۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ ریاضی یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«تابع»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۴۷ تا ۷۰

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۴۷ تا ۵۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اوّل: آشنایی با برخی از انواع توابع

در این درس یاد می‌گیری تابع‌های گویا، رادیکالی و جزء صحیح را بشناسی، دامنه و ویژگی‌های اصلی نمودارشان را بررسی کنی و با توجه به دامنه و خروجی‌ها دربارهٔ برابری دو تابع تصمیم بگیری.

پیش از شروع

اگر صورت و مخرج یک کسر جبری ساده شوند و ضابطهٔ یک تابع دیگر به دست بیاید، آیا حتماً این دو تابع برابرند؟

نه همیشه! ساده‌کردن ضابطه، ورودی‌های ممنوعِ تابع اولیه را مجاز نمی‌کند. برای تشخیص برابری دو تابع، باید هم قانون آن‌ها و هم دامنه‌شان را بررسی کنیم.

تابع گویا؛ نسبت دو چندجمله‌ای

تابع گویا؛ نسبت دو چندجمله‌ای

تصور کن تو و چند نفر از دوستانت می‌خواهید هزینهٔ ثابتی را مساوی تقسیم کنید. اگر تعداد افراد را با xx نشان بدهیم، سهم هر نفر از کل هزینه برابر است با:

f(x)=1xf(x)=\frac{1}{x}

هرچه افراد بیشتری شریک شوند، سهم هر نفر کمتر می‌شود. در این موقعیت، ورودی‌ها تعداد افرادند؛ پس عددهای طبیعیِ مثبت را در نظر می‌گیریم.

این رابطه نمونه‌ای از تابع گویا است؛ یعنی تابعی که بتوان ضابطه‌اش را به شکل نسبت دو چندجمله‌ای نوشت:

f(x)=P(x)Q(x)f(x)=\frac{P(x)}{Q(x)}

در این تعریف، Q(x)Q(x) نباید چندجمله‌ایِ صفر باشد. مثلاً x+3x−2\frac{x+3}{x-2} گویاست، چون صورت و مخرجش چندجمله‌ای‌اند.

ظاهر کسری لازم نیست! تابع g(x)=2g(x)=2 هم گویاست، چون می‌توان آن را به شکل g(x)=21g(x)=\frac{2}{1} نوشت. همچنین وجود رادیکال در یک ضریب، مثل 5x\sqrt{5}x، مانع چندجمله‌ای‌بودن نیست؛ مهم این است که خودِ متغیر زیر رادیکال نباشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

ورودی‌های ممنوع در تابع گویا

ورودی‌های ممنوع در تابع گویا

اگر قرار باشد هزینه‌ای را بین چند نفر تقسیم کنی، تقسیم‌کردن آن بر صفر نفر معنایی ندارد. در تابع گویا هم مخرج نباید صفر شود؛ پس بعضی ورودی‌ها ممکن است ممنوع باشند.

وقتی دامنه جداگانه مشخص نشده، دامنهٔ طبیعی را پیدا می‌کنیم: از همهٔ عددهای حقیقی شروع می‌کنیم و فقط ورودی‌هایی را کنار می‌گذاریم که مخرج را صفر می‌کنند.

برای پیدا کردن این ورودی‌ها:

  • مخرجِ ضابطهٔ اولیه را برابر صفر قرار بده.
  • معادله را حل کن؛ جواب‌هایش ورودی‌های ممنوع‌اند.
  • این عددها را از مجموعهٔ R\mathbb{R} حذف کن.

حواست باشد صفرشدن صورت به‌تنهایی اشکالی ندارد؛ اگر مخرج صفر نباشد، خروجی تابع می‌تواند صفر باشد. همچنین دامنه را پیش از ساده‌کردن کسر تعیین کن؛ حذف یک عامل مشترک، ورودیِ ممنوعِ ضابطهٔ اولیه را مجاز نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

ضابطهٔ یکسان کافی نیست

ضابطهٔ یکسان کافی نیست

دو دستگاه فروش بلیت را تصور کن که برای مسافران قیمت یکسانی نشان می‌دهند، اما یکی به گروهی از مسافران اصلاً خدمات نمی‌دهد. آیا عملکردشان کاملاً یکسان است؟ در مقایسهٔ تابع‌ها هم فقط خروجی‌ها مهم نیستند؛ باید ورودی‌های مجازشان را هم بررسی کنیم.

دو تابع برابرند اگر هم دامنه‌هایشان یکسان باشد و هم برای هر ورودیِ آن دامنه، خروجی یکسان بدهند.

به این دو ضابطه نگاه کن:

f(x)=2xxf(x)=\frac{2x}{x} و g(x)=2g(x)=2

در تابع اول، ورودیِ x=0x=0 مجاز نیست؛ ولی تابع دوم برای همهٔ اعداد حقیقی تعریف شده است. با حذف عامل مشترک، خروجی تابع اول برای ورودی‌های مجازش برابر 22 می‌شود، اما ورودیِ ممنوع دوباره مجاز نمی‌شود! پس این دو تابع برابر نیستند.

نمودار هر دو روی خط y=2y=2 قرار می‌گیرد، ولی نمودار تابع اول در نقطهٔ (0,2)(0,2) یک جای خالی دارد.

یادت بماند: اول دامنهٔ ضابطهٔ اولیه را مشخص کن، بعد سراغ ساده‌کردن برو.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

تابع رادیکالی و مرز دامنه

تابع رادیکالی و مرز دامنه

ریشهٔ دومِ یک عدد منفی در اعداد حقیقی تعریف نمی‌شود؛ پس برای پیدا کردن دامنه، باید عبارت زیر رادیکال نامنفی باشد، نه لزوماً خودِ ورودی!

تابع پایهٔ f(x)=xf(x)=\sqrt{x} دامنهٔ [0,+∞)[0,+\infty) دارد. نمودارش از نقطهٔ (0,0)(0,0) شروع می‌شود و با حرکت به راست، بالا می‌رود.

حالا تغییر ضابطه چه اثری دارد؟

  • در g(x)=x−2g(x)=\sqrt{x-2}، نمودار پایه به‌اندازهٔ 22 واحد به راست منتقل می‌شود؛ نقطهٔ شروع (2,0)(2,0) و دامنه [2,+∞)[2,+\infty) است.
  • در h(x)=x+2h(x)=\sqrt{x}+2، نمودار به‌اندازهٔ 22 واحد بالا می‌رود؛ نقطهٔ شروع (0,2)(0,2) است، ولی دامنه همچنان [0,+∞)[0,+\infty) می‌ماند.

پس تغییر داخل رادیکال می‌تواند مرز دامنه را جابه‌جا کند؛ افزودن عددی بیرون آن، محدودیت تازه‌ای برای ورودی ایجاد نمی‌کند. در مدل تندی سونامیِ کتاب هم عمق زیر رادیکال قرار دارد؛ عمق منفی برای این مدل ورودی مجازی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

جزء صحیح؛ حرکت روی پله‌ها

جزء صحیح؛ حرکت روی پله‌ها

هزینهٔ بعضی خدمات با گذشت زمان، پله‌پله زیاد می‌شود؛ یعنی مدتی ثابت می‌ماند و بعد ناگهان تغییر می‌کند. تابع جزء صحیح هم نموداری پله‌ای دارد.

جزء صحیحِ xx را با [x][x] نشان می‌دهیم: بزرگ‌ترین عدد صحیحی که از xx بیشتر نباشد. روی محور، اگر عدد صحیح نیست، به نخستین عدد صحیحِ سمت چپش برو؛ اگر صحیح است، همان‌جا بمان.

مثلاً [2.7]=2[2.7]=2، اما [−2.7]=−3[-2.7]=-3؛ چون −2-2 از −2.7-2.7 بزرگ‌تر است و نمی‌تواند جواب باشد. پس جزء صحیح، صرفاً حذف بخش اعشاری نیست!

برای دیدن پله‌ها، به همهٔ عددهای بازهٔ [2,3)[2,3) فکر کن: جزء صحیح همهٔ آن‌ها 22 است. به‌طور کلی، برای هر عدد صحیح nn داریم:

[x]=n⟺n≤x<n+1[x]=n \quad\Longleftrightarrow\quad n\le x<n+1

پس هر پلهٔ نمودار y=[x]y=[x]، در سمت چپ نقطهٔ پُر و در سمت راست نقطهٔ توخالی دارد؛ در عدد صحیح بعدی، پلهٔ تازه شروع می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

مثال حل‌شده

اگر دامنه‌ای جداگانه تعیین نشده باشد، آیا دو تابع f(x)=x2−9x−3f(x)=\frac{x^2-9}{x-3} و g(x)=x+3g(x)=x+3 برابرند؟

  1. پیش از ساده‌کردن، مخرج تابع اول را بررسی می‌کنیم: x−3≠0x-3\neq0؛ پس Df=R∖{3}D_f=\mathbb{R}\setminus\{3\}.

  2. ضابطهٔ g(x)=x+3g(x)=x+3 برای هر عدد حقیقی تعریف شده است؛ بنابراین Dg=RD_g=\mathbb{R}.

  3. صورت کسر را تجزیه می‌کنیم: x2−9=(x−3)(x+3)x^2-9=(x-3)(x+3)؛ پس فقط برای x≠3x\neq3 داریم f(x)=x+3f(x)=x+3.

  4. خروجی‌ها در دامنهٔ مشترک یکسان‌اند، اما دامنه‌ها برابر نیستند؛ پس دو تابع برابر نیستند. نمودار ff همان خط y=x+3y=x+3 با یک نقطهٔ توخالی در (3,6)(3,6) است.

جواب: دامنهٔ ff برابر R∖{3}\mathbb{R}\setminus\{3\} و دامنهٔ gg برابر R\mathbb{R} است؛ پس دو تابع برابر نیستند، هرچند برای تمام ورودی‌های مشترک خروجی یکسان دارند.

نکات مهم

  • تابع گویا نسبت دو چندجمله‌ای است؛ دامنه‌اش را پیش از ساده‌سازی پیدا می‌کنیم و برای برابری دو تابع، هم دامنه و هم خروجی‌های متناظر باید یکسان باشند.
  • در تابع‌های ریشهٔ دوم، عبارت زیر رادیکال باید نامنفی باشد و تغییرات داخل و بیرون رادیکال، جابه‌جایی نمودار را تعیین می‌کنند.
  • جزء صحیح، بزرگ‌ترین عدد صحیحِ کوچک‌تر یا مساوی ورودی است؛ بنابراین نمودار y=[x]y=[x] روی هر بازهٔ [n,n+1)[n,n+1) با n∈Zn\in\mathbb{Z}، پله‌ای با ارتفاع nn دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۵۷ تا ۶۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: وارون یک تابع و تابع یک‌به‌یک

در این درس یاد می‌گیری … وارون یک تابع را با زوج‌های مرتب و نمودار نمایش دهی، یک‌به‌یک‌بودن تابع را تشخیص دهی و ضابطه و دامنهٔ وارون یک تابع خطی غیرثابت را به‌دست آوری.

پیش از شروع

چرا از روی اثر انگشت می‌توان صاحب آن را شناخت، اما از روی گروه خونی نمی‌توان با اطمینان گفت صاحب آن کیست؟ این تفاوت چه ربطی به برعکس‌کردن یک تابع دارد؟

افراد مختلف می‌توانند گروه خونی یکسانی داشته باشند؛ پس برگشتن از گروه خونی به یک فرد مشخص ممکن نیست. اما اثر انگشت افراد متفاوت است و می‌تواند ما را به صاحب آن برساند. برای اینکه وارون یک تابع هم تابع باشد، به همین ویژگیِ یکتایی نیاز داریم.

برگشت از خروجی به ورودی

برگشت از خروجی به ورودی

فرض کن مسافت یک سفر را به مایل می‌دانی و با یک تابع، آن را به کیلومتر تبدیل می‌کنی. حالا اگر مسافت به کیلومتر معلوم باشد و بخواهی مقدار آن را به مایل پیدا کنی، باید مسیر تبدیل را برعکس بروی. ایدهٔ وارون همین برگشت از خروجی به ورودی است.

در نمایش زوج‌های مرتب، عضو اول ورودی و عضو دوم خروجی است. برای ساختن وارون یک تابع، جای این دو عضو را در تک‌تک زوج‌ها عوض می‌کنیم؛ یعنی (a,b)(a,b) به (b,a)(b,a) تبدیل می‌شود. پس اگر تابع، ورودی aa را به خروجی bb برساند، وارون از bb به aa برمی‌گردد.

وارون تابع ff را با نماد f−1f^{-1} نشان می‌دهیم. حواست باشد: این نماد نامِ رابطهٔ برگشت است و به معنی 1f\frac{1}{f} نیست؛ بنابراین قرار نیست مقدارهای تابع را معکوسِ کسری کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

وارون در آینهٔ نمودار

وارون در آینهٔ نمودار

یک نقطه روی نمودار تابع، ورودی و خروجی را با مختصاتش نشان می‌دهد. وقتی رابطه را وارون می‌کنیم، جای این دو عوض می‌شود؛ پس نقطهٔ (a,b)(a,b) به نقطهٔ (b,a)(b,a) تبدیل می‌شود.

این جابه‌جایی روی نمودار شبیه نگاه‌کردن در آینه است؛ اما آینهٔ ما خط y=xy=x است، نه یکی از محورهای مختصات! این خط از مبدأ می‌گذرد و مختصات افقی و عمودی هر نقطهٔ آن برابرند.

برای تصورش، روی کاغذ شطرنجی نقطه‌ای را در نظر بگیر که فاصلهٔ افقی‌اش از مبدأ بیشتر از فاصلهٔ عمودی‌اش است. با عوض‌شدن مختصات، فاصلهٔ عمودی بیشتر می‌شود و نقطه به سوی دیگر خط y=xy=x می‌رود.

بنابراین برای رسم نمودار وارون، کافی است قرینهٔ نمودار اصلی نسبت به خط y=xy=x را رسم کنیم. نقطه‌هایی که روی خود این خط‌اند، جابه‌جا نمی‌شوند؛ چون با عوض‌کردن دو مختصات برابر، همان نقطه به دست می‌آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

چه وقت وارون هم تابع است؟

چه وقت وارون هم تابع است؟

آیا برعکس‌کردن یک تابع همیشه به ما یک تابع تازه می‌دهد؟ نه! یادت هست که در یک تابع، هر ورودی باید فقط یک خروجی داشته باشد.

فرض کن دو نفر گروه خونی یکسانی دارند. در رابطهٔ «فرد به گروه خونی»، هر فرد یک خروجی دارد؛ اما وقتی مسیر را برعکس کنیم، همان گروه خونی به دو نفر می‌رسد. پس رابطهٔ وارون، تابع نیست.

مشکل از خروجی‌های تکراری برای ورودی‌های متفاوت است: این خروجی‌ها پس از جابه‌جایی، به ورودی یکسان با چند خروجی تبدیل می‌شوند. اگر چنین تکراری وجود نداشته باشد، تابع را یک‌به‌یک می‌نامیم؛ یعنی ورودی‌های متفاوت، خروجی‌های متفاوت دارند.

بنابراین برای تشخیص یک‌به‌یک‌بودن از روی زوج‌های مرتب، مؤلفه‌های دوم را مقایسه کن: اگر در زوج‌های متفاوت تکرار نشده باشند، وارون هم تابع است. دقت کن که تابع‌بودن به‌تنهایی کافی نیست؛ برای تابع‌بودن وارون، یک‌به‌یک‌بودن لازم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

آزمون خط افقی

آزمون خط افقی

اگر فقط نمودار یک تابع را داشته باشیم، چطور بفهمیم یک‌به‌یک است؟ یک خط افقی فرضی را از پایین تا بالای نمودار حرکت بده. روی هر خط افقی، مقدار yy ثابت است؛ پس اگر خطی نمودار را در دو نقطه یا بیشتر قطع کند، چند ورودی متفاوت، خروجی یکسان دارند. بنابراین تابع یک‌به‌یک نیست.

تابع یک‌به‌یک است اگر هر خط افقی نمودارش را حداکثر در یک نقطه قطع کند. «حداکثر یک نقطه» یعنی بعضی خط‌ها می‌توانند اصلاً برخوردی نداشته باشند! این آزمون را با آزمون خط عمودی برای تشخیص تابع‌بودن اشتباه نگیر.

گاهی می‌توان با محدودکردن دامنه، بخش‌های دارای خروجی تکراری را کنار گذاشت. مثلاً نمودار y=x2y=x^2 روی کل اعداد حقیقی یک‌به‌یک نیست؛ دو طرف سهمی ارتفاع‌های مشترک دارند. اما اگر فقط دامنهٔ [0,+∞)[0,+\infty) را نگه داریم، هر خط افقی حداکثر یک برخورد خواهد داشت. مثل دنبال‌کردن ارتفاع یک توپ فقط در مسیر بالارفتن، نه در کل رفت‌وبرگشت آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

ساختن ضابطهٔ وارون

ساختن ضابطهٔ وارون

تابع خطیِ f(x)=ax+bf(x)=ax+b با a≠0a\ne0 را مثل دستگاهی ببین که ورودی را ابتدا در aa ضرب می‌کند و بعد bb را به آن می‌افزاید. برای برگشت، باید کارها را با ترتیب برعکس انجام دهیم: اول bb را کم کنیم، سپس بر aa تقسیم کنیم.

برای نوشتن این مسیر، از y=ax+by=ax+b شروع می‌کنیم و ورودی را برحسب خروجی می‌یابیم:

y−b=ax⇒x=y−bay-b=ax\quad\Rightarrow\quad x=\frac{y-b}{a}

پس خروجیِ وارون برای ورودیِ yy برابر است با f−1(y)=y−baf^{-1}(y)=\frac{y-b}{a}. حالا فقط نام متغیر ورودی را به xx تغییر می‌دهیم:

f−1(x)=x−baf^{-1}(x)=\frac{x-b}{a}

این تغییر نام، مسیر برگشت را عوض نمی‌کند. شرط a≠0a\ne0 هم اجازه می‌دهد تقسیم را انجام دهیم؛ هر تابع خطی غیرثابت یک‌به‌یک است.

دامنه را فراموش نکن! وارون فقط خروجی‌های تابع اصلی را به‌عنوان ورودی می‌پذیرد؛ بنابراین Df−1=RfD_{f^{-1}}=R_f. اگر دامنهٔ تابع خطی غیرثابت همهٔ اعداد حقیقی باشد، دامنهٔ وارون هم R\mathbb{R} است؛ اما با محدودشدن دامنهٔ تابع اصلی، باید برد آن را بررسی کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

مثال حل‌شده

تابع f(x)=3x−4f(x)=3x-4 با دامنهٔ [2,5][2,5] داده شده است. ضابطه و دامنهٔ وارون آن را بیاب و مشخص کن کدام ورودیِ تابع اصلی، خروجی 88 را می‌سازد.

  1. نمودار این تابع بخشی از یک خط با شیب ناصفر است؛ هر خط افقی آن را حداکثر یک بار قطع می‌کند، پس تابع یک‌به‌یک است و وارون آن نیز تابع است.

  2. می‌نویسیم y=3x−4y=3x-4 و برای پیداکردن ورودی برحسب خروجی، معادله را حل می‌کنیم: 3x=y+43x=y+4، پس x=y+43x=\frac{y+4}{3}.

  3. اکنون نام متغیرها را جابه‌جا می‌کنیم: f−1(x)=x+43f^{-1}(x)=\frac{x+4}{3}.

  4. تابع اصلی روی دامنه‌اش صعودی است و f(2)=2f(2)=2 و f(5)=11f(5)=11؛ بنابراین برد آن [2,11][2,11] و دامنهٔ وارون نیز [2,11][2,11] است.

  5. برای برگشت از خروجی 88، داریم f−1(8)=8+43=4f^{-1}(8)=\frac{8+4}{3}=4؛ با جای‌گذاری نیز می‌بینیم f(4)=3×4−4=8f(4)=3\times4-4=8.

جواب: f−1(x)=x+43f^{-1}(x)=\frac{x+4}{3} با دامنهٔ [2,11][2,11]؛ همچنین f−1(8)=4f^{-1}(8)=4.

نکات مهم

  • وارون با جابه‌جاکردن دو مؤلفهٔ هر زوج مرتب ساخته می‌شود و نمودارش قرینهٔ نمودار اصلی نسبت به خط y=xy=x است.
  • وارون دقیقاً وقتی خودش تابع است که تابع اصلی یک‌به‌یک باشد؛ برای تشخیص آن، هر خط افقی باید نمودار اصلی را حداکثر در یک نقطه قطع کند.
  • برای یافتن وارون تابع خطی غیرثابت، در y=f(x)y=f(x) ابتدا xx را برحسب yy پیدا می‌کنیم و سپس نام متغیرها را عوض می‌کنیم؛ دامنهٔ وارون همان برد تابع اصلی است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۶۵ تا ۷۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس سوم: اعمال جبری روی توابع

در این درس یاد می‌گیری ضابطه و دامنۀ حاصل اعمال جبری روی دو تابع را پیدا کنی و نمودار جمع، تفریق و مضرب یک تابع را از روی نمودارهای اولیه بسازی.

پیش از شروع

اگر ضابطۀ کسرِ دو تابع ساده شود و مخرجش از بین برود، آیا ورودیِ ممنوع هم دوباره مجاز می‌شود؟

نه؛ ساده‌کردن ضابطه، محدودیت‌های تابع اولیه را پاک نمی‌کند. برای تقسیم دو تابع، ورودی باید در دامنۀ هر دو باشد و مقدار تابعِ مخرج هم صفر نباشد.

یک ورودی، دو مقدار

یک ورودی، دو مقدار

فرض کن دو فروشگاه، هزینۀ خرید را برحسب تعداد کالا حساب می‌کنند. برای جمع‌کردن هزینه‌هایشان، باید هر دو هزینه را برای همان تعداد کالا بدانیم. در اعمال روی توابع هم ورودی باید یکسان باشد.

برای هر ورودی مشترک، خروجی‌های دو تابع را این‌طور ترکیب می‌کنیم:

  • جمع: (f+g)(x)=f(x)+g(x)(f+g)(x)=f(x)+g(x)
  • تفریق: (f−g)(x)=f(x)−g(x)(f-g)(x)=f(x)-g(x)
  • ضرب: (fg)(x)=f(x)g(x)(fg)(x)=f(x)g(x)

در تفریق، ترتیب مهم است: در f−gf-g، مقدار تابع gg را از مقدار تابع ff کم می‌کنیم. همچنین fgfg یعنی ضرب خروجی‌های دو تابع، نه جای‌گذاری یکی در دیگری.

چه ورودی‌هایی مجازند؟ فقط ورودی‌هایی که هر دو تابع برایشان تعریف شده‌اند؛ پس برای هر سه عمل داریم:

Df+g=Df−g=Dfg=Df∩DgD_{f+g}=D_{f-g}=D_{fg}=D_f\cap D_g

این قاعده برای تابع‌هایی که با زوج‌های مرتب داده شده‌اند هم برقرار است: ابتدا ورودی‌های مشترک را پیدا کن، سپس خروجی‌های متناظر را ترکیب کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

مخرج صفر ممنوع!

مخرج صفر ممنوع!

برای تقسیم دو تابع، اول باید هر دو تابع برای ورودیِ موردنظر تعریف شده باشند؛ پس از اشتراک دامنه‌ها شروع می‌کنیم. بعد یک شرط دیگر داریم: مقدار تابعِ مخرج نباید صفر باشد.

مثلاً اگر بخواهی هزینۀ یک خرید را بین چند نفر تقسیم کنی، تعداد افراد نمی‌تواند صفر باشد. در تقسیم توابع هم تقسیم بر صفر معنی ندارد:

(fg)(x)=f(x)g(x)\left(\frac{f}{g}\right)(x)=\frac{f(x)}{g(x)}

Df/g={x∈Df∩Dg∣g(x)≠0}D_{f/g}=\{x\in D_f\cap D_g\mid g(x)\ne 0\}

ساده‌کردن کسر، ورودیِ ممنوع را مجاز نمی‌کند. اگر صورت و مخرج عامل مشترکی داشته باشند و آن را حذف کنیم، ضابطه کوتاه‌تر می‌شود، اما محدودیتِ مخرجِ اولیه همچنان باقی می‌ماند. چون تابعِ حاصل باید از همان تقسیم اولیه به دست آمده باشد.

پس ترتیب کار را به خاطر بسپار: اشتراک دامنه‌ها ← حذف صفرهای مخرج ← ساده‌کردن ضابطه. همچنین در تقسیمِ برعکس، باید صفرهای تابعی را بررسی کنی که حالا در مخرج قرار گرفته است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

جمع و تفریق روی نمودار

جمع و تفریق روی نمودار

اگر فقط نمودار دو تابع را داشته باشی، باز هم می‌توانی نمودار جمع یا تفریقشان را بسازی؛ لازم نیست حتماً ضابطه‌هایشان را بدانی.

یک ورودی مشترک مثل x=ax=a انتخاب کن. روی خط عمودیِ گذرنده از آن، ارتفاعِ علامت‌دار هر دو نمودار را بخوان؛ این‌ها همان f(a)f(a) و g(a)g(a) هستند. برای نمودار جمع، نقطۀ (a,f(a)+g(a))(a,f(a)+g(a)) و برای نمودار تفریق، نقطۀ (a,f(a)−g(a))(a,f(a)-g(a)) را مشخص کن. با تکرار این کار برای ورودی‌های دیگر، شکل نمودار حاصل را پیدا می‌کنی.

نکتۀ مهم: طول نقطه، یعنی aa، تغییر نمی‌کند؛ فقط عرض‌ها ترکیب می‌شوند. نقاط دو نمودار با ورودی‌های متفاوت را با هم ترکیب نکن.

همچنین عرضِ نقطۀ زیر محور افقی منفی است؛ پس به‌جای فاصلۀ بدون علامت از محور، مقدار علامت‌دار را بخوان. در تفریق هم ترتیب مهم است: برای f−gf-g، مقدار نمودار دوم را از مقدار نمودار اول کم می‌کنیم، نه برعکس.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

ضریب بیرون تابع

ضریب بیرون تابع

اگر خروجی یک دستگاه را دو برابر کنیم، ورودی‌اش عوض نمی‌شود. در تابع هم همین اتفاق می‌افتد: در y=kf(x)y=kf(x)، طول هر نقطه ثابت می‌ماند و فقط عرض آن در kk ضرب می‌شود. پس جابه‌جایی نقاط را این‌طور می‌نویسیم:

(x,y)⟼(x,ky)(x,y)\longmapsto(x,ky)

برای ضریب مثبت، اگر k>1k>1 باشد، نقاطِ بیرون از محور افقی از آن دورتر می‌شوند؛ اگر 0<k<10<k<1 باشد، به آن نزدیک‌تر می‌شوند. نقاط روی محور افقی هم سر جای خود می‌مانند.

ضریب منفی چه می‌کند؟ علامت عرض‌ها را هم عوض می‌کند؛ بنابراین نمودار نسبت به محور افقی قرینه می‌شود. برای رسم y=−f(x)y=-f(x) فقط همین قرینه‌سازی کافی است. برای رسم y=−2f(x)y=-2f(x)، علاوه بر قرینه‌سازی، فاصلۀ هر نقطه از محور افقی دو برابر می‌شود.

یادت باشد: ضریبِ بیرون تابع روی خروجی اثر می‌گذارد، نه ورودی؛ بنابراین دامنۀ تابع تغییر نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

مثال حل‌شده

برای توابع f(x)=x2−4f(x)=x^2-4 و g(x)=x+2g(x)=x+2، ضابطه و دامنۀ جمع، تفریق، ضرب و تقسیم fg\frac{f}{g} را پیدا کن.

  1. ابتدا دامنه‌های اولیه را مشخص می‌کنیم: هر دو تابع چندجمله‌ای‌اند، پس Df=Dg=RD_f=D_g=\mathbb{R} و اشتراک دامنه‌ها نیز R\mathbb{R} است.

  2. برای جمع، خروجی‌ها را جمع می‌کنیم: (f+g)(x)=(x2−4)+(x+2)=x2+x−2(f+g)(x)=(x^2-4)+(x+2)=x^2+x-2؛ دامنه برابر R\mathbb{R} است.

  3. برای تفریق، علامت منفی را در تمام عبارت دوم پخش می‌کنیم: (f−g)(x)=(x2−4)−(x+2)=x2−x−6(f-g)(x)=(x^2-4)-(x+2)=x^2-x-6؛ دامنه برابر R\mathbb{R} است.

  4. برای ضرب، عبارت‌ها را در هم ضرب می‌کنیم: (fg)(x)=(x2−4)(x+2)=x3+2x2−4x−8(fg)(x)=(x^2-4)(x+2)=x^3+2x^2-4x-8؛ دامنه برابر R\mathbb{R} است.

  5. پیش از ساده‌کردن تقسیم، شرط مخرج را می‌نویسیم: x+2≠0x+2\ne0، پس x≠−2x\ne-2 و Df/g=R∖{−2}D_{f/g}=\mathbb{R}\setminus\{-2\}.

  6. صورت را تجزیه و کسر را ساده می‌کنیم: (fg)(x)=(x−2)(x+2)x+2=x−2\left(\frac{f}{g}\right)(x)=\frac{(x-2)(x+2)}{x+2}=x-2، فقط برای x≠−2x\ne-2؛ حذف عامل مشترک، ورودی ممنوع را مجاز نمی‌کند.

جواب: (f+g)(x)=x2+x−2(f+g)(x)=x^2+x-2، (f−g)(x)=x2−x−6(f-g)(x)=x^2-x-6 و (fg)(x)=x3+2x2−4x−8(fg)(x)=x^3+2x^2-4x-8 همگی با دامنۀ R\mathbb{R}؛ همچنین (fg)(x)=x−2\left(\frac{f}{g}\right)(x)=x-2 با دامنۀ R∖{−2}\mathbb{R}\setminus\{-2\}.

نکات مهم

  • برای جمع، تفریق و ضرب دو تابع، خروجی‌های یک ورودی مشترک را ترکیب می‌کنیم و دامنه را اشتراک دامنه‌های دو تابع می‌گیریم.
  • در تقسیم دو تابع، علاوه بر اشتراک دامنه‌ها، صفرهای تابعِ مخرج را حذف می‌کنیم و ساده‌کردن کسر این محدودیت را از بین نمی‌برد.
  • روی نمودار، جمع و تفریق با ترکیب عرض‌های هم‌طول انجام می‌شود و در y=kf(x)y=kf(x) طول ثابت می‌ماند و عرض در kk ضرب می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ ریاضی یازدهم · رایگان