درس ۱ · صفحهٔ ۷۱ تا ۷۳ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: واحدهای اندازهگیری زاویه
در این درس یاد میگیری درجه و جهت مثبت روی دایرهٔ مثلثاتی را تشخیص بدهی و با مقایسهٔ طول کمان و شعاع، اندازهٔ رادیانی زاویهٔ مرکزی را پیدا کنی.
پیش از شروع
اگر نخی بهاندازهٔ شعاع یک دایره ببُری و آن را روی لبهٔ دایره بخوابانی، زاویهٔ مرکزیِ روبهروی این نخ در یک دایرهٔ کوچک و یک دایرهٔ بزرگ چه تفاوتی میکند؟
شاید عجیب باشد، اما زاویه در هر دو دایره یکسان است؛ چون طول کمان در هر دو، برابر شعاع همان دایره است. به این زاویه «یک رادیان» میگوییم و میتوانیم از آن بهعنوان واحد اندازهگیری زاویه استفاده کنیم.
درجه؛ سهمی از یک دور
درجه؛ سهمی از یک دور
تصور کن از بالا به یک پیتزای گرد نگاه میکنی. اگر از مرکز آن دو برش تا لبه بزنی، دو خط برش یک زاویهٔ مرکزی میسازند؛ یعنی زاویهای که رأس آن مرکز دایره است. بخش خمیدهٔ لبهٔ پیتزا بین این دو برش هم یک کمان است.
برای اندازهگیری با درجه، یک دور کامل را به قسمت مساوی تقسیم میکنیم. زاویهٔ مرکزی روبهروی هر قسمت، است. پس نیمدور و یکچهارم دور است.
اندازهٔ درجهای کمان با زاویهٔ مرکزی روبهروی آن برابر است. مثلاً زاویهٔ مرکزیِ ، کمانی با اندازهٔ جدا میکند.
حواست باشد: اندازهٔ درجهای کمان، طول آن نیست! دو دایرهٔ کوچک و بزرگ میتوانند کمانهای داشته باشند، ولی طول این کمانها یکسان نباشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲
دایره و جهت مثلثاتی
دایره و جهت مثلثاتی
روی یک دایره میتوانیم در دو جهت حرکت کنیم؛ پس برای مشخصکردن زاویهها، باید دربارهٔ جهت حرکت هم قرارداد داشته باشیم.
دایرهٔ مثلثاتی دایرهای با شعاع است که معمولاً مرکز آن را مبدأ مختصات میگیریم. در این دایره، جهت خلاف گردش عقربههای ساعت را جهت مثبت یا «جهت مثلثاتی» مینامیم. حرکت در جهت گردش عقربههای ساعت، جهت منفی است.
برای تجسمش، یک ساعت دیواری را تصور کن. عقربه از بالای ساعت به سمت راست میرود؛ جهت مثبت روی دایرهٔ مثلثاتی برعکس است: از بالای دایره به سمت چپ میرویم.
مثلاً اگر از راستترین نقطهٔ دایره به سمت بالاترین نقطه حرکت کنی و مسیر کوتاهتر را بروی، یکچهارم دور در جهت مثبت چرخیدهای. مثبت و منفی اینجا جهت چرخش را مشخص میکنند، نه بزرگ یا کوچک بودن دایره را.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲
رادیان؛ سنجش کمان با شعاع
رادیان؛ سنجش کمان با شعاع
فرض کن نخی دقیقاً بهاندازهٔ شعاع یک بشقاب بریدهای. نخ را روی لبهٔ بشقاب بخوابان و دو سر آن را به مرکز وصل کن. زاویهٔ مرکزیِ ساختهشده رادیان است؛ چون طول کمان روبهروی آن با شعاع برابر است.
حالا همین کار را با یک دایرهٔ بزرگتر و نخی بهاندازهٔ شعاع خودش انجام بده. زاویه باز هم رادیان است! پس اندازهٔ این زاویه به بزرگی دایره وابسته نیست؛ نسبت طول کمان به شعاع مهم است.
برای پیدا کردن اندازهٔ رادیانی هر زاویهٔ مرکزی داریم:
در این رابطه، طول کمان و شعاع دایره است و باید هر دو را با یک واحد طول اندازه بگیریم. یعنی میپرسیم: «طول کمان چند برابر شعاع است؟» هرچه این نسبت بیشتر باشد، اندازهٔ رادیانی زاویه هم بیشتر است.
یادت باشد طول کمان، مسیر خمیدهٔ روی دایره است، نه پارهخط مستقیمی که دو سر کمان را به هم وصل میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳
مثال حلشده
در دایرهای به شعاع سانتیمتر، طول کمان روبهروی یک زاویهٔ مرکزی سانتیمتر است. اندازهٔ این زاویه را برحسب رادیان پیدا کن.
برای سنجش رادیانی، میپرسیم طول کمان چند برابر شعاع است.
طول کمان و شعاع هر دو برحسب سانتیمتر داده شدهاند؛ پس میتوانیم نسبت آنها را مستقیم حساب کنیم.
طول کمان را بر شعاع تقسیم میکنیم: .
پس کمان بهاندازهٔ برابر شعاع است و زاویهٔ مرکزی نیز رادیان است؛ نه درجه.
نکات مهم
- یک دور کامل است و اندازهٔ درجهای هر کمان با زاویهٔ مرکزی روبهروی آن برابر است.
- دایرهٔ مثلثاتی شعاع دارد و جهت مثبت آن خلاف گردش عقربههای ساعت است.
- اندازهٔ رادیانی زاویهٔ مرکزی از تقسیم طول کمان بر شعاع به دست میآید؛ اگر طول کمان برابر شعاع باشد، زاویه رادیان است.