۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۴ ریاضی یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«مثلثات»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۷۱ تا ۹۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۷۱ تا ۷۳ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اوّل: واحدهای اندازه‌گیری زاویه

در این درس یاد می‌گیری درجه و جهت مثبت روی دایرهٔ مثلثاتی را تشخیص بدهی و با مقایسهٔ طول کمان و شعاع، اندازهٔ رادیانی زاویهٔ مرکزی را پیدا کنی.

پیش از شروع

اگر نخی به‌اندازهٔ شعاع یک دایره ببُری و آن را روی لبهٔ دایره بخوابانی، زاویهٔ مرکزیِ روبه‌روی این نخ در یک دایرهٔ کوچک و یک دایرهٔ بزرگ چه تفاوتی می‌کند؟

شاید عجیب باشد، اما زاویه در هر دو دایره یکسان است؛ چون طول کمان در هر دو، برابر شعاع همان دایره است. به این زاویه «یک رادیان» می‌گوییم و می‌توانیم از آن به‌عنوان واحد اندازه‌گیری زاویه استفاده کنیم.

درجه؛ سهمی از یک دور

درجه؛ سهمی از یک دور

تصور کن از بالا به یک پیتزای گرد نگاه می‌کنی. اگر از مرکز آن دو برش تا لبه بزنی، دو خط برش یک زاویهٔ مرکزی می‌سازند؛ یعنی زاویه‌ای که رأس آن مرکز دایره است. بخش خمیدهٔ لبهٔ پیتزا بین این دو برش هم یک کمان است.

برای اندازه‌گیری با درجه، یک دور کامل را به 360360 قسمت مساوی تقسیم می‌کنیم. زاویهٔ مرکزی روبه‌روی هر قسمت، 1∘1^\circ است. پس نیم‌دور 180∘180^\circ و یک‌چهارم دور 90∘90^\circ است.

اندازهٔ درجه‌ای کمان با زاویهٔ مرکزی روبه‌روی آن برابر است. مثلاً زاویهٔ مرکزیِ 60∘60^\circ، کمانی با اندازهٔ 60∘60^\circ جدا می‌کند.

حواست باشد: اندازهٔ درجه‌ای کمان، طول آن نیست! دو دایرهٔ کوچک و بزرگ می‌توانند کمان‌های 60∘60^\circ داشته باشند، ولی طول این کمان‌ها یکسان نباشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

دایره و جهت مثلثاتی

دایره و جهت مثلثاتی

روی یک دایره می‌توانیم در دو جهت حرکت کنیم؛ پس برای مشخص‌کردن زاویه‌ها، باید دربارهٔ جهت حرکت هم قرارداد داشته باشیم.

دایرهٔ مثلثاتی دایره‌ای با شعاع 11 است که معمولاً مرکز آن را مبدأ مختصات می‌گیریم. در این دایره، جهت خلاف گردش عقربه‌های ساعت را جهت مثبت یا «جهت مثلثاتی» می‌نامیم. حرکت در جهت گردش عقربه‌های ساعت، جهت منفی است.

برای تجسمش، یک ساعت دیواری را تصور کن. عقربه از بالای ساعت به سمت راست می‌رود؛ جهت مثبت روی دایرهٔ مثلثاتی برعکس است: از بالای دایره به سمت چپ می‌رویم.

مثلاً اگر از راست‌ترین نقطهٔ دایره به سمت بالاترین نقطه حرکت کنی و مسیر کوتاه‌تر را بروی، یک‌چهارم دور در جهت مثبت چرخیده‌ای. مثبت و منفی اینجا جهت چرخش را مشخص می‌کنند، نه بزرگ یا کوچک بودن دایره را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

رادیان؛ سنجش کمان با شعاع

رادیان؛ سنجش کمان با شعاع

فرض کن نخی دقیقاً به‌اندازهٔ شعاع یک بشقاب بریده‌ای. نخ را روی لبهٔ بشقاب بخوابان و دو سر آن را به مرکز وصل کن. زاویهٔ مرکزیِ ساخته‌شده 11 رادیان است؛ چون طول کمان روبه‌روی آن با شعاع برابر است.

حالا همین کار را با یک دایرهٔ بزرگ‌تر و نخی به‌اندازهٔ شعاع خودش انجام بده. زاویه باز هم 11 رادیان است! پس اندازهٔ این زاویه به بزرگی دایره وابسته نیست؛ نسبت طول کمان به شعاع مهم است.

برای پیدا کردن اندازهٔ رادیانی هر زاویهٔ مرکزی داریم:

θ=ℓr\theta=\dfrac{\ell}{r}

در این رابطه، ℓ\ell طول کمان و rr شعاع دایره است و باید هر دو را با یک واحد طول اندازه بگیریم. یعنی می‌پرسیم: «طول کمان چند برابر شعاع است؟» هرچه این نسبت بیشتر باشد، اندازهٔ رادیانی زاویه هم بیشتر است.

یادت باشد طول کمان، مسیر خمیدهٔ روی دایره است، نه پاره‌خط مستقیمی که دو سر کمان را به هم وصل می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

مثال حل‌شده

در دایره‌ای به شعاع 66 سانتی‌متر، طول کمان روبه‌روی یک زاویهٔ مرکزی 99 سانتی‌متر است. اندازهٔ این زاویه را برحسب رادیان پیدا کن.

  1. برای سنجش رادیانی، می‌پرسیم طول کمان چند برابر شعاع است.

  2. طول کمان و شعاع هر دو برحسب سانتی‌متر داده شده‌اند؛ پس می‌توانیم نسبت آن‌ها را مستقیم حساب کنیم.

  3. طول کمان را بر شعاع تقسیم می‌کنیم: α=96=32\alpha=\frac{9}{6}=\frac{3}{2}.

  4. پس کمان به‌اندازهٔ 32\frac{3}{2} برابر شعاع است و زاویهٔ مرکزی نیز 32\frac{3}{2} رادیان است؛ نه 32\frac{3}{2} درجه.

جواب: اندازهٔ زاویهٔ مرکزی برابر با 32\frac{3}{2} رادیان است.

نکات مهم

  • یک دور کامل 360∘360^\circ است و اندازهٔ درجه‌ای هر کمان با زاویهٔ مرکزی روبه‌روی آن برابر است.
  • دایرهٔ مثلثاتی شعاع 11 دارد و جهت مثبت آن خلاف گردش عقربه‌های ساعت است.
  • اندازهٔ رادیانی زاویهٔ مرکزی از تقسیم طول کمان بر شعاع به دست می‌آید؛ اگر طول کمان برابر شعاع باشد، زاویه 11 رادیان است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۷۳ تا ۷۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول | واحدهای اندازه‌گیری زاویه

در این درس یاد می‌گیری رادیان را معنا کنی، درجه و رادیان را به یکدیگر تبدیل کنی و با ارتباط زاویه، شعاع و طول کمان، مسافت روی یک مسیر دایره‌ای را به دست آوری.

پیش از شروع

اگر نخی به اندازهٔ شعاع یک دایره را روی محیط آن بخوابانی، زاویهٔ مرکزی روبه‌روی این نخ در دایره‌ای بزرگ‌تر بیشتر می‌شود یا همان اندازه می‌ماند؟

اندازهٔ زاویه تغییر نمی‌کند؛ چون با بزرگ‌تر شدن دایره، طول نخ و شعاع به یک نسبت بزرگ می‌شوند. این زاویه را یک رادیان می‌نامیم؛ یعنی می‌توانیم زاویه را با کمک طول کمان و شعاع اندازه بگیریم، نه فقط با درجه.

رادیان یعنی چه؟

رادیان یعنی چه؟

به پرسش نخ و دایره برگردیم: اگر در هر دایره، نخ به اندازهٔ شعاع همان دایره باشد، زاویهٔ مرکزی روبه‌روی آن یکسان می‌ماند؛ حتی اگر یکی از دایره‌ها خیلی بزرگ‌تر باشد!

برای تصور کردنش، یک پیتزای گرد را در نظر بگیر. نخی به اندازهٔ فاصلهٔ مرکز پیتزا تا لبهٔ آن ببر و روی لبه بخوابان. حالا دو سر نخ را به مرکز وصل کن. زاویه‌ای که در مرکز ساخته‌ای، 11 رادیان است. دقت کن: طول نخ را روی لبهٔ خمیده می‌سنجیم، نه روی خط راست بین دو سر آن.

اگر پیتزا بزرگ‌تر شود، شعاع و نخِ هم‌اندازهٔ آن هم بزرگ‌تر می‌شوند؛ اما بازشدگی زاویه تغییر نمی‌کند. پس رادیان، مثل درجه، واحد اندازه‌گیری زاویه است، نه طول. زاویهٔ 11 رادیان تقریباً 57.3∘57.3^\circ است؛ بنابراین آن را با 1∘1^\circ اشتباه نگیر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

زاویه از نسبت دو طول

زاویه از نسبت دو طول

رادیان به ما می‌گوید طول کمان، چند برابر شعاع است. پس برای پیدا کردن زاویهٔ مرکزی، طول کمان را بر شعاع تقسیم می‌کنیم:

α=lr\alpha=\frac{l}{r}

در این رابطه، ll طول کمان، rr شعاع دایره و α\alpha اندازهٔ زاویه برحسب رادیان است. مثلاً اگر روی لبهٔ یک چرخ، کمانی به طول دو برابر شعاع مشخص کنیم، زاویهٔ مرکزی روبه‌روی آن 22 رادیان است؛ بزرگی چرخ مهم نیست، نسبت این دو طول مهم است.

پیش از تقسیم، واحدها را یکسان کن! اگر طول کمان به سانتی‌متر و شعاع به متر داده شده باشد، نمی‌توانی عددهایشان را مستقیم تقسیم کنی؛ اول هر دو را به یک واحد تبدیل کن.

یک نکتهٔ مهم دیگر: طول کمان یعنی مسافت روی لبهٔ خمیدهٔ دایره، نه فاصلهٔ مستقیم بین دو سر آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

رفت‌وبرگشت بین درجه و رادیان

رفت‌وبرگشت بین درجه و رادیان

درجه و رادیان دو روش برای بیان همان زاویه هستند؛ با عوض‌شدن واحد، مقدار چرخش عوض نمی‌شود. مثل این است که طول یک میز را یک بار با متر و بار دیگر با سانتی‌متر بیان کنیم.

کلید تبدیل، زاویهٔ نیم‌دور است:

180∘=π رادیان180^\circ=\pi\text{ رادیان}

پس برای تبدیل درجه به رادیان، عددِ درجه را در π180\frac{\pi}{180} ضرب می‌کنیم:

R=D×π180R=D\times\frac{\pi}{180}

برای مسیر برگشت، یعنی تبدیل رادیان به درجه، عددِ رادیان را در 180π\frac{180}{\pi} ضرب می‌کنیم:

D=R×180πD=R\times\frac{180}{\pi}

در این رابطه‌ها، DD عددِ اندازهٔ زاویه به درجه و RR عددِ اندازهٔ آن به رادیان است. برای به‌خاطرسپردن جهت تبدیل، از خودت بپرس: «آیا فرمول من نیم‌دور را درست تبدیل می‌کند؟»

حواست باشد: علامت زاویه هنگام تبدیل حفظ می‌شود؛ زاویهٔ منفی با تغییر واحد مثبت نمی‌شود. همچنین بهتر است π\pi را نگه داری و فقط وقتی مقدار تقریبی خواسته شد، تقریب بزنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

از زاویه تا مسافت روی مدار

از زاویه تا مسافت روی مدار

فرض کن می‌خواهیم مسافتی را پیدا کنیم که یک ایستگاه فضایی روی مدار دایره‌ای طی می‌کند. این مسافت، طول کمان مسیر است، نه فاصلهٔ مستقیم بین نقطهٔ آغاز و پایان.

از رابطهٔ α=lr\alpha=\frac{l}{r}، با ضرب دو طرف در شعاع داریم:

l=rαl=r\alpha

یعنی طول کمان برابر است با شعاع مسیر ضرب‌در زاویهٔ مرکزی برحسب رادیان. اگر زاویه به درجه داده شده باشد، باید پیش از جای‌گذاری آن را به رادیان تبدیل کنی؛ عددِ درجه را نمی‌توان مستقیم در این رابطه گذاشت.

انتخاب شعاع هم مهم است: ایستگاه فضایی روی سطح زمین حرکت نمی‌کند! شعاع مدار، فاصلهٔ مرکز زمین تا ایستگاه است؛ پس باید ارتفاع ایستگاه از سطح زمین را به شعاع زمین اضافه کنیم. واحد طول کمان نیز همان واحد شعاع خواهد بود.

پیش از محاسبه از خودت بپرس: «زاویه‌ام رادیانی است؟ شعاعِ خودِ مسیر را انتخاب کرده‌ام؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

مثال حل‌شده

ماهواره‌ای در ارتفاع 800 km800\,\mathrm{km} از سطح زمین روی مداری دایره‌ای حرکت می‌کند. اگر شعاع زمین 6400 km6400\,\mathrm{km} باشد، ماهواره با پیمودن زاویهٔ مرکزی 30∘30^\circ چه مسافتی روی مدار طی می‌کند؟ برای تقریب، π≃3.14\pi\simeq3.14 بگیر.

  1. شعاع مدار از مرکز زمین تا ماهواره است؛ پس ارتفاع را به شعاع زمین اضافه می‌کنیم: r=6400+800=7200 kmr=6400+800=7200\,\mathrm{km}.

  2. زاویه را به رادیان تبدیل می‌کنیم: α=30×π180=π6 رادیان\alpha=30\times\frac{\pi}{180}=\frac{\pi}{6}\text{ رادیان}.

  3. مسافت روی مدار، طول کمان است؛ بنابراین از رابطهٔ l=rαl=r\alpha استفاده می‌کنیم.

  4. مقدارها را جای‌گذاری می‌کنیم: l=7200×π6=1200π kml=7200\times\frac{\pi}{6}=1200\pi\,\mathrm{km}.

  5. برای پاسخ تقریبی داریم: l≃1200×3.14=3768 kml\simeq1200\times3.14=3768\,\mathrm{km}.

جواب: ماهواره روی مدار خود مسافتی برابر با 1200π km1200\pi\,\mathrm{km}، یعنی تقریباً 3768 km3768\,\mathrm{km}، طی کرده است.

نکات مهم

  • یک رادیان زاویهٔ مرکزیِ روبه‌روی کمانی به طول شعاع است و به بزرگی دایره بستگی ندارد.
  • با برابری 180∘=π رادیان180^\circ=\pi\text{ رادیان}، درجه را با ضرب در π180\frac{\pi}{180} به رادیان و رادیان را با ضرب در 180π\frac{180}{\pi} به درجه تبدیل می‌کنیم.
  • برای زاویهٔ رادیانی از رابطه‌های α=lr\alpha=\frac{l}{r} و l=rαl=r\alpha استفاده می‌کنیم و طول کمان و شعاع را هم‌واحد می‌گیریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۷۷ تا ۹۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم | روابط تکمیلی بین نسبت‌های مثلثاتی

در این درس یاد می‌گیری با کمک تقارن و چرخش روی دایرهٔ مثلثاتی، نسبت‌های زاویه‌های مرتبط را به دست آوری و نمودارهای سینوس و کسینوس و ویژگی‌های اصلی آنها را بشناسی.

پیش از شروع

چطور می‌توان بدون ماشین‌حساب و بدون حفظ‌کردن جدول‌های طولانی، نسبت‌های مثلثاتی زاویه‌های منفی یا بزرگ‌تر از یک دور را پیدا کرد؟

روی دایرهٔ مثلثاتی، بسیاری از زاویه‌ها با قرینه‌کردن یک نقطه یا چرخاندن آن به هم مربوط می‌شوند. با شناخت این ارتباط‌ها، مقدارهای آشنا برای محاسبهٔ نسبت‌های زاویه‌های دیگر کافی‌اند؛ تکرار همین مقدارها هم به رسم نمودار سینوس و کسینوس کمک می‌کند.

زاویهٔ منفی و علامت نسبت‌ها

زاویهٔ منفی و علامت نسبت‌ها

اگر روی دایرهٔ مثلثاتی به‌اندازهٔ یک زاویه، پادساعت‌گرد حرکت کنی و بار دیگر همان اندازه ساعت‌گرد بروی، دو نقطهٔ پایانی نسبت به محور افقی قرینه‌اند. این همان ارتباط زاویه‌های α\alpha و −α-\alpha است.

روی دایرهٔ مثلثاتی، کسینوس مختصهٔ افقی و سینوس مختصهٔ عمودی نقطهٔ پایانی است. در قرینه‌سازی نسبت به محور افقی، مختصهٔ افقی ثابت می‌ماند، ولی علامت مختصهٔ عمودی عوض می‌شود؛ پس:

cos⁡(−α)=cos⁡α\cos(-\alpha)=\cos\alpha

sin⁡(−α)=−sin⁡α\sin(-\alpha)=-\sin\alpha

تانژانت برابر با sin⁡αcos⁡α\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha} است؛ بنابراین با تغییر علامت سینوس و ثابت‌ماندن کسینوس، علامت تانژانت هم عوض می‌شود. برای کتانژانت نیز همین اتفاق می‌افتد:

tan⁡(−α)=−tan⁡α\tan(-\alpha)=-\tan\alpha

cot⁡(−α)=−cot⁡α\cot(-\alpha)=-\cot\alpha

این دو رابطه فقط وقتی به کار می‌روند که نسبت‌ها تعریف شده باشند.

نکتهٔ مهم: منفی‌بودن زاویه به معنی منفی‌بودن همهٔ نسبت‌هایش نیست؛ علامت هر نسبت را جای نقطهٔ پایانی روی دایره تعیین می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

مکمل و نیم‌دور چرخش

مکمل و نیم‌دور چرخش

نقطهٔ انتهایی زاویهٔ α\alpha روی دایرهٔ مثلثاتی را (x,y)(x,y) بگیر؛ یعنی cos⁡α=x\cos\alpha=x و sin⁡α=y\sin\alpha=y. حالا دو حرکت متفاوت را تصور کن:

زاویهٔ مکمل: π−α\pi-\alpha
نقطه نسبت به محور عمودی قرینه می‌شود و به (−x,y)(-x,y) می‌رود؛ پس ارتفاع ثابت می‌ماند، ولی مؤلفهٔ افقی علامت عوض می‌کند:

sin⁡(π−α)=sin⁡α\sin(\pi-\alpha)=\sin\alpha

cos⁡(π−α)=−cos⁡α\cos(\pi-\alpha)=-\cos\alpha

نیم‌دور چرخش: π+α\pi+\alpha
مثل صندلی یک چرخ‌وفلک که نیم‌دور بچرخد، نقطه به سمت مقابل دایره می‌رود: (−x,−y)(-x,-y). بنابراین هر دو مؤلفه علامت عوض می‌کنند:

sin⁡(π+α)=−sin⁡α\sin(\pi+\alpha)=-\sin\alpha

cos⁡(π+α)=−cos⁡α\cos(\pi+\alpha)=-\cos\alpha

برای تانژانت و کتانژانت کافی است به تقسیم مؤلفه‌ها فکر کنی: در حالت مکمل، فقط یکی از مؤلفه‌ها تغییر علامت می‌دهد، پس علامت نسبت عوض می‌شود؛ اما در نیم‌دور، هر دو تغییر علامت می‌دهند و نسبت ثابت می‌ماند. این روابط را فقط جایی به کار می‌بریم که نسبت موردنظر تعریف شده باشد.

یادت بماند: مکمل، بازتاب در محور عمودی است؛ افزودن π\pi، رفتن به نقطهٔ مقابل دایره.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱

متمم و یک‌ربع چرخش

متمم و یک‌ربع چرخش

دو زاویه که مجموعشان π2\frac{\pi}{2} رادیان باشد، متمم یکدیگرند. در یک مثلث قائم‌الزاویه، ضلعِ روبه‌روی یکی از دو زاویهٔ تند، ضلعِ مجاور دیگری است؛ پس سینوس یکی با کسینوس دیگری برابر می‌شود. تانژانت و کتانژانت هم جای یکدیگر را می‌گیرند:

sin⁡(π2−α)=cos⁡α\sin(\frac{\pi}{2}-\alpha)=\cos\alpha

cos⁡(π2−α)=sin⁡α\cos(\frac{\pi}{2}-\alpha)=\sin\alpha

tan⁡(π2−α)=cot⁡α\tan(\frac{\pi}{2}-\alpha)=\cot\alpha

cot⁡(π2−α)=tan⁡α\cot(\frac{\pi}{2}-\alpha)=\tan\alpha

حالا اگر به‌جای کم‌کردن، یک‌ربع دور به زاویه اضافه کنیم، باز نام نسبت‌ها عوض می‌شود، اما بعضی علامت‌ها هم تغییر می‌کنند:

sin⁡(π2+α)=cos⁡α\sin(\frac{\pi}{2}+\alpha)=\cos\alpha

cos⁡(π2+α)=−sin⁡α\cos(\frac{\pi}{2}+\alpha)=-\sin\alpha

tan⁡(π2+α)=−cot⁡α\tan(\frac{\pi}{2}+\alpha)=-\cot\alpha

cot⁡(π2+α)=−tan⁡α\cot(\frac{\pi}{2}+\alpha)=-\tan\alpha

برای فهم علامت‌ها، فعلاً α\alpha را تند بگیر: با افزودن یک‌ربع دور، انتهای کمان به ربع دوم می‌رود؛ آنجا فقط سینوس مثبت است. مثل چرخاندن دستهٔ یک عقربه، هم جای افقی و عمودی تغییر می‌کند، هم جهتشان مهم است.

یادت باشد: این روابط کلی‌اند؛ روابط تانژانت و کتانژانت را فقط وقتی به کار می‌بریم که تعریف شده باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

دورهای کامل را کنار بگذار

دورهای کامل را کنار بگذار

فرض کن روی یک مسیر دایره‌ای راه می‌روی؛ پس از هر دور کامل، دوباره به همان جای قبلی می‌رسی. روی دایرهٔ مثلثاتی هم افزودن یا کم‌کردن یک دور کامل، یعنی 2π2\pi رادیان، جای نقطهٔ انتهایی را عوض نمی‌کند. چنین زاویه‌هایی هم‌انتها هستند و نسبت‌های مثلثاتی یکسانی دارند.

پس برای هر عدد صحیح kk داریم:

sin⁡(2kπ+α)=sin⁡α\sin(2k\pi+\alpha)=\sin\alpha

cos⁡(2kπ+α)=cos⁡α\cos(2k\pi+\alpha)=\cos\alpha

همین قاعده برای تانژانت و کتانژانت هم، هرجا تعریف شده باشند، برقرار است. بنابراین برای زاویه‌ای با چند دور چرخش، کافی است دورهای کامل را کنار بگذاری.

اما به علامت منفی دقت کن! زاویهٔ 2kπ−α2k\pi-\alpha با −α-\alpha هم‌انتهاست، نه لزوماً با α\alpha. پس بعد از حذف دورهای کامل، از روابط زاویهٔ قرینه استفاده می‌کنیم:

sin⁡(2kπ−α)=−sin⁡α\sin(2k\pi-\alpha)=-\sin\alpha

cos⁡(2kπ−α)=cos⁡α\cos(2k\pi-\alpha)=\cos\alpha

تانژانت و کتانژانت نیز مانند سینوس تغییر علامت می‌دهند، به شرط آنکه تعریف شده باشند. نکتهٔ اصلی این است: دور کامل را حذف کن، اما علامت زاویهٔ باقی‌مانده را نگه دار.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

از دایره تا نمودار

از دایره تا نمودار

روی دایرهٔ مثلثاتی، سینوس ارتفاع نقطه و کسینوس مختصات افقی آن است. حالا زاویه را روی محور افقیِ یک نمودار و مقدار نسبت را روی محور عمودی ثبت کن؛ مثل ثبت ارتفاع یک صندلی چرخ‌وفلک در طول چرخش.

برای رسم یک دور، این پنج نقطهٔ کلیدی را علامت بزن:

xxsin⁡x\sin xcos⁡x\cos x
000011
π2\frac{\pi}{2}1100
π\pi00−1-1
3π2\frac{3\pi}{2}−1-100
2π2\pi0011

نقاط هر تابع را با منحنی نرم، نه خط‌های شکسته به هم وصل کن. این شکل در هر بازه به طول 2π2\pi تکرار می‌شود.

دامنهٔ هر دو تابع همهٔ اعداد حقیقی و برد هر دو بازهٔ [−1,1][-1,1] است. برای هر عدد صحیح kk:

  • سینوس در x=kπx=k\pi صفر است؛ در x=π2+2kπx=\frac{\pi}{2}+2k\pi بیشینهٔ 11 و در x=3π2+2kπx=\frac{3\pi}{2}+2k\pi کمینهٔ −1-1 دارد.
  • کسینوس در x=π2+kπx=\frac{\pi}{2}+k\pi صفر است؛ در x=2kπx=2k\pi بیشینهٔ 11 و در x=π+2kπx=\pi+2k\pi کمینهٔ −1-1 دارد.

یادت بماند: نمودار سینوس از مبدأ می‌گذرد، اما نمودار کسینوس از ارتفاع 11 شروع می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

نکات مهم

  • برای زاویه‌های قرینه، مکمل و دارای اختلاف π\pi، تغییر مختصات روی دایره مشخص می‌کند کدام نسبت ثابت می‌ماند و کدام تغییر علامت می‌دهد.
  • در روابط π2±α\frac{\pi}{2}\pm\alpha، سینوس با کسینوس و تانژانت با کتانژانت جابه‌جا می‌شوند؛ افزودن 2kπ2k\pi با k∈Zk\in\mathbb{Z} نیز نسبت‌های تعریف‌شده را تغییر نمی‌دهد.
  • نمودارهای سینوس و کسینوس با نقاط کلیدی یک دور و تکرار آن رسم می‌شوند؛ دامنهٔ هر دو R\mathbb{R}، بردشان [−1,1][-1,1] و دورهٔ تناوبشان 2π2\pi است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۴ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۴ ریاضی یازدهم · رایگان