درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: هندسۀ تحلیلی
در این درس یاد میگیری معادلۀ خط و وضعیت دو خط را با کمک شیب بررسی کنی و فاصلۀ دو نقطه، مختصات وسط پارهخط و فاصلۀ نقطه از خط را به دست آوری.
پیش از شروع
اگر جای یک پایگاه امداد و محل حادثه را روی نقشۀ مختصات بدانیم، چطور میتوانیم بدون خطکش فاصلۀ آنها را پیدا کنیم؟ اگر مقصد یک جادۀ مستقیم باشد، کوتاهترین مسیر رسیدن به آن کدام است؟
مختصات به ما کمک میکند فاصلهها را با محاسبه پیدا کنیم؛ برای فاصلۀ دو نقطه از قضیۀ فیثاغورس کمک میگیریم. برای رسیدن به یک جادۀ مستقیم هم کوتاهترین مسیر، پارهخطی است که بر آن عمود باشد.
از دو نقطه تا معادلۀ خط
از دو نقطه تا معادلۀ خط
فرض کن هزینۀ یک سرویس، شامل مبلغی ثابت و مبلغی بهازای هر بار استفاده باشد. اگر رابطۀ هزینه و تعداد استفاده خطی باشد، دانستن دو نقطه از نمودار برای پیدا کردن معادلۀ آن کافی است.
برای خط غیرعمودی، معادله را به شکل مینویسیم:
- شیب، یعنی ، نشان میدهد بهازای تغییر افقی، چقدر تغییر عمودی داریم. برای دو نقطۀ و داریم:
ترتیب تفریقها باید یکسان باشد: اگر در صورت از مختصات شروع کردی، در مخرج هم از شروع کن.
- عرض از مبدأ، یعنی ، عرضِ محل برخورد خط با محور است. پس اگر نقطهای با طول روی خط داشته باشیم، عرض همان نقطه برابر است؛ درست مانند هزینۀ ثابت، پیش از هر بار استفاده.
اگر چنین نقطهای نداشتیم، پس از یافتن شیب، مختصات یکی از دو نقطه را در جایگذاری میکنیم و را به دست میآوریم.
حواست باشد: اگر باشد، خط عمودی است؛ شیب تعریف نمیشود و معادلۀ خط به صورت است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
موازی یا عمود؟
موازی یا عمود؟
دو مسیر مستقیم روی نقشه ممکن است موازی باشند یا یکدیگر را قطع کنند. برای تشخیص وضعیتشان لازم نیست حتماً آنها را رسم کنیم؛ شیبها سرنخ میدهند.
- دو خط متمایز و غیرعمودی با شیبهای برابر، موازیاند. در معادلۀ ، برابر بودن و متفاوت بودن یعنی دو خط موازی داریم؛ اگر هر دو برابر باشند، معادلهها یک خط را نشان میدهند.
- دو خط که هیچکدام افقی یا عمودی نیستند، وقتی بر هم عمودند که باشد. یعنی شیب یکی، قرینۀ معکوس شیب دیگری است: برای یافتنش، شیب را معکوس کن و علامتش را تغییر بده. پس فقط مخالف بودن علامت شیبها کافی نیست!
مثلاً در طراحی دو مسیر عمود بر هم، اگر شیب یکی باشد، شیب دیگری باید باشد.
حالت ویژه: خط افقی شیب صفر دارد و شیب خط عمودی تعریف نمیشود؛ بااینحال این دو بر هم عمودند. همچنین دو خط عمودیِ متمایز با هم موازیاند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
فاصله با کمک فیثاغورس
فاصله با کمک فیثاغورس
روی نقشۀ مختصات، از پایگاه امداد تا محل حادثه میتوانی ابتدا افقی و سپس عمودی حرکت کنی؛ اما فاصلۀ مستقیم این دو نقطه، مجموع این دو مسیر نیست!
دو نقطۀ و را تصور کن. با رسم یک پارهخط افقی و یک پارهخط عمودی، مثلثی قائمالزاویه میسازیم که پارهخط وتر آن است. طول ضلع افقی برابر و طول ضلع عمودی برابر است.
طبق قضیۀ فیثاغورس، مربع وتر برابر مجموع مربعهای دو ضلع دیگر است؛ پس:
یادت بماند: اختلاف طولها را با هم و اختلاف عرضها را با هم حساب کن. ترتیب کمکردن مهم نیست، چون هر اختلاف به توان میرسد؛ اما برای رسیدن به خود فاصله، ریشهگرفتن را فراموش نکن.
اگر دو نقطه همعرض یا همطول باشند، یکی از اختلافها صفر میشود و فاصله همان قدرمطلق اختلاف مختصات دیگر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵
وسط پارهخط کجاست؟
وسط پارهخط کجاست؟
فرض کن دو دوست در دو سر یک مسیر مستقیم ایستادهاند و میخواهند درست در وسط مسیر به هم برسند. این نقطه از دو سر پارهخط فاصلۀ برابر دارد؛ اما چطور مختصاتش را پیدا کنیم؟
برای پیدا کردن وسط، طولها را با طولها و عرضها را با عرضها میانگین میگیریم. اگر دو سر پارهخط و باشند، مختصات نقطۀ وسط آن، یعنی ، این است:
یعنی برای مختصۀ اول، دو طول را جمع و بر تقسیم میکنیم؛ برای مختصۀ دوم هم همین کار را با دو عرض انجام میدهیم. پس طول و عرضِ یک نقطه را با هم میانگین نمیگیریم!
این رابطه برای پارهخط افقی، عمودی و مایل کاربرد دارد. لازم نیست ابتدا طول پارهخط یا شیب آن را حساب کنی؛ مختصات دو سر کافی است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷
کوتاهترین راه تا خط
کوتاهترین راه تا خط
فرض کن کنار یک جادۀ مستقیم ایستادهای و میخواهی با کوتاهترین مسیر به جاده برسی. رفتن به هر نقطهای از جاده، طول متفاوتی دارد؛ کوتاهترین مسیر، پارهخطی است که بر جاده عمود باشد. فاصلۀ نقطه از خط هم دقیقاً طول همین پارهخط است.
برای نقطۀ و خط ، این فاصله از رابطۀ زیر به دست میآید:
برای استفاده از رابطه، ابتدا همۀ جملههای معادلۀ خط را به یک طرف ببر تا طرف دیگر صفر شود. سپس ضرایب و و عدد ثابت را با علامتشان مشخص کن و مختصات نقطه را جایگذاری کن.
قدر مطلقِ صورت باعث میشود فاصله منفی نشود؛ چون طول نمیتواند منفی باشد. اگر نقطه روی خود خط باشد، صورت کسر و در نتیجه فاصله صفر میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸
مثال حلشده
در مثلثی با رأسهای ، و ، مختصات ، وسط ضلع ، را بیاب و سپس طول میانۀ و معادلۀ خط حامل آن را به دست آور.
برای پیدا کردن وسط ضلع، مختصات دو سر آن را جداگانه میانگین میگیریم: .
میانه، رأس را به وسط ضلع مقابل وصل میکند؛ پس طول مورد نظر فاصلۀ تا است: .
برای معادلۀ خط حامل میانه، ابتدا شیب را حساب میکنیم: .
در معادلۀ ، مختصات را میگذاریم: ؛ بنابراین .
معادلۀ خط برابر است؛ برای بررسی، با قرار دادن به میرسیم، پس نقطۀ هم روی آن قرار دارد.
نکات مهم
- برای خط غیرعمودی، شیب از نسبت تغییر عرض به تغییر طول به دست میآید؛ شیبهای برابر نشانۀ موازی بودن دو خط متمایزند و برای دو خط با شیب تعریفشده، حاصلضرب نشانۀ عمود بودن است.
- فاصلۀ دو نقطه از رابطۀ فیثاغورس به دست میآید و مختصات وسط پارهخط، میانگین جداگانۀ طولها و عرضهای دو سر آن است.
- فاصلۀ نقطه از خط، طول پارهخط عمود بر خط است و برای خط از رابطۀ محاسبه میشود.