۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ ریاضی یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«هندسه»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۲۵ تا ۴۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۲۵ تا ۳۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اوّل: ترسیم‌های هندسی

در این درس یاد می‌گیری … با استفاده از فاصله‌های برابر و هم‌نهشتی مثلث‌ها، عمودمنصف، خط عمود، خط موازی و نیمساز را با پرگار و خط‌کشِ بدون درجه رسم کنی و دلیل درستی ترسیم‌هایت را توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر بخواهی چراغی را در حیاط طوری نصب کنی که از دو درِ ورودی به یک فاصله باشد، آیا فقط یک جای مناسب برای آن وجود دارد؟ چطور می‌توانی بدون اندازه‌گیریِ تک‌تک فاصله‌ها، جای‌های مناسب را پیدا کنی؟

فقط یک جای مناسب نداریم؛ همهٔ نقطه‌های روی عمودمنصفِ پاره‌خطِ بین دو ورودی، از آن‌ها فاصلهٔ برابر دارند. با پرگار و خط‌کشِ بدون درجه می‌توانیم این خط را پیدا کنیم؛ همین ایده، پایهٔ چند ترسیم دیگر هم می‌شود.

فاصله‌های برابر، راهِ رسم عمودمنصف

فاصله‌های برابر، راهِ رسم عمودمنصف

جای چراغی که از دو درِ حیاط فاصلهٔ برابر داشته باشد، فقط یک نقطه نیست! اگر جای درها را AA و BB بنامیم، همهٔ جای‌های مناسب روی عمودمنصفِ ABAB هستند؛ یعنی خطی که از وسط پاره‌خط می‌گذرد و بر آن عمود است.

این ویژگی دوطرفه است: هر نقطهٔ روی عمودمنصف از دو سر پاره‌خط فاصلهٔ برابر دارد؛ و هر نقطه‌ای که از دو سر فاصلهٔ برابر داشته باشد، روی عمودمنصف است. برای فهم دلیل، نقطه را به وسط و دو سر پاره‌خط وصل کن؛ هم‌نهشتی دو مثلث، ارتباطِ فاصله‌های برابر و عمود بودن را نشان می‌دهد.

حالا با پرگار و خط‌کشِ بدون درجه رسم کن:

  • دهانهٔ پرگار را بیشتر از نصف طول ABAB باز کن.
  • بدون تغییر دهانه، به مرکزهای AA و BB کمان بزن تا در دو نقطهٔ PP و QQ یکدیگر را قطع کنند.
  • خط PQPQ را بکش؛ این همان عمودمنصف است.

چرا؟ چون PA=PBPA=PB و QA=QBQA=QB است؛ پس هر دو نقطه روی عمودمنصف‌اند و از دو نقطهٔ متمایز فقط یک خط می‌گذرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

دو روش برای رسم خط عمود

دو روش برای رسم خط عمود

فرض کن می‌خواهی از جای یک چراغ، مسیری عمود بر لبهٔ صاف باغچه رسم کنی. جای چراغ ممکن است روی لبه یا بیرون آن باشد؛ برای هر دو حالت، از عمودمنصف کمک می‌گیریم.

اگر نقطهٔ MM روی خط dd باشد:

  • پرگار را روی MM بگذار و کمانی بزن که خط را در دو نقطهٔ AA و BB قطع کند.
  • چون MA=MBMA=MB، نقطهٔ MM وسط پاره‌خط ABAB است. عمودمنصف ABAB را رسم کن؛ این خط از MM می‌گذرد و بر dd عمود است.

اگر نقطهٔ PP بیرون خط dd باشد:

  • به مرکز PP کمانی با شعاعی بزرگ‌تر از فاصلهٔ PP تا خط بزن تا خط را در دو نقطهٔ متمایز AA و BB قطع کند.
  • عمودمنصف ABAB را رسم کن. چون PA=PBPA=PB، این عمودمنصف از PP می‌گذرد؛ از طرفی چون ABAB روی dd است، بر dd هم عمود است.

پس ایدهٔ مشترک این است: روی خط دو نقطهٔ هم‌فاصله از نقطهٔ داده‌شده پیدا کن و عمودمنصف پاره‌خط میان آن‌ها را بکش.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

دو عمود، یک موازی

دو عمود، یک موازی

فرض کن خط dd لبهٔ یک خیابانِ مستقیم است و نقطهٔ PP جای یک چراغ بیرون آن خط. می‌خواهیم از جای چراغ خطی بکشیم که با لبهٔ خیابان موازی باشد. با پرگار و خط‌کشِ بدون درجه چطور این کار را انجام دهیم؟

از روش‌های کارت قبل، دو بار استفاده می‌کنیم:

  • عمود اول: از نقطهٔ PP، خط d1d_1 را عمود بر dd رسم کن؛ این همان رسم عمود از نقطه‌ای بیرون خط است.
  • عمود دوم: حالا PP روی خط d1d_1 قرار دارد. از PP، خط d2d_2 را عمود بر d1d_1 رسم کن؛ این بار از روش رسم عمود از نقطه‌ای روی خط استفاده کن.

چرا نتیجه موازی است؟ خط‌های dd و d2d_2 در یک صفحه‌اند و هر دو بر خط d1d_1 عمودند؛ بنابراین با هم موازی‌اند. همچنین d2d_2 از PP می‌گذرد، پس هر دو خواستهٔ ما برقرار است.

نکتهٔ مهم: عمود دوم را بر عمود اول می‌سازیم، نه دوباره بر خط داده‌شده.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

نیمساز و فاصله از ضلع‌ها

نیمساز و فاصله از ضلع‌ها

فرض کن دو دیوار، گوشهٔ یک اتاق را ساخته‌اند. اگر بخواهی گلدانی از هر دو دیوار به یک فاصله باشد، مرکز آن باید کجا قرار بگیرد؟ روی نیمسازِ زاویهٔ بین دیوارها.

نیمساز، زاویه را به دو زاویهٔ برابر تقسیم می‌کند. اما یک ویژگی مهم دیگر هم دارد: هر نقطه روی آن، از دو ضلع زاویه فاصلهٔ یکسانی دارد. یادت باشد فاصلهٔ نقطه از ضلع، طول پاره‌خطِ عمود بر آن ضلع است، نه طول هر پاره‌خطی که به ضلع وصل کنیم.

برای دیدن دلیل، نقطهٔ PP را روی نیمسازِ زاویه‌ای با رأس OO بگیر و از آن دو عمود بر ضلع‌ها رسم کن. دو مثلث قائم‌الزاویه ساخته می‌شود که وتر مشترکِ OPOP و زاویه‌های برابر در رأس OO دارند؛ پس هم‌نهشت‌اند و طول دو عمود برابر است.

عکس این ویژگی هم درست است: اگر نقطه‌ای درون زاویه از دو ضلع فاصلهٔ عمودی برابر داشته باشد، روی نیمساز است. این بار، برابری وتر مشترک و یک ضلع در دو مثلث قائم‌الزاویه، هم‌نهشتی و سپس برابری دو زاویه در رأس را نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

نیمساز را با پرگار بساز

نیمساز را با پرگار بساز

چطور بدون نقاله، زاویه‌ای را دقیقاً نصف کنیم؟ کافی است با پرگار دو جفت طول برابر بسازیم.

  • نوک پرگار را روی رأس زاویه، یعنی OO، بگذار و کمانی بزن که دو ضلع را در PP و QQ قطع کند. چون دهانهٔ پرگار تغییر نکرده، OP=OQOP=OQ است.
  • حالا دهانهٔ پرگار را بیش از نصف طول PQPQ باز کن. با همین دهانه، از مرکزهای PP و QQ دو کمان بزن و محل برخوردشان درون زاویه را WW بنام؛ نقطه‌ای غیر از OO. پس PW=QWPW=QW است.
  • با خط‌کش، نیم‌خط OWOW را رسم کن. این همان نیمساز است!

چرا این روش درست است؟ دو مثلث OPWOPW و OQWOQW سه جفت ضلع برابر دارند: OP=OQOP=OQ، PW=QWPW=QW و ضلع مشترک OWOW. پس به حالت سه ضلع هم‌نهشت‌اند و زاویه‌های POWPOW و QOWQOW برابرند. بنابراین نیم‌خطی که رسم کردی، زاویهٔ اولیه را به دو زاویهٔ برابر تقسیم می‌کند؛ بدون اینکه اندازهٔ آن را بدانی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

مثال حل‌شده

نقطهٔ AA به فاصلهٔ 4 cm4\,\mathrm{cm} از خط dd قرار دارد. با پرگار و خط‌کشِ بدون درجه، مثلثی متساوی‌الساقین رسم کن که رأس آن AA، قاعده‌اش روی dd و مساحتش 8 cm28\,\mathrm{cm}^2 باشد.

  1. از AA بر خط dd عمود رسم کن و پای عمود را HH بنام؛ پس ارتفاع مثلث موردنظر AH=4 cmAH=4\,\mathrm{cm} است.

  2. طول قاعده را از رابطهٔ مساحت پیدا کن: 8=12×BC×48=\frac{1}{2}\times BC\times4؛ بنابراین BC=4 cmBC=4\,\mathrm{cm}.

  3. برای متساوی‌الساقین شدن مثلث، HH باید وسط قاعده باشد؛ پس لازم است HB=HC=2 cmHB=HC=2\,\mathrm{cm}.

  4. عمودمنصف AHAH را رسم کن تا وسط آن، MM، به دست آید. دهانهٔ پرگار را برابر AMAM بگیر و به مرکز HH کمانی بزن تا خط dd را در دو نقطهٔ BB و CC قطع کند؛ در نتیجه HB=HC=2 cmHB=HC=2\,\mathrm{cm}.

  5. نقطهٔ AA را به BB و CC وصل کن. خط AHAH عمودمنصف BCBC است، پس AB=ACAB=AC؛ همچنین مساحت برابر 12×4×4=8 cm2\frac{1}{2}\times4\times4=8\,\mathrm{cm}^2 می‌شود.

جواب: مثلث ABCABC با قاعدهٔ BC=4 cmBC=4\,\mathrm{cm} و ارتفاع AH=4 cmAH=4\,\mathrm{cm} ساخته می‌شود؛ چون AB=ACAB=AC و مساحت آن 8 cm28\,\mathrm{cm}^2 است، همهٔ شرط‌ها را دارد.

نکات مهم

  • عمودمنصف یک پاره‌خط دقیقاً مجموعهٔ نقطه‌های هم‌فاصله از دو سر آن است و با وصل کردن دو تقاطعِ کمان‌های هم‌شعاع رسم می‌شود.
  • برای رسم عمود، دو نقطهٔ مناسب روی خط پیدا می‌کنیم و عمودمنصف می‌کشیم؛ برای رسم موازی نیز از دو عمودِ پیاپی استفاده می‌کنیم.
  • نیمساز، نقطه‌های درون زاویه با فاصله‌های عمودی برابر از ضلع‌ها را مشخص می‌کند و ترسیم آن بر برابری فاصله‌ها و هم‌نهشتی مثلث‌ها تکیه دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۳۱ تا ۳۳ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: استدلال و قضیۀ تالس

در این درس یاد می‌گیری تناسب‌ها را با رعایت شرط ناصفر بودن مخرج‌ها تغییر شکل بدهی و در بررسی نسبت‌های حاصل از خط موازی یک ضلع مثلث، تفاوت حدس استقرایی و اثبات استنتاجی را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر در سه مثلث، با اندازه‌گیری به نسبت‌های برابر برسی، می‌توانی مطمئن باشی که این برابری در همهٔ مثلث‌ها برقرار است؟

اندازه‌گیری چند شکل می‌تواند سرنخ خوبی برای یک حدس باشد، اما درستی آن را برای همهٔ شکل‌ها تضمین نمی‌کند. در این درس، هم ابزار کار با نسبت‌ها را مرور می‌کنیم و هم می‌بینیم برای رسیدن از حدس به اطمینان، چه نوع استدلالی لازم است.

از تناسب به حاصل‌ضرب

از تناسب به حاصل‌ضرب

فرض کن برای درست کردن شربت، نسبت آب‌میوه به آب در دو پارچ یکسان باشد. مساوی بودن این دو نسبت، یک تناسب می‌سازد.

به‌طور کلی، اگر b≠0b\ne0 و d≠0d\ne0 باشند، داریم:

ab=cd\frac{a}{b}=\frac{c}{d}

برای کنار گذاشتن مخرج‌ها، دو طرف تساوی را در bdbd ضرب می‌کنیم. با ساده کردن کسرها به این رابطه می‌رسیم:

ad=bcad=bc

این همان قاعدهٔ طرفین و وسطین است: حاصل‌ضرب صورتِ کسر اول در مخرجِ کسر دوم، با حاصل‌ضرب مخرجِ کسر اول در صورتِ کسر دوم برابر است؛ نه حاصل‌ضرب دو صورت با دو مخرج!

مسیر برگشت هم برقرار است. اگر ad=bcad=bc باشد، با تقسیم دو طرف بر مقدار ناصفرِ bdbd، دوباره تناسب ab=cd\frac{a}{b}=\frac{c}{d} به دست می‌آید. پس این دو شکل، با شرط ناصفر بودن مخرج‌ها، یک رابطه را بیان می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

تغییر شکل تناسب

تغییر شکل تناسب

گاهی برای پیدا کردن یک مقدار مجهول، بهتر است تناسب را به شکل دیگری بنویسیم. فرض کن داریم:

ab=cd\frac{a}{b}=\frac{c}{d}

معکوس کردن: اگر صورت‌ها هم ناصفر باشند، می‌توانیم هر دو کسر را معکوس کنیم:

ba=dc\frac{b}{a}=\frac{d}{c}

دقت کن: معکوس کردن فقط یکی از کسرها، لزوماً برابری را حفظ نمی‌کند!

جابه‌جایی اجزا: می‌توانیم جای دو جزء میانی، یعنی bb و cc، را عوض کنیم؛ به شرط آنکه مخرج‌های تازه ناصفر باشند:

ac=bd\frac{a}{c}=\frac{b}{d}

با جابه‌جایی دو جزء بیرونی، یعنی aa و dd، نیز داریم:

db=ca\frac{d}{b}=\frac{c}{a}

چرا این تغییرها معتبرند؟ چون در هر حالت، طرفین‌وسطین همان برابری ad=bcad=bc را می‌دهد.

مثلاً نسبت تعداد مدادهای قرمز به آبی در دو بسته برابر است: 23=46\frac{2}{3}=\frac{4}{6}. پس نسبت آبی‌ها به قرمزها نیز برابر است: 32=64\frac{3}{2}=\frac{6}{4}.

قبل از هر تغییر، مخرج‌های تازه را بررسی کن: تقسیم بر صفر مجاز نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

جمع و تفاضل در نسبت‌ها

جمع و تفاضل در نسبت‌ها

آیا می‌توان در یک تناسب، صورت و مخرج را با هم جمع کرد و باز به نسبتی برابر رسید؟ راهش انجام یک عمل یکسان در دو طرف تساوی است.

فرض کن ab=cd\frac{a}{b}=\frac{c}{d} و مخرج‌ها ناصفرند. با افزودن 11 به دو طرف داریم:

ab+1=cd+1⇒a+bb=c+dd\frac{a}{b}+1=\frac{c}{d}+1\quad\Rightarrow\quad\frac{a+b}{b}=\frac{c+d}{d}

مثلاً اگر نسبت شربت به آب در دو پارچ برابر باشد، نسبت کل نوشیدنی به آب هم در آن‌ها برابر است.

با کم کردن 11 از دو طرف نیز می‌رسیم به:

a−bb=c−dd\frac{a-b}{b}=\frac{c-d}{d}

اگر بخواهیم جمع یا تفاضل در مخرج ظاهر شود، ابتدا نسبت‌های تناسب اولیه را معکوس می‌کنیم، سپس 11 را اضافه یا کم می‌کنیم و در پایان دوباره معکوس می‌کنیم. نتیجه‌ها چنین‌اند:

aa+b=cc+dab−a=cd−c\frac{a}{a+b}=\frac{c}{c+d}\qquad\frac{a}{b-a}=\frac{c}{d-c}

حواست به شرط‌ها باشد: در هر مرحله، مخرج‌های تازه باید ناصفر باشند؛ برای معکوس کردن هم صورت‌های قبلی نباید صفر باشند. همچنین ترتیب تفریق مهم است: a−ba-b با b−ab-a یکسان نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

از اندازه‌گیری تا حدس

از اندازه‌گیری تا حدس

در مثلث ABCABC، نقطهٔ DD روی ضلع ABAB و نقطهٔ EE روی ضلع ACAC است و DE∥BCDE\parallel BC. اگر شکل را بکشی و طول‌ها را با خط‌کش اندازه بگیری، ممکن است ببینی دو نسبت زیر تقریباً برابرند:

ADDB=AEEC\frac{AD}{DB}=\frac{AE}{EC}

حالا خط موازی را در جای دیگری رسم کن و دوباره نسبت‌ها را مقایسه کن. تکرار این برابری تو را به این حدس کلی می‌رساند که هر خط موازی یک ضلع مثلث، دو ضلع دیگر را به همین نسبت تقسیم می‌کند.

این مسیرِ فکری، یعنی رفتن از بررسی چند حالت به یک نتیجهٔ کلی، استدلال استقرایی است. مثل اینکه چند بار دیر رسیدن اتوبوس را ببینی و حدس بزنی همیشه دیر می‌رسد!

اما مراقب باش: اندازه‌گیری خطا دارد و چند شکل هم نمایندهٔ همهٔ مثلث‌های ممکن نیستند. پس مشاهده‌ها برای ساختن حدس مفیدند، ولی به‌تنهایی درستی آن را در همهٔ حالت‌ها ثابت نمی‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

از حدس تا اثبات

از حدس تا اثبات

اندازه‌گیری چند شکل می‌تواند ما را به یک حدس خوب برساند؛ اما برای اثبات، باید روشن کنیم چرا نتیجه از اطلاعات پذیرفته‌شده به دست می‌آید. این روش، استدلال استنتاجی است: از داده‌ها و دانسته‌های معتبر شروع می‌کنیم و با گام‌های منطقی به نتیجه می‌رسیم.

مثلاً اگر بدانیم «همهٔ مربع‌ها چهار زاویهٔ راست دارند» و «این کاشی مربع است»، نتیجه می‌گیریم «این کاشی چهار زاویهٔ راست دارد». این نتیجه به اندازه‌گیری زاویه‌های چند کاشی وابسته نیست؛ از ویژگی پذیرفته‌شدهٔ مربع و اطلاعات همین کاشی به دست آمده است.

در مسئلهٔ مثلث هم برای اثبات برابری ADDB=AEEC\frac{AD}{DB}=\frac{AE}{EC}، اندازه‌گیری‌های بیشتر کافی نیست. باید از فرض DE∥BCDE\parallel BC و دانسته‌های هندسی، با گام‌های منطقی به برابری نسبت‌ها برسیم. فعلاً نکتهٔ مهم، تشخیص این تفاوت است: مشاهده راهِ حدس زدن را باز می‌کند؛ استنتاج راهِ اثبات را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

مثال حل‌شده

با استفاده از خواص تناسب، مقدار xx را در رابطهٔ xx+10=35\frac{x}{x+10}=\frac{3}{5} پیدا کن.

  1. ابتدا شرط مخرج را بنویس: x+10≠0x+10\ne0، پس x≠−10x\ne-10.

  2. طرفین و وسطین را ضرب کن: 5x=3(x+10)5x=3(x+10).

  3. پرانتز را باز کن: 5x=3x+305x=3x+30.

  4. از دو طرف 3x3x کم کن: 2x=302x=30؛ سپس بر 22 تقسیم کن تا x=15x=15 به دست آید.

  5. پاسخ را بررسی کن: 1515+10=1525=35\frac{15}{15+10}=\frac{15}{25}=\frac{3}{5} و مخرج نیز ناصفر است؛ پس پاسخ پذیرفتنی است.

جواب: x=15x=15

نکات مهم

  • تناسب یعنی برابری دو نسبت و با مخرج‌های ناصفر، رابطهٔ ab=cd\frac{a}{b}=\frac{c}{d} با رابطهٔ ad=bcad=bc هم‌ارز است.
  • برای تغییر شکل تناسب، عملیات متناظر را روی هر دو نسبت انجام بده و ناصفر بودن همهٔ مخرج‌های تازه را بررسی کن.
  • مشاهدهٔ چند حالت، حدس استقرایی می‌سازد؛ اثبات استنتاجی به واقعیت‌های پذیرفته‌شده و نتیجه‌گیری منطقی نیاز دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۳۳ تا ۴۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

استدلال، قضیهٔ تالس و تعمیم آن

در این درس یاد می‌گیری با قضیهٔ تالس و تعمیم آن نسبت‌ها و طول‌ها را پیدا کنی، ارتباط قضیه و عکس آن را بفهمی و از برهان خلف، گزارهٔ دوشرطی و مثال نقض درست استفاده کنی.

پیش از شروع

اگر یک خط دو ضلع مثلث را با نسبت یکسان تقسیم کند، آیا بدون اندازه‌گیری زاویه‌ها می‌توان فهمید که با ضلع سوم موازی است؟

بله؛ عکس قضیهٔ تالس این امکان را به ما می‌دهد. در این درس می‌بینی چطور از موازی‌بودن به نسبت‌های برابر می‌رسیم و چگونه مسیر برگشت را هم با استدلال ثابت می‌کنیم.

از حدس تا اثبات تالس

از حدس تا اثبات تالس

اگر روی چند نقشهٔ مثلثی، خطی موازی قاعده بکشی و طول‌ها را اندازه بگیری، ممکن است نسبت‌های برابر پیدا کنی. اما اندازه‌گیری چند شکل، درستی رابطه را برای همهٔ مثلث‌ها تضمین نمی‌کند. این راهِ رسیدن از چند مورد به یک حدس کلی، استدلال استقرایی است؛ برای اثبات، به استدلال منطقی نیاز داریم.

در مثلث ABCABC، نقطه‌های DD و EE به‌ترتیب روی ضلع‌های ABAB و ACAC هستند و DE∥BCDE\parallel BC است. از DD به CC و از EE به BB وصل کن. مساحت مثلث XYZXYZ را با SXYZS_{XYZ} نشان می‌دهیم.

  • مثلث‌های DEBDEB و DECDEC قاعدهٔ مشترک DEDE و ارتفاع‌های برابر دارند؛ چون رأس‌های BB و CC روی خطی موازی DEDE هستند. پس مساحتشان برابر است.
  • مثلث‌های ADEADE و DEBDEB با قاعده‌های ADAD و DBDB، ارتفاع مشترک دارند؛ بنابراین SADESDEB=ADDB\frac{S_{ADE}}{S_{DEB}}=\frac{AD}{DB}.
  • به همین ترتیب، SADESDEC=AEEC\frac{S_{ADE}}{S_{DEC}}=\frac{AE}{EC}.

چون مخرج‌های دو نسبتِ مساحت برابرند، نتیجه می‌گیریم:

ADDB=AEEC\frac{AD}{DB}=\frac{AE}{EC}

این قضیهٔ تالس است؛ رابطه‌ای که اکنون اثبات شده، نه فقط در چند شکل دیده شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

نسبت‌های متناظر در تعمیم تالس

نسبت‌های متناظر در تعمیم تالس

در مثلث ABCABC، نقطه‌های DD و EE به‌ترتیب روی ضلع‌های ABAB و ACAC قرار دارند و DE∥BCDE\parallel BC است. تالس نسبت «قسمت بالایی به قسمت پایینی» را برابر می‌داند:

ADDB=AEEC\frac{AD}{DB}=\frac{AE}{EC}

اما اگر بخواهیم هر قسمت بالایی را با تمام ضلع خودش مقایسه کنیم، چه؟ با استفاده از خاصیت تناسب داریم:

ADAD+DB=AEAE+EC\frac{AD}{AD+DB}=\frac{AE}{AE+EC}

پس ADAB=AEAC\frac{AD}{AB}=\frac{AE}{AC}. در تعمیم تالس، نسبت پاره‌خط موازی به ضلع سوم نیز به این دو اضافه می‌شود:

ADAB=AEAC=DEBC\boxed{\frac{AD}{AB}=\frac{AE}{AC}=\frac{DE}{BC}}

برای به‌خاطر سپردن، مثلث کوچک ADEADE را مثل نسخهٔ کوچک‌شدهٔ یک قاب مثلثی ببین: هر ضلع کوچک را با ضلع متناظر در قاب بزرگ مقایسه می‌کنیم.

مراقب ترتیب باش: در این زنجیره همهٔ نسبت‌ها «کوچک به بزرگ» هستند؛ نباید یکی را برعکس بنویسیم یا نسبت «قسمت بالایی به قسمت پایینی» را وارد این زنجیره کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

عکس تالس با برهان خلف

عکس تالس با برهان خلف

گاهی برای ثابت کردن یک حرف، می‌پرسیم: «اگر درست نباشد، چه اتفاقی می‌افتد؟» مثلاً اگر مطمئنی کلید داخل خانه است، فرضِ بیرون بودنش باید با اطلاعاتت ناسازگار شود. در برهان خلف هم فرض‌های مسئله را نگه می‌داریم، ولی نادرستیِ حکم را موقتاً فرض می‌کنیم؛ سپس تناقض را نشان می‌دهیم.

در عکس تالس، نقاط DD و EE به‌ترتیب روی ضلع‌های ABAB و ACAC هستند و می‌دانیم:

ADDB=AEEC\frac{AD}{DB}=\frac{AE}{EC}

می‌خواهیم ثابت کنیم DE∥BCDE\parallel BC.

فرض خلف: فرض کن DEDE با BCBC موازی نباشد. از DD خطی موازی BCBC رسم می‌کنیم که ACAC را در E′E' قطع کند. طبق تالس:

ADDB=AE′E′C\frac{AD}{DB}=\frac{AE'}{E'C}

با مقایسهٔ این رابطه با فرض مسئله و تبدیل نسبت‌های جزء به جزء به جزء به کل، داریم:

AEAC=AE′AC⇒AE=AE′\frac{AE}{AC}=\frac{AE'}{AC}\Rightarrow AE=AE'

پس EE و E′E' یک نقطه‌اند؛ یعنی همان خطی که موازی نبود، موازی است! این تناقض نشان می‌دهد فرض خلف نادرست بوده و DE∥BCDE\parallel BC است.

دقت کن: در برهان خلف، فرضِ داده‌شده را انکار نمی‌کنیم؛ نادرستیِ حکم را فرض می‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷

دو مسیر در یک قضیه

دو مسیر در یک قضیه

«اگر» یک مسیر را نشان می‌دهد؛ اما «اگر و تنها اگر» یعنی هر دو مسیر درست‌اند. برای نوشتن یک قضیهٔ دوشرطی، باید هم خود قضیه و هم عکس آن درست باشند؛ درست بودن یکی به‌تنهایی کافی نیست.

در مثلث ABCABC، نقاط DD و EE را به‌ترتیب داخل ضلع‌های ABAB و ACAC در نظر بگیر. تالس و عکس آن به ما دو مسیر می‌دهند:

  • از موازی بودن DEDE و BCBC، برابری نسبت‌ها را نتیجه می‌گیریم.
  • از برابری نسبت‌ها، موازی بودن این دو پاره‌خط را نتیجه می‌گیریم.

پس می‌توانیم هر دو را یک‌جا بنویسیم:

DE∥BC  ⇔  ADDB=AEECDE\parallel BC\;\Leftrightarrow\;\frac{AD}{DB}=\frac{AE}{EC}

نماد ⇔\Leftrightarrow را «اگر و تنها اگر» می‌خوانیم. مثل یک مسیر دوطرفه است: از هر طرف می‌توان به طرف دیگر رسید. بنابراین در حل مسئله، هم موازی بودن می‌تواند راه رسیدن به نسبت‌ها باشد، هم نسبت‌ها می‌توانند راه تشخیص موازی بودن باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

یک مثال برای رد ادعای کلی

یک مثال برای رد ادعای کلی

فرض کن کسی بگوید: «همهٔ اتوبوس‌های این شهر آبی‌اند.» دیدن چند اتوبوس آبی ادعایش را ثابت نمی‌کند؛ اما دیدن حتی یک اتوبوس قرمز از همین شهر برای رد آن کافی است. اتوبوس قرمزِ شهری دیگر به کار نمی‌آید، چون جزو موارد ادعا نیست!

در ریاضی هم مثال نقض باید شرط ادعا را داشته باشد، ولی نتیجهٔ آن را نداشته باشد. مثلاً برای رد ادعای «همهٔ عددهای فرد، اول‌اند»، عدد 99 مناسب است: فرد است، اما اول نیست. عدد 44 مناسب نیست؛ چون اصلاً فرد نیست و در محدودهٔ این ادعا قرار نمی‌گیرد.

پس تفاوت مهم این است: برای رد یک حکم کلی، یک مثال نقض کافی است؛ برای اثبات آن، چند مثال تأییدکننده کافی نیست. اگر هرچه گشتیم مثال نقض پیدا نکردیم، هنوز نمی‌توانیم حکم را درست بدانیم؛ ممکن است مورد مخالف را ندیده باشیم. برای پذیرفتن حکم کلی به اثبات نیاز داریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

مثال حل‌شده

در مثلث ABCABC، نقطهٔ DD روی ضلع ABAB و نقطهٔ EE روی ضلع ACAC است و DE∥BCDE\parallel BC. اگر AD=4AD=4، DB=6DB=6، AE=8AE=8 و BC=15BC=15 باشد، طول‌های ECEC و DEDE را پیدا کن؛ همهٔ طول‌ها با یک واحد داده شده‌اند.

  1. ابتدا طول ضلع کامل را پیدا می‌کنیم: AB=AD+DB=4+6=10AB=AD+DB=4+6=10.

  2. برای یافتن ECEC از نسبت جزء به جزء در قضیهٔ تالس استفاده می‌کنیم: ADDB=AEEC⇒46=8EC\frac{AD}{DB}=\frac{AE}{EC}\Rightarrow\frac{4}{6}=\frac{8}{EC}.

  3. طرفین وسطین می‌کنیم: 4EC=484EC=48؛ پس EC=12EC=12.

  4. برای یافتن پاره‌خط موازی، تعمیم تالس را می‌نویسیم: DEBC=ADAB⇒DE15=410\frac{DE}{BC}=\frac{AD}{AB}\Rightarrow\frac{DE}{15}=\frac{4}{10}؛ بنابراین DE=6DE=6.

  5. پاسخ‌ها را بررسی می‌کنیم: AC=8+12=20AC=8+12=20 و 410=820=615\frac{4}{10}=\frac{8}{20}=\frac{6}{15}؛ پس نسبت‌های متناظر با هم سازگارند.

جواب: EC=12EC=12 و DE=6DE=6، برحسب همان واحد طول داده‌شده.

نکات مهم

  • در مثلث ABCABC، اگر DD و EE روی ضلع‌های ABAB و ACAC و DE∥BCDE\parallel BC باشند، تالس نسبت ADDB=AEEC\frac{AD}{DB}=\frac{AE}{EC} و تعمیم آن نسبت ADAB=AEAC=DEBC\frac{AD}{AB}=\frac{AE}{AC}=\frac{DE}{BC} را می‌دهد.
  • در برهان خلف، فرض مسئله را نگه می‌داریم و با فرض نادرستی حکم به تناقض می‌رسیم؛ همچنین فقط وقتی قضیه و عکس آن هر دو درست باشند، می‌توان آن‌ها را دوشرطی بیان کرد.
  • مشاهدهٔ چند مورد، اثبات یک حکم کلی نیست؛ یک مثال نقض آن را رد می‌کند، اما پیدا نکردن مثال نقض، درستی آن را ثابت نمی‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۴۲ تا ۴۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس سوم: تشابه مثلث‌ها

در این درس یاد می‌گیری با تشابه مثلث‌های حاصل از رسم ارتفاع وارد بر وتر، رابطه‌های طولی مثلث قائم‌الزاویه را به دست آوری و برای محاسبهٔ طول‌های مجهول به کار ببری.

پیش از شروع

اگر ارتفاع وارد بر وتر، آن را به دو قسمت با طول‌های 44 و 99 تقسیم کند، می‌توانی فقط با همین دو عدد، طول ارتفاع و هر دو ضلع قائم را پیدا کنی؟

بله! رسم ارتفاع، دو مثلث کوچک می‌سازد که با هم و با مثلث اصلی متشابه‌اند. از نسبت ضلع‌های متناظر آن‌ها می‌توانیم رابطه‌هایی به دست آوریم که طول‌های مجهول را مشخص می‌کنند.

سه مثلث با یک شکل

سه مثلث با یک شکل

روی کاغذ، مثلث ABCABC را با زاویهٔ قائمه در AA بکش؛ پس BCBC وتر است. از AA بر وتر عمود کن و پای عمود را HH بنام. حالا دو مثلث کوچک ABHABH و ACHACH داری.

این سه مثلث، با وجود اندازه‌های متفاوت، هم‌شکل‌اند! برای دیدن دلیلش، مثلث بزرگ ABCABC و مثلث کوچک HACHAC را مقایسه کن:

  • زاویهٔ AA در مثلث بزرگ و زاویهٔ HH در مثلث کوچک، هر دو 90∘90^\circ هستند.
  • زاویهٔ رأس CC در هر دو مشترک است؛ چون HH روی BCBC قرار دارد.

پس با حالت دو زاویه، این دو مثلث متشابه‌اند. به همین روش، مثلث کوچک دیگر هم با مثلث بزرگ متشابه است؛ بنابراین دو مثلث کوچک نیز با هم متشابه‌اند.

مثل وقتی که یک قاب مثلثیِ قائم‌الزاویه را با میله‌ای عمود بر وتر تقسیم می‌کنی: هر بخش کوچک، شکل کلی قاب را حفظ می‌کند. فقط حواست باشد هم‌شکلی به معنی هم‌اندازه‌بودن نیست؛ برای پیدا کردن ضلع‌های متناظر، اول زاویه‌های برابر را پیدا کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

رابطهٔ ضلع قائم و وتر

رابطهٔ ضلع قائم و وتر

ارتفاع AHAH را در مثلث ABCABC با زاویهٔ قائمه در AA رسم کن؛ نقطهٔ HH روی وتر BCBC قرار دارد. حالا تشابه چگونه به ما رابطهٔ طولی می‌دهد؟

مثلث اصلی و مثلث کوچک ABHABH را مقایسه کن. وترهای آن‌ها، یعنی BCBC و ABAB، متناظرند؛ ضلع‌های ABAB و BHBH هم متناظرند، چون روبه‌روی زاویه‌های برابر قرار دارند. پس:

ABBC=BHAB⇒AB2=BC×BH\frac{AB}{BC}=\frac{BH}{AB}\quad\Rightarrow\quad AB^2=BC\times BH

با مقایسهٔ مثلث اصلی و مثلث کوچک ACHACH نیز داریم:

ACBC=CHAC⇒AC2=BC×CH\frac{AC}{BC}=\frac{CH}{AC}\quad\Rightarrow\quad AC^2=BC\times CH

قاعدهٔ کاربردی: مربع هر ضلع قائم برابر است با حاصل‌ضرب تمام وتر در قسمت مجاور همان ضلع روی وتر. برای تشخیص قسمت مجاور، به سرِ ضلع روی وتر نگاه کن: برای ABAB، قسمت BHBH و برای ACAC، قسمت CHCH را انتخاب می‌کنیم.

دقت کن این حاصل‌ضرب، مربع طول ضلع را می‌دهد؛ برای یافتن خود طول باید ریشهٔ مثبت بگیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

ارتفاع و دو قسمت وتر

ارتفاع و دو قسمت وتر

این بار فقط به دو مثلث کوچک نگاه کن. در مثلث قائم‌الزاویهٔ ABCABC، زاویهٔ AA قائمه است و ارتفاع AHAH، وتر را به دو پاره‌خط BHBH و CHCH تقسیم می‌کند.

مثلث‌های ABHABH و CAHCAH متشابه‌اند. با توجه به زاویه‌های برابر، ضلع BHBH با AHAH و ضلع AHAH با CHCH متناظر است؛ پس:

BHAH=AHCH\frac{BH}{AH}=\frac{AH}{CH}

با ضرب طرفین و وسطین به رابطهٔ مهم زیر می‌رسیم:

AH2=BH×CHAH^2=BH\times CH

یعنی مربع ارتفاع وارد بر وتر، برابر حاصل‌ضرب دو قسمت وتر است. برای پیدا کردن خود ارتفاع، باید ریشهٔ دومِ مثبتِ این حاصل‌ضرب را بگیریم:

AH=BH×CHAH=\sqrt{BH\times CH}

مثلاً در یک قاب مثلثی قائم‌الزاویه، اگر محل اتصال تکیه‌گاه عمود بر وتر مشخص باشد، با دانستن دو قسمت وتر می‌توان طول تکیه‌گاه را پیدا کرد، بدون اینکه طول ضلع‌های قائم را بدانیم. حواست باشد: حاصل‌ضرب دو قسمت وتر، مربع ارتفاع است، نه خود ارتفاع!

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

دوباره رسیدن به فیثاغورس

دوباره رسیدن به فیثاغورس

رابطهٔ آشنای فیثاغورس را این بار از راه تشابه به دست می‌آوریم! در مثلث ABCABC با زاویهٔ قائمه در AA، ارتفاع AHAH وتر را به دو قسمت تقسیم کرده است. برای دو ضلع قائم داشتیم:

AB2=BC×BHAB^2=BC\times BH

AC2=BC×CHAC^2=BC\times CH

حالا طرف‌های متناظر این دو تساوی را جمع می‌کنیم:

AB2+AC2=BC×BH+BC×CHAB^2+AC^2=BC\times BH+BC\times CH

در سمت راست، عامل مشترک BCBC را بیرون پرانتز می‌گذاریم:

AB2+AC2=BC×(BH+CH)AB^2+AC^2=BC\times(BH+CH)

چون HH روی وتر و بین BB و CC است، دو قسمت وتر کنار هم، کل وتر را می‌سازند؛ یعنی BH+CH=BCBH+CH=BC. پس:

AB2+AC2=BC×BC=BC2AB^2+AC^2=BC\times BC=BC^2

این همان قضیهٔ فیثاغورس است. پس رابطه‌های حاصل از تشابه، جدا از دانسته‌های قبلی ما نیستند؛ آن‌ها حتی راهی برای اثبات فیثاغورس به ما می‌دهند. یادت باشد در این رابطه، مربعِ وتر به‌تنهایی یک طرف تساوی قرار می‌گیرد، نه مربع یکی از ضلع‌های قائم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

یک مساحت، دو راه

یک مساحت، دو راه

یک قطعهٔ مثلثی مقوا را تصور کن؛ با چرخاندن آن، مساحتش عوض نمی‌شود، اما می‌توانی ضلع دیگری را قاعده بگیری. نکته این است که ارتفاع باید بر قاعدهٔ انتخاب‌شده عمود باشد.

در مثلث ABCABC با زاویهٔ قائمه در AA، ضلع‌های ABAB و ACAC بر هم عمودند. پس اگر ABAB قاعده باشد، ACAC ارتفاع است و مساحت برابر می‌شود با:

S=12AB×ACS=\frac{1}{2}AB\times AC

حالا وتر BCBC را قاعده بگیر. ارتفاعِ مربوط به آن، AHAH است؛ بنابراین:

S=12BC×AHS=\frac{1}{2}BC\times AH

این دو عبارت، مساحت همان مثلث هستند. با برابر قرار دادنشان و حذف عامل 12\frac{1}{2} داریم:

AB×AC=BC×AHAB\times AC=BC\times AH

پس اگر دو ضلع قائم و وتر معلوم باشند، می‌توانی ارتفاع وارد بر وتر را بدون محاسبهٔ قسمت‌های وتر پیدا کنی:

AH=AB×ACBCAH=\frac{AB\times AC}{BC}

یادت باشد: وتر و ارتفاع وارد بر آن یک جفت‌اند؛ دو ضلع قائم هم یک جفت دیگرند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

مثال حل‌شده

در مثلث ABCABC با زاویهٔ قائمه در AA، ارتفاع AHAH وتر را در نقطهٔ HH قطع می‌کند. اگر BH=4BH=4 و CH=9CH=9 باشد، طول وتر، ارتفاع و هر دو ضلع قائم را پیدا کن.

  1. اول کل وتر را پیدا می‌کنیم: BC=BH+CH=4+9=13BC=BH+CH=4+9=13.

  2. برای ارتفاع از دو قسمت وتر استفاده می‌کنیم: AH2=BH×CH=4×9=36AH^2=BH\times CH=4\times9=36؛ چون طول مثبت است، AH=6AH=6.

  3. قسمت مجاور ضلع ABAB روی وتر، BHBH است؛ پس AB2=BC×BH=13×4=52AB^2=BC\times BH=13\times4=52 و در نتیجه AB=213AB=2\sqrt{13}.

  4. قسمت مجاور ضلع ACAC روی وتر، CHCH است؛ پس AC2=BC×CH=13×9=117AC^2=BC\times CH=13\times9=117 و در نتیجه AC=313AC=3\sqrt{13}.

  5. برای بررسی جواب، فیثاغورس را کنترل می‌کنیم: AB2+AC2=52+117=169=132=BC2AB^2+AC^2=52+117=169=13^2=BC^2.

جواب: BC=13BC=13، AH=6AH=6، AB=213AB=2\sqrt{13} و AC=313AC=3\sqrt{13}.

نکات مهم

  • ارتفاع وارد بر وتر، دو مثلث قائم‌الزاویه می‌سازد که با هم و با مثلث اصلی متشابه‌اند.
  • از تشابه داریم AB2=BC×BHAB^2=BC\times BH، AC2=BC×CHAC^2=BC\times CH و AH2=BH×CHAH^2=BH\times CH؛ جمع دو رابطهٔ اول نیز رابطهٔ فیثاغورس را می‌دهد.
  • با محاسبهٔ مساحت از دو راه به رابطهٔ AB×AC=BC×AHAB\times AC=BC\times AH می‌رسیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ ریاضی یازدهم · رایگان