  • تابع لگاریتمی وارون تابع نمایی با همان مبناست؛ دامنه‌اش اعداد حقیقی مثبت، بردش اعداد حقیقی و نقطهٔ مشترک همهٔ نمودارهایش (1,0)(1,0) است.
  • لگاریتم، توانِ موردنیاز را مشخص می‌کند و برای ورودی‌های مثبت و مبنای یکسان، قوانین حاصل‌ضرب، خارج‌قسمت و توان به ساده‌سازی آن کمک می‌کنند.
  • برای حل معادلهٔ لگاریتمی، شرط مثبت‌بودن تک‌تک ورودی‌ها را بنویس، معادله را حل کن و فقط جواب‌های سازگار با شرط‌ها را بپذیر.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۱۵ تا ۱۱۷ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس سوم: نمودارها و کاربردهای توابع نمایی و لگاریتمی

در این درس یاد می‌گیری از روی ضابطهٔ تابع نمایی یا لگاریتمی، قرینه‌سازی و انتقال‌های افقی و عمودی نمودار را تشخیص بدهی و برای یک نمودار انتقال‌یافته ضابطه بنویسی.

پیش از شروع

در دو تابع y=2x+1y=2^x+1 و y=2x−1y=2^{x-1}، فقط جای عدد 11 فرق کرده است؛ آیا نمودار هر دو در یک جهت جابه‌جا می‌شود؟

نه؛ در تابع اول، به خروجی تابع 11 اضافه شده و نمودار یک واحد بالا می‌رود. در تابع دوم، ورودی به شکل x−1x-1 درآمده و نمودار یک واحد به راست می‌رود؛ پس جای تغییر در ضابطه مهم است.

قرینه‌سازی با علامت منفی

قرینه‌سازی با علامت منفی

اگر کل خروجی تابع را منفی کنیم، چه اتفاقی برای نمودار می‌افتد؟ هر نقطهٔ (x,y)(x,y) به نقطهٔ (x,−y)(x,-y) تبدیل می‌شود؛ یعنی طول نقطه ثابت می‌ماند، اما عرضش قرینه می‌شود. پس نمودار نسبت به محور طول‌ها قرینه می‌شود؛ درست مثل بازتاب تصویر در آینه‌ای که روی این محور قرار گرفته است.

برای نمونه، در تابع y=log⁡2xy=\log_2 x، نقطهٔ (2,1)(2,1) روی نمودار است. بنابراین در تابع y=−log⁡2xy=-\log_2 x، نقطهٔ متناظر آن (2,−1)(2,-1) است. نقطهٔ (1,0)(1,0) هم سر جای خودش می‌ماند، چون قرینهٔ صفر همان صفر است.

همین قانون برای تابع نمایی هم برقرار است: نمودار y=−(12)xy=-\left(\frac{1}{2}\right)^x قرینهٔ نمودار y=(12)xy=\left(\frac{1}{2}\right)^x نسبت به محور طول‌هاست و زیر این محور قرار می‌گیرد.

حواست باشد: منفیِ بیرون تابع، خروجی را عوض می‌کند؛ آن را با منفی شدن ورودی اشتباه نگیر!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵

انتقال به بالا و پایین

انتقال به بالا و پایین

فرض کن نمودار را روی یک صفحهٔ شفاف کشیده‌ای و صفحه را بدون چرخاندن، رو به بالا حرکت می‌دهی. شکل نمودار عوض نمی‌شود؛ فقط ارتفاع همهٔ نقطه‌ها به یک اندازه بیشتر می‌شود.

در ضابطهٔ تابع هم اضافه یا کم‌کردن یک عدد از کل خروجی همین کار را می‌کند:

  • در y=f(x)+ky=f(x)+k با k>0k>0، نمودار به اندازهٔ kk به بالا می‌رود.
  • در y=f(x)−ky=f(x)-k با k>0k>0، نمودار به اندازهٔ kk به پایین می‌رود.

مثلاً نمودار y=2x+1y=2^x+1 نسبت به y=2xy=2^x یک واحد بالاتر است. نقطهٔ (0،1)(0،1) روی نمودار اولیه، به نقطهٔ (0،2)(0،2) تبدیل می‌شود؛ طول نقطه ثابت می‌ماند و فقط عرض آن افزایش می‌یابد.

همین قانون برای لگاریتم هم برقرار است: نمودار y=log⁡2x−1y=\log_2 x-1 یک واحد پایین‌تر از y=log⁡2xy=\log_2 x قرار دارد.

نکتهٔ تشخیص: عدد ثابت باید بیرونِ توان یا بیرونِ عبارت لگاریتم، به خروجی اضافه یا از آن کم شده باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵

انتقال به راست و چپ

انتقال به راست و چپ

اگر تغییر داخل ورودی تابع باشد، جابه‌جایی افقی داریم. در y=f(x−h)y=f(x-h) با h>0h>0، نمودار به اندازهٔ hh به راست می‌رود؛ در y=f(x+h)y=f(x+h) به همان اندازه به چپ می‌رود.

چرا علامت منفی، حرکت به راست می‌دهد؟ برای اینکه ورودیِ x−hx-h به مقدار قبلی برسد، باید xx را بزرگ‌تر کنیم. مثلاً در y=3x−1y=3^{x-1}، برای آنکه توان صفر شود، باید x=1x=1 باشد؛ پس نقطهٔ (0،1)(0،1) از نمودار y=3xy=3^x به نقطهٔ (1،1)(1،1) منتقل می‌شود.

در تابع لگاریتمی، مرز دامنه و مجانب قائم هم همراه نمودار حرکت می‌کنند. برای y=log⁡2(x−1)y=\log_2(x-1)، باید x−1>0x-1>0 باشد؛ بنابراین دامنه x>1x>1 و مجانب قائم x=1x=1 است. انگار کل نمودار را بدون تغییر شکل، یک خانه به راست سُر داده‌ایم.

پس پیش از تشخیص جهت انتقال، نگاه کن: عدد داخل ورودی است یا بیرون تابع؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵

مثال حل‌شده

نمودار y=log⁡3xy=\log_3 x را یک واحد به راست و سپس یک واحد به پایین انتقال می‌دهیم؛ ضابطهٔ تابع جدید، دامنه و مجانب قائم آن را بنویس.

  1. برای انتقال یک واحد به راست، به جای xx عبارت x−1x-1 را قرار می‌دهیم؛ پس ضابطه به y=log⁡3(x−1)y=\log_3(x-1) تبدیل می‌شود.

  2. برای انتقال یک واحد به پایین، از کل خروجی یک واحد کم می‌کنیم؛ بنابراین y=log⁡3(x−1)−1y=\log_3(x-1)-1.

  3. داخل لگاریتم باید مثبت باشد: x−1>0x-1>0؛ پس دامنه x>1x>1 است.

  4. مجانب قائم نمودار اولیه x=0x=0 بود؛ با انتقال به راست به x=1x=1 تبدیل می‌شود و انتقال عمودی آن را تغییر نمی‌دهد.

جواب: ضابطهٔ نمودار جدید y=log⁡3(x−1)−1y=\log_3(x-1)-1 است؛ دامنهٔ آن x>1x>1 و مجانب قائم آن x=1x=1 است.

نکات مهم

  • منفی شدن کل خروجی تابع، نمودار را نسبت به محور طول‌ها قرینه می‌کند و طول نقطه‌ها را تغییر نمی‌دهد.
  • افزودن یا کم‌کردن عددی بیرون از تابع، نمودار را به همان اندازه به بالا یا پایین می‌برد.
  • جایگزینی xx با x−hx-h برای h>0h>0 نمودار را به اندازهٔ hh به راست می‌برد و در تابع لگاریتمی، مرز دامنه و مجانب قائم نیز همراه آن جابه‌جا می‌شوند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۱۷ تا ۱۱۸ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس سوم | نمودارها و کاربردهای توابع نمایی و لگاریتمی

در این درس یاد می‌گیری … رشد باکتری‌ها را با یک تابع نمایی مدل کنی و با استفاده از رابطهٔ لگاریتمی، انرژی آزادشدهٔ زلزله را از بزرگی آن به دست آوری.

پیش از شروع

اگر هر باکتری هر نیم ساعت به دو باکتری تبدیل شود، آیا تعداد باکتری‌های اضافه‌شده در هر نیم ساعت ثابت می‌ماند؟

نه؛ هرچه تعداد باکتری‌ها بیشتر شود، در نیم ساعت بعد باکتری‌های بیشتری هم اضافه می‌شوند. در این رشد، تعداد باکتری‌ها هر بار در یک عدد ثابت ضرب می‌شود، نه اینکه مقدار ثابتی به آن اضافه شود.

رشد با ضریب ثابت

رشد با ضریب ثابت

فرض کن موجودی یک حساب در پایان هر سال در ضریب ثابتی ضرب شود. در این حالت، مقدار پولی که هر سال اضافه می‌شود لزوماً ثابت نیست؛ ضریب تغییر ثابت است. این ویژگیِ یک مدل نمایی است.

شکل کلی این مدل چنین است:

h(x)=kax(a>0, a≠1)h(x)=ka^x\qquad (a>0,\ a\ne 1)

در این رابطه، kk مقدار اولیه است؛ چون در شروع، یعنی وقتی x=0x=0 باشد، داریم:

h(0)=k×a0=kh(0)=k\times a^0=k

همچنین، هر بار که xx یک واحد بیشتر می‌شود، مقدار تابع در aa ضرب می‌شود. بنابراین aa ضریب تغییر در هر واحد است، نه مقدارِ اضافه‌شده.

اگر k>0k>0 باشد، برای a>1a>1 با رشد روبه‌رو هستیم و برای 0<a<10<a<1 مقدار تابع کاهش می‌یابد. پس مدل نمایی فقط برای افزایش نیست؛ کاهش با ضریب ثابت را هم توصیف می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

از زمان تا تعداد باکتری‌ها

از زمان تا تعداد باکتری‌ها

فرض کن جمعیت اولیهٔ یک توده، 100100 باکتری باشد و هر باکتری پس از نیم ساعت به دو باکتری تبدیل شود. اگر هیچ باکتری‌ای از بین نرود، جمعیت در پایان هر نیم ساعت دو برابر می‌شود.

برای نوشتن مدل، باید زمان را به تعداد دفعات دو برابر شدن تبدیل کنیم. چون در هر ساعت دو بازهٔ نیم‌ساعته داریم، در tt ساعت تعداد این بازه‌ها برابر است با:

t0.5=2t\frac{t}{0.5}=2t

پس جمعیت اولیه باید به تعداد 2t2t بار در 22 ضرب شود:

p(t)=100×22t(0≤t≤16)p(t)=100\times 2^{2t}\qquad (0\leq t\leq16)

در این رابطه، tt زمان برحسب ساعت و p(t)p(t) تعداد باکتری‌هاست. توان، تعداد دفعات دو برابر شدن است، نه خودِ زمان. بنابراین اگر بنویسیم 100×2t100\times2^t، به‌اشتباه فرض کرده‌ایم جمعیت هر یک ساعت دو برابر می‌شود؛ درحالی‌که اینجا هر نیم ساعت دو برابر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

از ریشتر تا انرژی

از ریشتر تا انرژی

وقتی در خبرها بزرگی یک زلزله را می‌شنوی، این عدد به انرژی آزادشدهٔ آن مربوط است؛ اما خودِ انرژی نیست. برای پیدا کردن انرژی از رابطهٔ زیر استفاده می‌کنیم:

log⁡E=11.8+1.5M\log E=11.8+1.5M

در این رابطه، MM بزرگی زلزله در مقیاس ریشتر و EE انرژی آزادشده برحسب اِرگ است. ابتدا بزرگی زلزله را به‌جای MM می‌گذاریم و سمت راست را حساب می‌کنیم. عددی که به دست می‌آید، مقدار log⁡E\log E است، نه خودِ EE!

اینجا لگاریتم در پایهٔ 1010 است. پس برای رسیدن به انرژی، باید از شکل لگاریتمی به شکل نمایی برویم:

log⁡E=c⟺E=10c\log E=c\quad\Longleftrightarrow\quad E=10^c

بنابراین مسیر محاسبه این است: جای‌گذاری بزرگی زلزله، محاسبهٔ لگاریتم انرژی و سپس نوشتن توان متناظرِ 1010. در پایان هم واحد انرژی، یعنی اِرگ، را می‌نویسیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

مثال حل‌شده

زلزلهٔ رودبار ــ منجیل بزرگیِ 7.47.4 ریشتر داشته است. با استفاده از رابطهٔ log⁡E=11.8+1.5M\log E=11.8+1.5M، انرژی آزادشدهٔ آن را برحسب اِرگ حساب کن.

  1. بزرگی زلزله را مشخص می‌کنیم: M=7.4M=7.4.

  2. در رابطه جای‌گذاری می‌کنیم: log⁡E=11.8+1.5×7.4\log E=11.8+1.5\times7.4.

  3. ابتدا ضرب و سپس جمع را انجام می‌دهیم: 1.5×7.4=11.11.5\times7.4=11.1، پس log⁡E=11.8+11.1=22.9\log E=11.8+11.1=22.9.

  4. چون لگاریتم در پایهٔ ده است، رابطه را نمایی می‌نویسیم: E=1022.9 ErgE=10^{22.9}\,\mathrm{Erg}. دقت کن که 22.922.9 خودِ انرژی نیست.

جواب: انرژی آزادشدهٔ زلزلهٔ رودبار ــ منجیل برابر با E=1022.9 ErgE=10^{22.9}\,\mathrm{Erg} بوده است.

نکات مهم

  • در مدل نمایی h(x)=kaxh(x)=ka^x، مقدار اولیه kk است و با هر واحد افزایش xx، مقدار تابع در aa ضرب می‌شود.
  • اگر جمعیت اولیه 100100 باکتری باشد و هر نیم ساعت دو برابر شود، پس از tt ساعت مدل جمعیت p(t)=100×22tp(t)=100\times2^{2t} است.
  • برای محاسبهٔ انرژی زلزله، ابتدا log⁡E=11.8+1.5M\log E=11.8+1.5M را حساب می‌کنیم و سپس با پایهٔ ده، خودِ انرژی را برحسب اِرگ به دست می‌آوریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۵ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۵ ریاضی یازدهم · رایگان