درس ۱ · صفحهٔ ۲۵ تا ۳۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: ترسیمهای هندسی
در این درس یاد میگیری … با استفاده از فاصلههای برابر و همنهشتی مثلثها، عمودمنصف، خط عمود، خط موازی و نیمساز را با پرگار و خطکشِ بدون درجه رسم کنی و دلیل درستی ترسیمهایت را توضیح بدهی.
پیش از شروع
اگر بخواهی چراغی را در حیاط طوری نصب کنی که از دو درِ ورودی به یک فاصله باشد، آیا فقط یک جای مناسب برای آن وجود دارد؟ چطور میتوانی بدون اندازهگیریِ تکتک فاصلهها، جایهای مناسب را پیدا کنی؟
فقط یک جای مناسب نداریم؛ همهٔ نقطههای روی عمودمنصفِ پارهخطِ بین دو ورودی، از آنها فاصلهٔ برابر دارند. با پرگار و خطکشِ بدون درجه میتوانیم این خط را پیدا کنیم؛ همین ایده، پایهٔ چند ترسیم دیگر هم میشود.
فاصلههای برابر، راهِ رسم عمودمنصف
فاصلههای برابر، راهِ رسم عمودمنصف
جای چراغی که از دو درِ حیاط فاصلهٔ برابر داشته باشد، فقط یک نقطه نیست! اگر جای درها را و بنامیم، همهٔ جایهای مناسب روی عمودمنصفِ هستند؛ یعنی خطی که از وسط پارهخط میگذرد و بر آن عمود است.
این ویژگی دوطرفه است: هر نقطهٔ روی عمودمنصف از دو سر پارهخط فاصلهٔ برابر دارد؛ و هر نقطهای که از دو سر فاصلهٔ برابر داشته باشد، روی عمودمنصف است. برای فهم دلیل، نقطه را به وسط و دو سر پارهخط وصل کن؛ همنهشتی دو مثلث، ارتباطِ فاصلههای برابر و عمود بودن را نشان میدهد.
حالا با پرگار و خطکشِ بدون درجه رسم کن:
- دهانهٔ پرگار را بیشتر از نصف طول باز کن.
- بدون تغییر دهانه، به مرکزهای و کمان بزن تا در دو نقطهٔ و یکدیگر را قطع کنند.
- خط را بکش؛ این همان عمودمنصف است.
چرا؟ چون و است؛ پس هر دو نقطه روی عمودمنصفاند و از دو نقطهٔ متمایز فقط یک خط میگذرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷
دو روش برای رسم خط عمود
دو روش برای رسم خط عمود
فرض کن میخواهی از جای یک چراغ، مسیری عمود بر لبهٔ صاف باغچه رسم کنی. جای چراغ ممکن است روی لبه یا بیرون آن باشد؛ برای هر دو حالت، از عمودمنصف کمک میگیریم.
اگر نقطهٔ روی خط باشد:
- پرگار را روی بگذار و کمانی بزن که خط را در دو نقطهٔ و قطع کند.
- چون ، نقطهٔ وسط پارهخط است. عمودمنصف را رسم کن؛ این خط از میگذرد و بر عمود است.
اگر نقطهٔ بیرون خط باشد:
- به مرکز کمانی با شعاعی بزرگتر از فاصلهٔ تا خط بزن تا خط را در دو نقطهٔ متمایز و قطع کند.
- عمودمنصف را رسم کن. چون ، این عمودمنصف از میگذرد؛ از طرفی چون روی است، بر هم عمود است.
پس ایدهٔ مشترک این است: روی خط دو نقطهٔ همفاصله از نقطهٔ دادهشده پیدا کن و عمودمنصف پارهخط میان آنها را بکش.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸
دو عمود، یک موازی
دو عمود، یک موازی
فرض کن خط لبهٔ یک خیابانِ مستقیم است و نقطهٔ جای یک چراغ بیرون آن خط. میخواهیم از جای چراغ خطی بکشیم که با لبهٔ خیابان موازی باشد. با پرگار و خطکشِ بدون درجه چطور این کار را انجام دهیم؟
از روشهای کارت قبل، دو بار استفاده میکنیم:
- عمود اول: از نقطهٔ ، خط را عمود بر رسم کن؛ این همان رسم عمود از نقطهای بیرون خط است.
- عمود دوم: حالا روی خط قرار دارد. از ، خط را عمود بر رسم کن؛ این بار از روش رسم عمود از نقطهای روی خط استفاده کن.
چرا نتیجه موازی است؟ خطهای و در یک صفحهاند و هر دو بر خط عمودند؛ بنابراین با هم موازیاند. همچنین از میگذرد، پس هر دو خواستهٔ ما برقرار است.
نکتهٔ مهم: عمود دوم را بر عمود اول میسازیم، نه دوباره بر خط دادهشده.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸
نیمساز و فاصله از ضلعها
نیمساز و فاصله از ضلعها
فرض کن دو دیوار، گوشهٔ یک اتاق را ساختهاند. اگر بخواهی گلدانی از هر دو دیوار به یک فاصله باشد، مرکز آن باید کجا قرار بگیرد؟ روی نیمسازِ زاویهٔ بین دیوارها.
نیمساز، زاویه را به دو زاویهٔ برابر تقسیم میکند. اما یک ویژگی مهم دیگر هم دارد: هر نقطه روی آن، از دو ضلع زاویه فاصلهٔ یکسانی دارد. یادت باشد فاصلهٔ نقطه از ضلع، طول پارهخطِ عمود بر آن ضلع است، نه طول هر پارهخطی که به ضلع وصل کنیم.
برای دیدن دلیل، نقطهٔ را روی نیمسازِ زاویهای با رأس بگیر و از آن دو عمود بر ضلعها رسم کن. دو مثلث قائمالزاویه ساخته میشود که وتر مشترکِ و زاویههای برابر در رأس دارند؛ پس همنهشتاند و طول دو عمود برابر است.
عکس این ویژگی هم درست است: اگر نقطهای درون زاویه از دو ضلع فاصلهٔ عمودی برابر داشته باشد، روی نیمساز است. این بار، برابری وتر مشترک و یک ضلع در دو مثلث قائمالزاویه، همنهشتی و سپس برابری دو زاویه در رأس را نشان میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸
نیمساز را با پرگار بساز
نیمساز را با پرگار بساز
چطور بدون نقاله، زاویهای را دقیقاً نصف کنیم؟ کافی است با پرگار دو جفت طول برابر بسازیم.
- نوک پرگار را روی رأس زاویه، یعنی ، بگذار و کمانی بزن که دو ضلع را در و قطع کند. چون دهانهٔ پرگار تغییر نکرده، است.
- حالا دهانهٔ پرگار را بیش از نصف طول باز کن. با همین دهانه، از مرکزهای و دو کمان بزن و محل برخوردشان درون زاویه را بنام؛ نقطهای غیر از . پس است.
- با خطکش، نیمخط را رسم کن. این همان نیمساز است!
چرا این روش درست است؟ دو مثلث و سه جفت ضلع برابر دارند: ، و ضلع مشترک . پس به حالت سه ضلع همنهشتاند و زاویههای و برابرند. بنابراین نیمخطی که رسم کردی، زاویهٔ اولیه را به دو زاویهٔ برابر تقسیم میکند؛ بدون اینکه اندازهٔ آن را بدانی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹
مثال حلشده
نقطهٔ به فاصلهٔ از خط قرار دارد. با پرگار و خطکشِ بدون درجه، مثلثی متساویالساقین رسم کن که رأس آن ، قاعدهاش روی و مساحتش باشد.
از بر خط عمود رسم کن و پای عمود را بنام؛ پس ارتفاع مثلث موردنظر است.
طول قاعده را از رابطهٔ مساحت پیدا کن: ؛ بنابراین .
برای متساویالساقین شدن مثلث، باید وسط قاعده باشد؛ پس لازم است .
عمودمنصف را رسم کن تا وسط آن، ، به دست آید. دهانهٔ پرگار را برابر بگیر و به مرکز کمانی بزن تا خط را در دو نقطهٔ و قطع کند؛ در نتیجه .
نقطهٔ را به و وصل کن. خط عمودمنصف است، پس ؛ همچنین مساحت برابر میشود.
نکات مهم
- عمودمنصف یک پارهخط دقیقاً مجموعهٔ نقطههای همفاصله از دو سر آن است و با وصل کردن دو تقاطعِ کمانهای همشعاع رسم میشود.
- برای رسم عمود، دو نقطهٔ مناسب روی خط پیدا میکنیم و عمودمنصف میکشیم؛ برای رسم موازی نیز از دو عمودِ پیاپی استفاده میکنیم.
- نیمساز، نقطههای درون زاویه با فاصلههای عمودی برابر از ضلعها را مشخص میکند و ترسیم آن بر برابری فاصلهها و همنهشتی مثلثها تکیه دارد.