۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ ریاضی یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«هندسۀ تحلیلی و جبر»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۱ تا ۲۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول: هندسۀ تحلیلی

در این درس یاد می‌گیری معادلۀ خط و وضعیت دو خط را با کمک شیب بررسی کنی و فاصلۀ دو نقطه، مختصات وسط پاره‌خط و فاصلۀ نقطه از خط را به دست آوری.

پیش از شروع

اگر جای یک پایگاه امداد و محل حادثه را روی نقشۀ مختصات بدانیم، چطور می‌توانیم بدون خط‌کش فاصلۀ آن‌ها را پیدا کنیم؟ اگر مقصد یک جادۀ مستقیم باشد، کوتاه‌ترین مسیر رسیدن به آن کدام است؟

مختصات به ما کمک می‌کند فاصله‌ها را با محاسبه پیدا کنیم؛ برای فاصلۀ دو نقطه از قضیۀ فیثاغورس کمک می‌گیریم. برای رسیدن به یک جادۀ مستقیم هم کوتاه‌ترین مسیر، پاره‌خطی است که بر آن عمود باشد.

از دو نقطه تا معادلۀ خط

از دو نقطه تا معادلۀ خط

فرض کن هزینۀ یک سرویس، شامل مبلغی ثابت و مبلغی به‌ازای هر بار استفاده باشد. اگر رابطۀ هزینه و تعداد استفاده خطی باشد، دانستن دو نقطه از نمودار برای پیدا کردن معادلۀ آن کافی است.

برای خط غیرعمودی، معادله را به شکل y=mx+hy=mx+h می‌نویسیم:

  • شیب، یعنی mm، نشان می‌دهد به‌ازای تغییر افقی، چقدر تغییر عمودی داریم. برای دو نقطۀ A(xA,yA)A(x_A,y_A) و B(xB,yB)B(x_B,y_B) داریم:

m=yB−yAxB−xAm=\frac{y_B-y_A}{x_B-x_A}

ترتیب تفریق‌ها باید یکسان باشد: اگر در صورت از مختصات BB شروع کردی، در مخرج هم از BB شروع کن.

  • عرض از مبدأ، یعنی hh، عرضِ محل برخورد خط با محور yy است. پس اگر نقطه‌ای با طول 00 روی خط داشته باشیم، عرض همان نقطه برابر hh است؛ درست مانند هزینۀ ثابت، پیش از هر بار استفاده.

اگر چنین نقطه‌ای نداشتیم، پس از یافتن شیب، مختصات یکی از دو نقطه را در y=mx+hy=mx+h جای‌گذاری می‌کنیم و hh را به دست می‌آوریم.

حواست باشد: اگر xA=xBx_A=x_B باشد، خط عمودی است؛ شیب تعریف نمی‌شود و معادلۀ خط به صورت x=xAx=x_A است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

موازی یا عمود؟

موازی یا عمود؟

دو مسیر مستقیم روی نقشه ممکن است موازی باشند یا یکدیگر را قطع کنند. برای تشخیص وضعیتشان لازم نیست حتماً آن‌ها را رسم کنیم؛ شیب‌ها سرنخ می‌دهند.

  • دو خط متمایز و غیرعمودی با شیب‌های برابر، موازی‌اند. در معادلۀ y=mx+hy=mx+h، برابر بودن mm و متفاوت بودن hh یعنی دو خط موازی داریم؛ اگر هر دو برابر باشند، معادله‌ها یک خط را نشان می‌دهند.
  • دو خط که هیچ‌کدام افقی یا عمودی نیستند، وقتی بر هم عمودند که mm′=−1mm'=-1 باشد. یعنی شیب یکی، قرینۀ معکوس شیب دیگری است: برای یافتنش، شیب را معکوس کن و علامتش را تغییر بده. پس فقط مخالف بودن علامت شیب‌ها کافی نیست!

مثلاً در طراحی دو مسیر عمود بر هم، اگر شیب یکی 23\frac{2}{3} باشد، شیب دیگری باید −32-\frac{3}{2} باشد.

حالت ویژه: خط افقی شیب صفر دارد و شیب خط عمودی تعریف نمی‌شود؛ بااین‌حال این دو بر هم عمودند. همچنین دو خط عمودیِ متمایز با هم موازی‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

فاصله با کمک فیثاغورس

فاصله با کمک فیثاغورس

روی نقشۀ مختصات، از پایگاه امداد تا محل حادثه می‌توانی ابتدا افقی و سپس عمودی حرکت کنی؛ اما فاصلۀ مستقیم این دو نقطه، مجموع این دو مسیر نیست!

دو نقطۀ A(xA,yA)A(x_A,y_A) و B(xB,yB)B(x_B,y_B) را تصور کن. با رسم یک پاره‌خط افقی و یک پاره‌خط عمودی، مثلثی قائم‌الزاویه می‌سازیم که پاره‌خط ABAB وتر آن است. طول ضلع افقی برابر ∣xA−xB∣|x_A-x_B| و طول ضلع عمودی برابر ∣yA−yB∣|y_A-y_B| است.

طبق قضیۀ فیثاغورس، مربع وتر برابر مجموع مربع‌های دو ضلع دیگر است؛ پس:

AB=(xA−xB)2+(yA−yB)2AB=\sqrt{(x_A-x_B)^2+(y_A-y_B)^2}

یادت بماند: اختلاف طول‌ها را با هم و اختلاف عرض‌ها را با هم حساب کن. ترتیب کم‌کردن مهم نیست، چون هر اختلاف به توان 22 می‌رسد؛ اما برای رسیدن به خود فاصله، ریشه‌گرفتن را فراموش نکن.

اگر دو نقطه هم‌عرض یا هم‌طول باشند، یکی از اختلاف‌ها صفر می‌شود و فاصله همان قدرمطلق اختلاف مختصات دیگر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

وسط پاره‌خط کجاست؟

وسط پاره‌خط کجاست؟

فرض کن دو دوست در دو سر یک مسیر مستقیم ایستاده‌اند و می‌خواهند درست در وسط مسیر به هم برسند. این نقطه از دو سر پاره‌خط فاصلۀ برابر دارد؛ اما چطور مختصاتش را پیدا کنیم؟

برای پیدا کردن وسط، طول‌ها را با طول‌ها و عرض‌ها را با عرض‌ها میانگین می‌گیریم. اگر دو سر پاره‌خط A(xA,yA)A(x_A,y_A) و B(xB,yB)B(x_B,y_B) باشند، مختصات نقطۀ وسط آن، یعنی MM، این است:

M(xA+xB2,yA+yB2)M\left(\frac{x_A+x_B}{2},\frac{y_A+y_B}{2}\right)

یعنی برای مختصۀ اول، دو طول را جمع و بر 22 تقسیم می‌کنیم؛ برای مختصۀ دوم هم همین کار را با دو عرض انجام می‌دهیم. پس طول و عرضِ یک نقطه را با هم میانگین نمی‌گیریم!

این رابطه برای پاره‌خط افقی، عمودی و مایل کاربرد دارد. لازم نیست ابتدا طول پاره‌خط یا شیب آن را حساب کنی؛ مختصات دو سر کافی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

کوتاه‌ترین راه تا خط

کوتاه‌ترین راه تا خط

فرض کن کنار یک جادۀ مستقیم ایستاده‌ای و می‌خواهی با کوتاه‌ترین مسیر به جاده برسی. رفتن به هر نقطه‌ای از جاده، طول متفاوتی دارد؛ کوتاه‌ترین مسیر، پاره‌خطی است که بر جاده عمود باشد. فاصلۀ نقطه از خط هم دقیقاً طول همین پاره‌خط است.

برای نقطۀ A(x0,y0)A(x_0,y_0) و خط ax+by+c=0ax+by+c=0، این فاصله از رابطۀ زیر به دست می‌آید:

d=∣ax0+by0+c∣a2+b2d=\frac{|ax_0+by_0+c|}{\sqrt{a^2+b^2}}

برای استفاده از رابطه، ابتدا همۀ جمله‌های معادلۀ خط را به یک طرف ببر تا طرف دیگر صفر شود. سپس ضرایب aa و bb و عدد ثابت cc را با علامتشان مشخص کن و مختصات نقطه را جای‌گذاری کن.

قدر مطلقِ صورت باعث می‌شود فاصله منفی نشود؛ چون طول نمی‌تواند منفی باشد. اگر نقطه روی خود خط باشد، صورت کسر و در نتیجه فاصله صفر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸

مثال حل‌شده

در مثلثی با رأس‌های A(1,9)A(1,9)، B(3,1)B(3,1) و C(7,11)C(7,11)، مختصات MM، وسط ضلع BCBC، را بیاب و سپس طول میانۀ AMAM و معادلۀ خط حامل آن را به دست آور.

  1. برای پیدا کردن وسط ضلع، مختصات دو سر آن را جداگانه میانگین می‌گیریم: M(3+72,1+112)=(5,6)M\left(\frac{3+7}{2},\frac{1+11}{2}\right)=(5,6).

  2. میانه، رأس را به وسط ضلع مقابل وصل می‌کند؛ پس طول مورد نظر فاصلۀ AA تا MM است: AM=(5−1)2+(6−9)2=16+9=5AM=\sqrt{(5-1)^2+(6-9)^2}=\sqrt{16+9}=5.

  3. برای معادلۀ خط حامل میانه، ابتدا شیب را حساب می‌کنیم: m=6−95−1=−34m=\frac{6-9}{5-1}=-\frac{3}{4}.

  4. در معادلۀ y=−34x+hy=-\frac{3}{4}x+h، مختصات A(1,9)A(1,9) را می‌گذاریم: 9=−34+h9=-\frac{3}{4}+h؛ بنابراین h=394h=\frac{39}{4}.

  5. معادلۀ خط برابر y=−34x+394y=-\frac{3}{4}x+\frac{39}{4} است؛ برای بررسی، با قرار دادن x=5x=5 به y=6y=6 می‌رسیم، پس نقطۀ MM هم روی آن قرار دارد.

جواب: وسط ضلع BCBC نقطۀ M(5,6)M(5,6) است؛ طول میانه AM=5AM=5 و معادلۀ خط حامل آن y=−34x+394y=-\frac{3}{4}x+\frac{39}{4} است.

نکات مهم

  • برای خط غیرعمودی، شیب از نسبت تغییر عرض به تغییر طول به دست می‌آید؛ شیب‌های برابر نشانۀ موازی بودن دو خط متمایزند و برای دو خط با شیب تعریف‌شده، حاصل‌ضرب −1-1 نشانۀ عمود بودن است.
  • فاصلۀ دو نقطه از رابطۀ فیثاغورس به دست می‌آید و مختصات وسط پاره‌خط، میانگین جداگانۀ طول‌ها و عرض‌های دو سر آن است.
  • فاصلۀ نقطه از خط، طول پاره‌خط عمود بر خط است و برای خط ax+by+c=0ax+by+c=0 از رابطۀ d=∣ax0+by0+c∣a2+b2d=\frac{|ax_0+by_0+c|}{\sqrt{a^2+b^2}} محاسبه می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۱ تا ۱۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: معادلهٔ درجه دوم و تابع درجه ۲

در این درس یاد می‌گیری با تغییر متغیر معادله‌های قابل‌تبدیل به درجهٔ دوم را حل کنی و از رابطهٔ ضرایب، ریشه‌ها و نمودار سهمی برای ساختن معادله، یافتن بیشینه یا کمینه و شناخت صفرهای تابع استفاده کنی.

پیش از شروع

وقتی توپی را شوت می‌کنی، چطور می‌توانی از روی معادلهٔ مسیرش بفهمی تا چه ارتفاعی بالا می‌رود و کجا دوباره به زمین می‌رسد؟

اگر مسیر توپ سهمی باشد، رأس آن بالاترین نقطهٔ مسیر را نشان می‌دهد. برای پیدا کردن محل رسیدن توپ به زمین هم باید ارتفاع را برابر صفر بگذاری؛ پس معادلهٔ درجهٔ دوم هم اوج حرکت را به ما می‌گوید و هم محل فرود را.

مجهول تازه، معادلهٔ آشنا

مجهول تازه، معادلهٔ آشنا

دیدن توان چهارم نباید ناامیدت کند! گاهی پشت ظاهر ناآشنای یک معادله، همان معادلهٔ درجهٔ دوم پنهان شده است.

در معادله‌هایی که شامل x4x^4 و x2x^2 هستند، به رابطهٔ x4=(x2)2x^4=(x^2)^2 دقت کن. اگر بگذاریم u=x2u=x^2، توان چهارم به u2u^2 و توان دوم به uu تبدیل می‌شود؛ حالا معادله‌ای درجهٔ دوم برحسب uu داریم. این کار مثل گذاشتن یک نام کوتاه روی عبارتی تکراری است.

اما پیدا کردن uu پایان کار نیست! سؤال دربارهٔ xx بوده، پس باید برگردیم و برای هر مقدار به‌دست‌آمدهٔ uu، معادلهٔ x2=ux^2=u را بررسی کنیم:

  • اگر u>0u>0 باشد، دو جواب x=±ux=\pm\sqrt{u} داریم.
  • اگر u=0u=0 باشد، فقط x=0x=0 به دست می‌آید.
  • اگر u<0u<0 باشد، آن مقدار هیچ جواب حقیقی برای xx نمی‌دهد؛ چون مربع عدد حقیقی منفی نمی‌شود.

پس مسیر را به خاطر بسپار: تغییر متغیر، حل معادلهٔ تازه، بازگشت به مجهول اصلی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

ریشه‌ها بدون حل کامل

ریشه‌ها بدون حل کامل

گاهی فقط مجموع یا حاصل‌ضرب دو ریشه را می‌خواهیم، نه مقدار تک‌تک آن‌ها را؛ پس لازم نیست همیشه معادله را حل کنیم!

اگر ریشه‌های معادلهٔ ax2+bx+c=0ax^2+bx+c=0 با a≠0a\ne0 را α\alpha و β\beta بنامیم، داریم:

S=α+β=−baS=\alpha+\beta=-\frac{b}{a}

P=αβ=caP=\alpha\beta=\frac{c}{a}

حواست به علامت منفی در فرمول مجموع باشد. همچنین اگر ضریب x2x^2 برابر یک نباشد، باید هر دو ضریب را بر aa تقسیم کنی.

حالا مسیر را برعکس برویم: اگر مجموع و حاصل‌ضرب دو عدد را بدانیم، چطور معادله‌ای بسازیم که آن دو عدد ریشه‌هایش باشند؟ از این شکل شروع می‌کنیم:

(x−α)(x−β)=0(x-\alpha)(x-\beta)=0

با باز کردن پرانتزها می‌رسیم به:

x2−(α+β)x+αβ=0x^2-(\alpha+\beta)x+\alpha\beta=0

پس معادلهٔ موردنظر چنین است:

x2−Sx+P=0x^2-Sx+P=0

این روش مثلاً برای پیدا کردن طول و عرض مستطیل به کار می‌آید: نصف محیط، مجموع دو ضلع است و مساحت، حاصل‌ضرب آن‌ها. بنابراین می‌توان از این دو اطلاعات، معادله‌ای برای ضلع‌ها ساخت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

رأس؛ جای بیشترین یا کمترین

رأس؛ جای بیشترین یا کمترین

مسیر یک توپ را تصور کن: توپ بالا می‌رود، لحظه‌ای به بالاترین نقطه می‌رسد و سپس پایین می‌آید. در نمودار سهمی، این نقطهٔ برگشت همان رأس است.

در تابع درجهٔ دوم f(x)=ax2+bx+cf(x)=ax^2+bx+c، علامت aa نشان می‌دهد رأس چه نقشی دارد:

  • اگر a>0a>0 باشد، دهانهٔ سهمی رو به بالاست؛ مثل یک کاسه. پس رأس، جای کمینه یا مینیمم تابع است.
  • اگر a<0a<0 باشد، دهانه رو به پایین است؛ مثل مسیر توپ. پس رأس، جای بیشینه یا ماکزیمم تابع است.

برای پیدا کردن این مقدار، دو کار جدا انجام می‌دهیم: اول با رابطهٔ xرأس=−b2ax_{\text{رأس}}=-\frac{b}{2a}، محل رسیدن به بیشینه یا کمینه را پیدا می‌کنیم؛ سپس همین عدد را در ضابطهٔ تابع می‌گذاریم تا مقدار بیشینه یا کمینه به دست آید.

حواست باشد: طول رأس با مقدار تابع در رأس یکی نیست! در مسئلهٔ پرتاب توپ، یکی می‌تواند جای افقی توپ باشد و دیگری ارتفاع آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

صفرهای تابع و برخورد با محورها

صفرهای تابع و برخورد با محورها

وقتی توپ به زمین می‌رسد، ارتفاعش صفر است؛ پس برای پیدا کردن محل فرود، باید مقدار تابع ارتفاع را برابر صفر بگذاریم.

صفرهای تابع، مقدارهای xx هستند که برایشان f(x)=0f(x)=0 می‌شود؛ یعنی طول نقاط برخورد نمودار با محور افقی. صفر تابع یک عدد است، اما نقطهٔ برخورد به‌شکل (x,0)(x,0) نوشته می‌شود.

برای تابع درجهٔ دوم f(x)=ax2+bx+cf(x)=ax^2+bx+c، علامت Δ=b2−4ac\Delta=b^2-4ac تعداد صفرهای حقیقی متمایز را مشخص می‌کند:

  • اگر Δ>0\Delta>0، دو صفر دارد.
  • اگر Δ=0\Delta=0، یک صفر دارد و سهمی بر محور افقی مماس است.
  • اگر Δ<0\Delta<0، صفر حقیقی ندارد.

برخورد با محور عمودی فرق دارد: آنجا x=0x=0 است، پس نقطهٔ برخورد (0,c)(0,c) خواهد بود.

از صفرها می‌توان ضابطه ساخت. اگر صفرها rr و ss باشند، می‌نویسیم f(x)=a(x−r)(x−s)f(x)=a(x-r)(x-s). سپس مختصات یک نقطهٔ دیگر از سهمی را که روی محور افقی نیست، جای‌گذاری می‌کنیم تا aa مشخص شود. پس صفرها به‌تنهایی برای تعیین کامل ضابطه کافی نیستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

خواندن علامت‌ها از سهمی

خواندن علامت‌ها از سهمی

لازم نیست همیشه ریشه‌ها را دقیق حساب کنی؛ گاهی فقط می‌خواهیم بدانیم کدام طرف مبدأ قرار دارند.

اول وجود ریشه‌های حقیقی را بررسی کن. اگر ریشه‌ها حقیقی باشند، از P=caP=\frac{c}{a} می‌فهمیم:

  • اگر P<0P<0 باشد، یکی مثبت و دیگری منفی است.
  • اگر P>0P>0 باشد، ریشه‌ها هم‌علامت‌اند؛ آن‌وقت S=−baS=-\frac{b}{a} راهنماست: مجموع مثبت یعنی هر دو مثبت، و مجموع منفی یعنی هر دو منفی.
  • اگر P=0P=0 باشد، دست‌کم یکی از ریشه‌ها صفر است.

نمودار هم نشانه می‌دهد: دهانهٔ رو به بالا یعنی a>0a>0 و دهانهٔ رو به پایین یعنی a<0a<0. محل برخورد با محور عمودی، علامت cc را نشان می‌دهد. برای علامت bb، جای رأس را با xرأس=−b2ax_{\text{رأس}}=-\frac{b}{2a} کنار هم بگذار؛ علامت bb را از جهت دهانه به‌تنهایی نمی‌توان فهمید.

مثلاً در نمودار ارتفاع یک توپ، محل برخوردها با محور افقی زمان‌های ارتفاع صفر را نشان می‌دهد؛ علامت این زمان‌ها کمک می‌کند بفهمیم کدام برخورد به زمان پس از پرتاب مربوط است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

مثال حل‌شده

ارتفاع یک موشک از سطح زمین با رابطهٔ h(t)=100t−5t2h(t)=100t-5t^2 برای t≥0t\geq0 داده شده است؛ زمان برحسب ثانیه و ارتفاع برحسب متر است. موشک چه زمانی به بالاترین نقطه می‌رسد، بیشترین ارتفاعش چقدر است و چه زمانی به زمین بازمی‌گردد؟

  1. ابتدا نقش ضرایب را مشخص می‌کنیم: a=−5a=-5 و b=100b=100؛ چون a<0a<0 است، سهمی رو به پایین باز می‌شود و رأس آن جای بیشترین ارتفاع است.

  2. زمان رسیدن به رأس را پیدا می‌کنیم: tرأس=−b2a=−1002(−5)=10 st_{\text{رأس}}=-\frac{b}{2a}=-\frac{100}{2(-5)}=10\,\mathrm{s}.

  3. برای یافتن خودِ ارتفاع، زمان رأس را در تابع می‌گذاریم: h(10)=100(10)−5(10)2=500 mh(10)=100(10)-5(10)^2=500\,\mathrm{m}؛ زمان رسیدن به اوج را با مقدار ارتفاع اوج اشتباه نمی‌گیریم.

  4. برای پیدا کردن لحظه‌های حضور روی زمین، ارتفاع را صفر قرار می‌دهیم: 100t−5t2=0⇒5t(20−t)=0100t-5t^2=0\Rightarrow5t(20-t)=0؛ بنابراین t=0t=0 یا t=20t=20.

  5. صفر اول لحظهٔ پرتاب است و صفر دوم لحظهٔ بازگشت؛ پس موشک پس از 20 s20\,\mathrm{s} به زمین بازمی‌گردد.

جواب: موشک پس از 10 s10\,\mathrm{s} به بیشترین ارتفاع، یعنی 500 m500\,\mathrm{m}، می‌رسد و پس از 20 s20\,\mathrm{s} به زمین بازمی‌گردد.

نکات مهم

  • در تغییر متغیر، پس از حل معادلهٔ تازه باید به مجهول اصلی برگردیم و فقط جواب‌های حقیقیِ مجاز را نگه داریم.
  • برای معادلهٔ درجهٔ دوم، S=−baS=-\frac{b}{a} و P=caP=\frac{c}{a} هستند و معادله‌ای با این مجموع و حاصل‌ضرب را می‌توان به صورت x2−Sx+P=0x^2-Sx+P=0 ساخت.
  • رأس در x=−b2ax=-\frac{b}{2a} جای کمینه یا بیشینه است و صفرها، علامت Δ\Delta و برخورد با محور عمودی به ما کمک می‌کنند شکل سهمی و علامت ریشه‌ها و ضرایب را بشناسیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۹ تا ۲۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس سوم: معادلات گویا و معادلات رادیکالی

در این درس یاد می‌گیری … معادله‌های گویا و رادیکالی را با توجه به شرط‌های مجاز بودن عبارت‌ها حل کنی، برای یک مسئلهٔ کارِ مشترک معادله بسازی و جواب‌های اضافی را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

ممکن است همهٔ محاسبات حل یک معادله را درست انجام بدهی، اما یکی از جواب‌های به‌دست‌آمده اصلاً جواب معادله نباشد؛ چطور چنین چیزی ممکن است؟

بعضی کارها، مثل به توان دو رساندن دو طرف معادله، ممکن است جواب اضافی ایجاد کنند. همچنین عددی که مخرجی را صفر کند، از همان ابتدا مجاز نیست؛ پس جواب‌های به‌دست‌آمده را باید در معادلهٔ اولیه بررسی کنیم.

حذف مخرج‌ها، با رعایت شرط‌ها

حذف مخرج‌ها، با رعایت شرط‌ها

وقتی مجهول در مخرج کسر باشد، پیش از هر محاسبه باید بپرسی: چه مقدارهایی مخرج را صفر می‌کنند؟ تقسیم بر صفر تعریف نشده است؛ پس این مقدارها از همان ابتدا ممنوع‌اند.

برای کنار گذاشتن کسرها، اول مخرج‌ها را تجزیه می‌کنیم. مثلاً اگر مخرج‌ها x2−1x^2-1 و x+1x+1 باشند، می‌نویسیم:

x2−1=(x−1)(x+1)x^2-1=(x-1)(x+1)

پس شرط‌های مجاز بودن عبارت‌ها x≠1x\ne1 و x≠−1x\ne-1 هستند. کوچک‌ترین مضرب مشترک مخرج‌ها هم (x−1)(x+1)(x-1)(x+1) است؛ چون هر دو مخرج را در خود دارد.

حالا باید همهٔ جمله‌های دو طرف معادله را در این ک‌م‌م ضرب کنیم، نه فقط بعضی کسرها را. با ساده کردن عامل‌های مشترک، مخرج‌ها حذف می‌شوند و معادله‌ای بدون کسر به دست می‌آید.

اما شرط‌های اول کار را پاک نکن! جواب‌های معادلهٔ جدید فقط «نامزد جواب» هستند؛ هر کدام که مخرجی را صفر کند، رد می‌شود. در پایان هم جواب‌های باقی‌مانده را در معادلهٔ اولیه جای‌گذاری می‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

از کار مشترک تا معادله

از کار مشترک تا معادله

اگر دو نفر با هم یک کار را انجام دهند، آیا باید زمان‌هایشان را جمع کنیم؟ نه؛ چیزی که جمع می‌شود سهم کارِ انجام‌شده در زمان یکسان است.

کل کار، مثلاً کوتاه کردن چمن یک زمین، را برابر 11 در نظر بگیر. اگر یک ماشین به‌تنهایی کار را در tt ساعت تمام کند، با فرض سرعت کار ثابت، در هر ساعت 1t\frac{1}{t} از کل کار را انجام می‌دهد.

حالا اگر ماشین دوم نصف ماشین اول سرعت داشته باشد، زمان لازم برای آن 2t2t ساعت و سهم کارش در هر ساعت 12t\frac{1}{2t} است. پس دو ماشین با هم در هر ساعت این مقدار کار انجام می‌دهند:

1t+12t\frac{1}{t}+\frac{1}{2t}

اگر بدانیم با همکاری هم کار را در 44 ساعت تمام می‌کنند، سهم کار مشترکشان در هر ساعت 14\frac{1}{4} است؛ بنابراین معادله می‌شود:

1t+12t=14\frac{1}{t}+\frac{1}{2t}=\frac{1}{4}

نکتهٔ اصلی: زمان‌ها را جمع نکن؛ سهم‌های کار در هر ساعت را جمع کن. در این مسئله، t>0t>0 است، چون زمان انجام کار باید مثبت باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱

اول رادیکال را تنها کن

اول رادیکال را تنها کن

وقتی مجهول زیر علامت رادیکال باشد، با یک معادلهٔ رادیکالی روبه‌رو هستیم. مثلاً در مسئله‌های فاصله، ممکن است مجهول زیر رادیکالِ فرمول فاصله قرار بگیرد. برای بیرون آوردن آن، از رابطهٔ (A)2=A(\sqrt{A})^2=A استفاده می‌کنیم؛ البته عبارت زیر رادیکال باید نامنفی باشد.

قدم مهم این است: پیش از توان دو، رادیکال را تنها کن. یعنی جمله‌های بیرون رادیکال را با انجام عمل یکسان روی دو طرف، به طرف دیگر ببر. سپس دو طرف را به توان دو برسان.

چرا این ترتیب کمک می‌کند؟ چون مربعِ یک مجموع، فقط مجموعِ مربع‌ها نیست:

(A+b)2=A+2bA+b2(\sqrt{A}+b)^2=A+2b\sqrt{A}+b^2

پس اگر رادیکال را تنها نکرده باشی، ممکن است بعد از مربع کردن هنوز رادیکال باقی بماند! با تنها کردن آن، راه معمولاً کوتاه‌تر و احتمال خطا کمتر می‌شود. اگر چند رادیکال داشته باشیم، ممکن است لازم شود این کار را دوباره انجام دهیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

هر جوابِ محاسباتی پذیرفتنی نیست

هر جوابِ محاسباتی پذیرفتنی نیست

جوابی که از محاسبات به دست می‌آید، فعلاً یک نامزدِ جواب است! برای پذیرفتن آن باید دو ایست بازرسی را رد کنیم:

  • معنادار بودن عبارت‌ها: زیر هر رادیکالِ با فرجهٔ دو باید نامنفی باشد؛ اگر کسری هم داریم، مخرج آن نباید صفر شود.
  • برقرار بودن تساوی اولیه: نامزد جواب را در خودِ معادلهٔ اولیه جای‌گذاری می‌کنیم، نه فقط در معادله‌ای که پس از توان دو رساندن ساخته‌ایم.

چرا بررسی دوم لازم است؟ چون دو عدد مخالف، مثل 22 و −2-2، مربع یکسانی دارند. بنابراین توان دو رساندن ممکن است تفاوت علامت‌ها را پنهان کند و جواب اضافی بسازد.

مثلاً در معادلهٔ x=x−2\sqrt{x}=x-2، عدد x=1x=1 زیر رادیکال را نامنفی می‌کند؛ اما با جای‌گذاری، سمت چپ 11 و سمت راست −1-1 می‌شود. پس این عدد در دامنه است، ولی جواب نیست.

در یک مسئلهٔ روزمره هم همین دقت لازم است: اگر مجهول زمان انجام کار باشد، جواب نهایی علاوه بر درست بودن در معادله، باید با معنای زمان در مسئله سازگار باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

مثال حل‌شده

علی به‌تنهایی ویرایش یک مجله را در 22 ساعت انجام می‌دهد. اگر رضا کمک کند، کار در 11 ساعت و 2020 دقیقه تمام می‌شود. با فرض ثابت بودن سرعت کار هر نفر، رضا به‌تنهایی به چند ساعت زمان نیاز دارد؟

  1. زمان کار رضا به‌تنهایی را tt ساعت می‌گیریم؛ پس t>0t>0 است. زمان کار مشترک را به ساعت تبدیل می‌کنیم: 1+2060=431+\frac{20}{60}=\frac{4}{3}.

  2. علی در یک ساعت 12\frac{1}{2} و رضا 1t\frac{1}{t} از کل کار را انجام می‌دهند. نرخ مشترک آن‌ها نیز 14/3=34\frac{1}{4/3}=\frac{3}{4} است.

  3. نرخ‌ها را جمع می‌کنیم و معادله می‌سازیم: 12+1t=34\frac{1}{2}+\frac{1}{t}=\frac{3}{4}.

  4. با ضرب دو طرف در ک‌م‌م مخرج‌ها، یعنی 4t4t، داریم: 2t+4=3t2t+4=3t؛ بنابراین t=4t=4.

  5. جواب مثبت است و معادلهٔ اولیه را برقرار می‌کند: 12+14=34\frac{1}{2}+\frac{1}{4}=\frac{3}{4}. پس زمان رضا به‌تنهایی 44 ساعت است.

جواب: رضا به‌تنهایی برای ویرایش یک شماره از مجله به 44 ساعت زمان نیاز دارد.

نکات مهم

  • در معادلهٔ گویا، ابتدا مقدارهای صفرکنندهٔ مخرج‌ها را مشخص کن، سپس با ضرب در ک‌م‌م مخرج‌ها معادله را حل کن و جواب‌ها را بررسی کن.
  • در کار مشترک، نرخ‌های کار را جمع می‌کنیم؛ اگر انجام کل کار tt ساعت طول بکشد، سهم انجام‌شده در یک ساعت برابر 1t\frac{1}{t} است.
  • در معادلهٔ رادیکالی، رادیکال را تنها کن و دو طرف را به توان دو برسان؛ هر جواب نهایی باید هم در دامنه باشد و هم در معادلهٔ اولیه صدق کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ ریاضی یازدهم · رایگان