درس ۱ · صفحهٔ ۹۵ تا ۹۷ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: تابع نمایی و ویژگیهای آن
در این درس یاد میگیری الگوی جام حذفی را با رابطهٔ بیان کنی، مقدار آن را برای چند ورودی حساب کنی و بفهمی چگونه از نقطههای آن به نموداری برای همهٔ ورودیهای حقیقی میرسیم.
پیش از شروع
در یک جام حذفی، هر تیم با اولین باخت کنار میرود. اگر مسابقات شش مرحله داشته باشد، چطور میتوان بدون رسم جدول بازیها فهمید چند تیم از ابتدا شرکت کردهاند؟
از بازی نهایی که به عقب برگردیم، تعداد تیمها در هر مرحله دو برابر میشود. پس برای شش مرحله، تعداد تیمهای اولیه برابر با است؛ اینجا تعداد مراحل در توان قرار میگیرد!
از جام حذفی تا توان
از جام حذفی تا توان
فرض کن میخواهی برای یک جام حذفی، تعداد تیمهای لازم را پیدا کنی. در این الگو، تیمها دوتادوتا مسابقه میدهند؛ از هر بازی فقط یک تیم به دور بعد میرود. پس با پایان هر مرحله، تعداد تیمهای باقیمانده نصف میشود.
حالا از پایان مسابقات به عقب برگرد! برای تعیین قهرمان در بازی نهایی، تیم لازم است. یک مرحله عقبتر، تیم و دو مرحله عقبتر، تیم لازم داریم. یعنی هر بار که یک مرحله به عقب میرویم، تعداد تیمها دو برابر میشود.
بنابراین، اگر تعداد مراحل تا تعیین قهرمان را و تعداد تیمهای اولیه را بنامیم، داریم:
توان میگوید عامل چند بار در خودش ضرب میشود. دقت کن که تعداد مرحلهها است، نه تعداد کل بازیها؛ در یک مرحله ممکن است چند بازی برگزار شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶
ورودیهای گوناگون، خروجیهای توانی
ورودیهای گوناگون، خروجیهای توانی
در جام حذفی، ورودی تعداد مراحل بود؛ اما برای ساختن جدولِ ، لازم نیست فقط عددهای طبیعی را جای بگذاریم. عددهای گویای مثبت، صفر و منفی هم میتوانند ورودی باشند. کافی است قواعد توان را به یاد بیاوریم:
- توان مثبت: مثلاً .
- توان صفر: داریم ؛ پس خروجیِ ورودی صفر، صفر نیست!
- توان منفی: علامت منفی در توان یعنی معکوسکردن؛ مثلاً ، نه منفیشدنِ خروجی.
- توان کسری: از ریشه کمک میگیریم؛ مثلاً .
پس برای کاملکردن هر خانهٔ جدول، اول ورودی را جای بگذار، بعد قاعدهٔ مناسبِ توان را به کار ببر. خروجیهای کوچکتر از یک هم کاملاً طبیعیاند؛ مثلاً اگر ورودی منفی باشد، خروجیِ این رابطه مثبت و کوچکتر از یک میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷
از نقطهها تا نمودار پیوسته
از نقطهها تا نمودار پیوسته
جدول مقادیر مثل چند عکس از یک مسیر است؛ چند جای مسیر را نشان میدهد، نه تمام آن را. وقتی برای ورودیهای انتخابشده، نقطههای را رسم میکنیم، فقط بخشی از نمودار را دیدهایم.
در رابطهٔ ، ورودی محدود به عددهای صحیح یا گویا نیست. عدد گنگی مثل هم میتواند ورودی باشد؛ پس نقطهٔ نیز روی نمودار قرار دارد، حتی اگر مقدار دقیق خروجی را حساب نکرده باشیم.
برای هر عدد حقیقیِ ، یک خروجیِ داریم. بنابراین، با در نظر گرفتن همهٔ ورودیهای حقیقی، نمودار یک منحنی پیوسته و بدون گسستگی است، نه چند نقطهٔ جداگانه. البته منظور این نیست که نقطههای جدول را با پارهخط به هم وصل کنیم؛ آن نقطهها فقط راهنمای شکل منحنیاند.
حالا بررسی کن: آیا رسم همهٔ نقطههای مربوط به ورودیهای گویا، جای ورودیهای گنگ را هم میگیرد؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷
مثال حلشده
برای تابع ، خروجی متناظر با ورودیهای ، و را حساب کن و مختصات نقطههای حاصل را بنویس.
برای هر ورودی، مقدار آن را به جای در رابطهٔ قرار میدهیم.
برای ورودی منفی، از قاعدهٔ توان منفی استفاده میکنیم: .
برای ورودی کسری داریم: .
برای ورودی صحیح مثبت داریم: .
در مختصات هر نقطه، ابتدا ورودی و سپس خروجی را مینویسیم؛ بنابراین نقطهها ، و هستند.
نکات مهم
- در الگوی جام حذفی، تعداد تیمهای اولیه با تعداد مراحل تا تعیین قهرمان از رابطهٔ به دست میآید.
- برای محاسبهٔ مقدار در ورودیهای گویا، از قواعد توان، مانند توان صفر، توان منفی و توان کسری استفاده میکنیم.
- تابع برای هر ورودی حقیقی، چه گویا و چه گنگ، تعریف میشود و نمودارش پیوسته است.