درس ۱ · صفحهٔ ۱۲۱ تا ۱۳۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: تفکر تجسمی و آشنایی با مقاطع مخروطی
در این درس یاد میگیری شکل حاصل از دوران و برش را تجسم کنی، مقاطع مخروطی را بشناسی و با ویژگیهای کانونی بیضی، اندازهها و میزان کشیدگی آن را به دست آوری.
پیش از شروع
چطور ممکن است با برشزدن یک سطح مخروطی، هم دایره بسازیم و هم منحنیای با دو شاخۀ جدا از هم؟
شکل برش فقط به جسم بستگی ندارد؛ جهت صفحهای که آن را قطع میکند هم مهم است. با تغییر وضعیت صفحه نسبت به سطح مخروطی، میتوان دایره، بیضی، سهمی یا هذلولی به دست آورد.
از شکل تا جسم با دوران
از شکل تا جسم با دوران
تا حالا به چرخیدن گل روی چرخ سفالگری دقت کردهای؟ برای تجسم دوران، باید تصور کنی شکل در تمام موقعیتهای یک دور کامل قرار میگیرد؛ حاصل دوران، مجموع جاهایی است که شکل هنگام چرخیدن میپوشاند.
یک مستطیل کاغذی را تصور کن که یکی از ضلعهایش به میلهای ثابت چسبیده است. اگر مستطیل را دور میله بچرخانی، استوانه ساخته میشود. ضلعِ روی محور، ارتفاع استوانه است و ضلعِ عمود بر محور، شعاع قاعدۀ آن را تعیین میکند؛ چون هر نقطه هنگام دوران، فاصلهاش را از محور حفظ میکند.
حالا یک مثلث قائمالزاویه را حول یکی از ضلعهای قائمۀ آن بچرخان. این بار مخروط ساخته میشود: ضلعِ روی محور، ارتفاع و ضلع قائمۀ دیگر، شعاع قاعده میشود.
روش تجسم: اول محور را پیدا کن؛ بعد ببین نقاط شکل با چه فاصلهای دور آن میچرخند. فقط شکلِ شروع و پایان را نبین؛ تمام مسیر حرکت مهم است!
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳
برش را در ذهن ببین
برش را در ذهن ببین
یک لیمو را شبیه یک کره تصور کن. اگر از وسط آن برش بزنی، مقطع دایرهای بزرگی میبینی؛ اما اگر نزدیک سرِ لیمو برش بزنی، دایرۀ کوچکتری به دست میآید. پس حتی برای یک جسم ثابت، جای برش مهم است.
در هندسه، سطح مقطع شکلِ مشترکِ یک صفحه و جسم است. صفحه را مثل تیغهای کاملاً صاف و بدون ضخامت تصور کن که از هر طرف ادامه دارد.
حالا یک استوانۀ توپر، مثل یک قالب پنیر استوانهای، را در ذهن برش بزن:
- اگر صفحه موازی قاعدهها باشد، مقطع دایره است.
- اگر صفحه عمود بر قاعدهها باشد و از داخل استوانه بگذرد، مقطع مستطیل است.
- اگر صفحه مایل باشد و هیچیک از قاعدهها را قطع نکند، مقطع بیضی است.
بنابراین برای پیشبینی مقطع، فقط نپرس «جسم چیست؟»؛ بپرس «صفحه کجاست و در چه جهتی قرار دارد؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۴
چهار مقطع از یک سطح مخروطی
چهار مقطع از یک سطح مخروطی
دو مخروط بستنی را در ذهن، نوکبهنوک بگذار و دیوارههایشان را بینهایت ادامه بده؛ این تصویر به سطح مخروطی شبیه است. این سطح از دوران یک خط به نام مولد حول خطی متقاطع با آن، یعنی محور، ساخته میشود. نقطۀ برخورد دو خط، رأس است.
حالا یک صفحۀ برش را تصور کن که از رأس نمیگذرد. با تغییر وضعیت آن، چهار منحنی به دست میآید:
- دایره: صفحه بر محور عمود است و فقط یک بخش سطح را قطع میکند.
- بیضی: صفحه مایل است، فقط یک بخش را قطع میکند و با هیچیک از مولدها موازی نیست.
- سهمی: صفحه با یکی از مولدهای سطح موازی است.
- هذلولی: صفحه هر دو بخش بالایی و پایینی سطح را قطع میکند؛ پس منحنی دو شاخۀ جدا دارد.
پس پاسخ پرسش آغاز درس همین است: وضعیت صفحۀ برش تعیین میکند دایره ببینیم یا منحنیای دوشاخه! برای تشخیص، اول بپرس «صفحه چند بخش سطح را قطع میکند؟»؛ اگر فقط یک بخش بود، وضعیت آن نسبت به محور و مولد را بررسی کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷
راز نخ و دو کانون
راز نخ و دو کانون
فرض کن میخواهی دور یک باغچه، مسیری بیضیشکل رسم کنی. دو میخ در زمین ثابت کن و دو سر یک نخ را به آنها ببند؛ طول نخ باید از فاصلۀ دو میخ بیشتر باشد. حالا با نوک مداد، نخ را بکش و مداد را طوری حرکت بده که نخ همیشه کشیده بماند. مسیر نوک مداد یک بیضی میشود.
دو جای ثابت میخها، کانونهای بیضی هستند؛ آنها را با و نشان میدهیم. وقتی مداد در نقطۀ است، نخ دو قسمت دارد. طول هر قسمت ممکن است تغییر کند، اما مجموعشان همان طول ثابت نخ، یعنی ، میماند:
پس لازم نیست فاصلۀ نقطه از هر کانون بهتنهایی ثابت باشد؛ مجموع دو فاصله مهم است.
این مجموع، جای نقطه را هم مشخص میکند:
- روی بیضی: مجموع فاصلهها برابر است.
- داخل بیضی: مجموع فاصلهها کمتر از است.
- بیرون بیضی: مجموع فاصلهها بیشتر از است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸
اندازهها و کشیدگی بیضی
اندازهها و کشیدگی بیضی
وسط پارهخطِ بین دو کانون، مرکز بیضی است. قطرِ گذرنده از کانونها، قطر بزرگ است؛ قطر کوچک در مرکز بر آن عمود میشود. مرکز، هر دو قطر را نصف میکند.
سه اندازه را خوب از هم جدا کن:
- : نیمقطر بزرگ؛ پس طول قطر بزرگ است.
- : نیمقطر کوچک؛ پس طول قطر کوچک است.
- : نصف فاصلۀ کانونی؛ پس فاصلۀ دو کانون است.
مجموع فاصلههای هر نقطۀ بیضی از دو کانون برابر است. در سرِ قطر کوچک، فاصله تا دو کانون برابر است؛ پس هر فاصله میشود. این پارهخط با نیمقطر کوچک و پارهخطِ مرکز تا کانون، مثلثی قائمالزاویه میسازد. بنابراین با فیثاغورس:
برای توصیف کشیدگی، خروج از مرکز را به کار میبریم:
در بیضیِ دارای دو کانون متمایز، است. هرچه به نزدیکتر باشد، بیضی کشیدهتر است؛ هرچه به صفر نزدیکتر باشد، دایرهمانندتر است. مثلاً برای مقایسۀ شکل دو آینۀ بیضی، بزرگی آنها کافی نیست؛ خروج از مرکز نشان میدهد کدام کشیدهتر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱
مثال حلشده
طول قطر بزرگ یک بیضی و طول قطر کوچک آن است. فاصلۀ کانونی و خروج از مرکز بیضی را پیدا کن.
اندازههای دادهشده قطرهای کاملاند؛ پس برای یافتن نیمقطرها داریم: و .
از رابطۀ اندازههای بیضی استفاده میکنیم: .
چون یک طول است، ریشۀ مثبت را میگیریم: . فاصلۀ دو کانون برابر است، نه خودِ .
خروج از مرکز را حساب میکنیم: . این مقدار بین و است و با یک بیضی کشیده سازگار است.
نکات مهم
- در دوران، حرکت شکل حول محور را دنبال میکنیم و در برش، شکل مشترک جسم و صفحۀ برش را مییابیم.
- وضعیت صفحۀ برش نسبت به سطح مخروطی تعیین میکند که مقطع دایره، بیضی، سهمی یا هذلولی باشد.
- در بیضی، مجموع فاصلهها از دو کانون برابر است، رابطۀ برقرار است و خروج از مرکز میزان کشیدگی را نشان میدهد.