درس ۱ · صفحهٔ ۴۷ تا ۵۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: آشنایی با برخی از انواع توابع
در این درس یاد میگیری تابعهای گویا، رادیکالی و جزء صحیح را بشناسی، دامنه و ویژگیهای اصلی نمودارشان را بررسی کنی و با توجه به دامنه و خروجیها دربارهٔ برابری دو تابع تصمیم بگیری.
پیش از شروع
اگر صورت و مخرج یک کسر جبری ساده شوند و ضابطهٔ یک تابع دیگر به دست بیاید، آیا حتماً این دو تابع برابرند؟
نه همیشه! سادهکردن ضابطه، ورودیهای ممنوعِ تابع اولیه را مجاز نمیکند. برای تشخیص برابری دو تابع، باید هم قانون آنها و هم دامنهشان را بررسی کنیم.
تابع گویا؛ نسبت دو چندجملهای
تابع گویا؛ نسبت دو چندجملهای
تصور کن تو و چند نفر از دوستانت میخواهید هزینهٔ ثابتی را مساوی تقسیم کنید. اگر تعداد افراد را با نشان بدهیم، سهم هر نفر از کل هزینه برابر است با:
هرچه افراد بیشتری شریک شوند، سهم هر نفر کمتر میشود. در این موقعیت، ورودیها تعداد افرادند؛ پس عددهای طبیعیِ مثبت را در نظر میگیریم.
این رابطه نمونهای از تابع گویا است؛ یعنی تابعی که بتوان ضابطهاش را به شکل نسبت دو چندجملهای نوشت:
در این تعریف، نباید چندجملهایِ صفر باشد. مثلاً گویاست، چون صورت و مخرجش چندجملهایاند.
ظاهر کسری لازم نیست! تابع هم گویاست، چون میتوان آن را به شکل نوشت. همچنین وجود رادیکال در یک ضریب، مثل ، مانع چندجملهایبودن نیست؛ مهم این است که خودِ متغیر زیر رادیکال نباشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹
ورودیهای ممنوع در تابع گویا
ورودیهای ممنوع در تابع گویا
اگر قرار باشد هزینهای را بین چند نفر تقسیم کنی، تقسیمکردن آن بر صفر نفر معنایی ندارد. در تابع گویا هم مخرج نباید صفر شود؛ پس بعضی ورودیها ممکن است ممنوع باشند.
وقتی دامنه جداگانه مشخص نشده، دامنهٔ طبیعی را پیدا میکنیم: از همهٔ عددهای حقیقی شروع میکنیم و فقط ورودیهایی را کنار میگذاریم که مخرج را صفر میکنند.
برای پیدا کردن این ورودیها:
- مخرجِ ضابطهٔ اولیه را برابر صفر قرار بده.
- معادله را حل کن؛ جوابهایش ورودیهای ممنوعاند.
- این عددها را از مجموعهٔ حذف کن.
حواست باشد صفرشدن صورت بهتنهایی اشکالی ندارد؛ اگر مخرج صفر نباشد، خروجی تابع میتواند صفر باشد. همچنین دامنه را پیش از سادهکردن کسر تعیین کن؛ حذف یک عامل مشترک، ورودیِ ممنوعِ ضابطهٔ اولیه را مجاز نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰
ضابطهٔ یکسان کافی نیست
ضابطهٔ یکسان کافی نیست
دو دستگاه فروش بلیت را تصور کن که برای مسافران قیمت یکسانی نشان میدهند، اما یکی به گروهی از مسافران اصلاً خدمات نمیدهد. آیا عملکردشان کاملاً یکسان است؟ در مقایسهٔ تابعها هم فقط خروجیها مهم نیستند؛ باید ورودیهای مجازشان را هم بررسی کنیم.
دو تابع برابرند اگر هم دامنههایشان یکسان باشد و هم برای هر ورودیِ آن دامنه، خروجی یکسان بدهند.
به این دو ضابطه نگاه کن:
و
در تابع اول، ورودیِ مجاز نیست؛ ولی تابع دوم برای همهٔ اعداد حقیقی تعریف شده است. با حذف عامل مشترک، خروجی تابع اول برای ورودیهای مجازش برابر میشود، اما ورودیِ ممنوع دوباره مجاز نمیشود! پس این دو تابع برابر نیستند.
نمودار هر دو روی خط قرار میگیرد، ولی نمودار تابع اول در نقطهٔ یک جای خالی دارد.
یادت بماند: اول دامنهٔ ضابطهٔ اولیه را مشخص کن، بعد سراغ سادهکردن برو.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱
تابع رادیکالی و مرز دامنه
تابع رادیکالی و مرز دامنه
ریشهٔ دومِ یک عدد منفی در اعداد حقیقی تعریف نمیشود؛ پس برای پیدا کردن دامنه، باید عبارت زیر رادیکال نامنفی باشد، نه لزوماً خودِ ورودی!
تابع پایهٔ دامنهٔ دارد. نمودارش از نقطهٔ شروع میشود و با حرکت به راست، بالا میرود.
حالا تغییر ضابطه چه اثری دارد؟
- در ، نمودار پایه بهاندازهٔ واحد به راست منتقل میشود؛ نقطهٔ شروع و دامنه است.
- در ، نمودار بهاندازهٔ واحد بالا میرود؛ نقطهٔ شروع است، ولی دامنه همچنان میماند.
پس تغییر داخل رادیکال میتواند مرز دامنه را جابهجا کند؛ افزودن عددی بیرون آن، محدودیت تازهای برای ورودی ایجاد نمیکند. در مدل تندی سونامیِ کتاب هم عمق زیر رادیکال قرار دارد؛ عمق منفی برای این مدل ورودی مجازی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲
جزء صحیح؛ حرکت روی پلهها
جزء صحیح؛ حرکت روی پلهها
هزینهٔ بعضی خدمات با گذشت زمان، پلهپله زیاد میشود؛ یعنی مدتی ثابت میماند و بعد ناگهان تغییر میکند. تابع جزء صحیح هم نموداری پلهای دارد.
جزء صحیحِ را با نشان میدهیم: بزرگترین عدد صحیحی که از بیشتر نباشد. روی محور، اگر عدد صحیح نیست، به نخستین عدد صحیحِ سمت چپش برو؛ اگر صحیح است، همانجا بمان.
مثلاً ، اما ؛ چون از بزرگتر است و نمیتواند جواب باشد. پس جزء صحیح، صرفاً حذف بخش اعشاری نیست!
برای دیدن پلهها، به همهٔ عددهای بازهٔ فکر کن: جزء صحیح همهٔ آنها است. بهطور کلی، برای هر عدد صحیح داریم:
پس هر پلهٔ نمودار ، در سمت چپ نقطهٔ پُر و در سمت راست نقطهٔ توخالی دارد؛ در عدد صحیح بعدی، پلهٔ تازه شروع میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴
مثال حلشده
اگر دامنهای جداگانه تعیین نشده باشد، آیا دو تابع و برابرند؟
پیش از سادهکردن، مخرج تابع اول را بررسی میکنیم: ؛ پس .
ضابطهٔ برای هر عدد حقیقی تعریف شده است؛ بنابراین .
صورت کسر را تجزیه میکنیم: ؛ پس فقط برای داریم .
خروجیها در دامنهٔ مشترک یکساناند، اما دامنهها برابر نیستند؛ پس دو تابع برابر نیستند. نمودار همان خط با یک نقطهٔ توخالی در است.
نکات مهم
- تابع گویا نسبت دو چندجملهای است؛ دامنهاش را پیش از سادهسازی پیدا میکنیم و برای برابری دو تابع، هم دامنه و هم خروجیهای متناظر باید یکسان باشند.
- در تابعهای ریشهٔ دوم، عبارت زیر رادیکال باید نامنفی باشد و تغییرات داخل و بیرون رادیکال، جابهجایی نمودار را تعیین میکنند.
- جزء صحیح، بزرگترین عدد صحیحِ کوچکتر یا مساوی ورودی است؛ بنابراین نمودار روی هر بازهٔ با ، پلهای با ارتفاع دارد.