۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۶ ریاضی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«هندسه»: ۲ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۲۱ تا ۱۴۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۲۱ تا ۱۳۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اوّل: تفکر تجسمی و آشنایی با مقاطع مخروطی

در این درس یاد می‌گیری شکل حاصل از دوران و برش را تجسم کنی، مقاطع مخروطی را بشناسی و با ویژگی‌های کانونی بیضی، اندازه‌ها و میزان کشیدگی آن را به دست آوری.

پیش از شروع

چطور ممکن است با برش‌زدن یک سطح مخروطی، هم دایره بسازیم و هم منحنی‌ای با دو شاخۀ جدا از هم؟

شکل برش فقط به جسم بستگی ندارد؛ جهت صفحه‌ای که آن را قطع می‌کند هم مهم است. با تغییر وضعیت صفحه نسبت به سطح مخروطی، می‌توان دایره، بیضی، سهمی یا هذلولی به دست آورد.

از شکل تا جسم با دوران

از شکل تا جسم با دوران

تا حالا به چرخیدن گل روی چرخ سفالگری دقت کرده‌ای؟ برای تجسم دوران، باید تصور کنی شکل در تمام موقعیت‌های یک دور کامل قرار می‌گیرد؛ حاصل دوران، مجموع جاهایی است که شکل هنگام چرخیدن می‌پوشاند.

یک مستطیل کاغذی را تصور کن که یکی از ضلع‌هایش به میله‌ای ثابت چسبیده است. اگر مستطیل را دور میله بچرخانی، استوانه ساخته می‌شود. ضلعِ روی محور، ارتفاع استوانه است و ضلعِ عمود بر محور، شعاع قاعدۀ آن را تعیین می‌کند؛ چون هر نقطه هنگام دوران، فاصله‌اش را از محور حفظ می‌کند.

حالا یک مثلث قائم‌الزاویه را حول یکی از ضلع‌های قائمۀ آن بچرخان. این بار مخروط ساخته می‌شود: ضلعِ روی محور، ارتفاع و ضلع قائمۀ دیگر، شعاع قاعده می‌شود.

روش تجسم: اول محور را پیدا کن؛ بعد ببین نقاط شکل با چه فاصله‌ای دور آن می‌چرخند. فقط شکلِ شروع و پایان را نبین؛ تمام مسیر حرکت مهم است!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

برش را در ذهن ببین

برش را در ذهن ببین

یک لیمو را شبیه یک کره تصور کن. اگر از وسط آن برش بزنی، مقطع دایره‌ای بزرگی می‌بینی؛ اما اگر نزدیک سرِ لیمو برش بزنی، دایرۀ کوچک‌تری به دست می‌آید. پس حتی برای یک جسم ثابت، جای برش مهم است.

در هندسه، سطح مقطع شکلِ مشترکِ یک صفحه و جسم است. صفحه را مثل تیغه‌ای کاملاً صاف و بدون ضخامت تصور کن که از هر طرف ادامه دارد.

حالا یک استوانۀ توپر، مثل یک قالب پنیر استوانه‌ای، را در ذهن برش بزن:

  • اگر صفحه موازی قاعده‌ها باشد، مقطع دایره است.
  • اگر صفحه عمود بر قاعده‌ها باشد و از داخل استوانه بگذرد، مقطع مستطیل است.
  • اگر صفحه مایل باشد و هیچ‌یک از قاعده‌ها را قطع نکند، مقطع بیضی است.

بنابراین برای پیش‌بینی مقطع، فقط نپرس «جسم چیست؟»؛ بپرس «صفحه کجاست و در چه جهتی قرار دارد؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۴

چهار مقطع از یک سطح مخروطی

چهار مقطع از یک سطح مخروطی

دو مخروط بستنی را در ذهن، نوک‌به‌نوک بگذار و دیواره‌هایشان را بی‌نهایت ادامه بده؛ این تصویر به سطح مخروطی شبیه است. این سطح از دوران یک خط به نام مولد حول خطی متقاطع با آن، یعنی محور، ساخته می‌شود. نقطۀ برخورد دو خط، رأس است.

حالا یک صفحۀ برش را تصور کن که از رأس نمی‌گذرد. با تغییر وضعیت آن، چهار منحنی به دست می‌آید:

  • دایره: صفحه بر محور عمود است و فقط یک بخش سطح را قطع می‌کند.
  • بیضی: صفحه مایل است، فقط یک بخش را قطع می‌کند و با هیچ‌یک از مولدها موازی نیست.
  • سهمی: صفحه با یکی از مولدهای سطح موازی است.
  • هذلولی: صفحه هر دو بخش بالایی و پایینی سطح را قطع می‌کند؛ پس منحنی دو شاخۀ جدا دارد.

پس پاسخ پرسش آغاز درس همین است: وضعیت صفحۀ برش تعیین می‌کند دایره ببینیم یا منحنی‌ای دوشاخه! برای تشخیص، اول بپرس «صفحه چند بخش سطح را قطع می‌کند؟»؛ اگر فقط یک بخش بود، وضعیت آن نسبت به محور و مولد را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷

راز نخ و دو کانون

راز نخ و دو کانون

فرض کن می‌خواهی دور یک باغچه، مسیری بیضی‌شکل رسم کنی. دو میخ در زمین ثابت کن و دو سر یک نخ را به آن‌ها ببند؛ طول نخ باید از فاصلۀ دو میخ بیشتر باشد. حالا با نوک مداد، نخ را بکش و مداد را طوری حرکت بده که نخ همیشه کشیده بماند. مسیر نوک مداد یک بیضی می‌شود.

دو جای ثابت میخ‌ها، کانون‌های بیضی هستند؛ آن‌ها را با FF و F′F' نشان می‌دهیم. وقتی مداد در نقطۀ MM است، نخ دو قسمت دارد. طول هر قسمت ممکن است تغییر کند، اما مجموعشان همان طول ثابت نخ، یعنی ll، می‌ماند:

MF+MF′=lMF+MF'=l

پس لازم نیست فاصلۀ نقطه از هر کانون به‌تنهایی ثابت باشد؛ مجموع دو فاصله مهم است.

این مجموع، جای نقطه را هم مشخص می‌کند:

  • روی بیضی: مجموع فاصله‌ها برابر ll است.
  • داخل بیضی: مجموع فاصله‌ها کمتر از ll است.
  • بیرون بیضی: مجموع فاصله‌ها بیشتر از ll است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸

اندازه‌ها و کشیدگی بیضی

اندازه‌ها و کشیدگی بیضی

وسط پاره‌خطِ بین دو کانون، مرکز بیضی است. قطرِ گذرنده از کانون‌ها، قطر بزرگ است؛ قطر کوچک در مرکز بر آن عمود می‌شود. مرکز، هر دو قطر را نصف می‌کند.

سه اندازه را خوب از هم جدا کن:

  • aa: نیم‌قطر بزرگ؛ پس طول قطر بزرگ 2a2a است.
  • bb: نیم‌قطر کوچک؛ پس طول قطر کوچک 2b2b است.
  • cc: نصف فاصلۀ کانونی؛ پس فاصلۀ دو کانون 2c2c است.

مجموع فاصله‌های هر نقطۀ بیضی از دو کانون برابر 2a2a است. در سرِ قطر کوچک، فاصله تا دو کانون برابر است؛ پس هر فاصله aa می‌شود. این پاره‌خط با نیم‌قطر کوچک و پاره‌خطِ مرکز تا کانون، مثلثی قائم‌الزاویه می‌سازد. بنابراین با فیثاغورس:

a2=b2+c2a^2=b^2+c^2

برای توصیف کشیدگی، خروج از مرکز را به کار می‌بریم:

e=cae=\frac{c}{a}

در بیضیِ دارای دو کانون متمایز، 0<e<10<e<1 است. هرچه ee به 11 نزدیک‌تر باشد، بیضی کشیده‌تر است؛ هرچه به صفر نزدیک‌تر باشد، دایره‌مانندتر است. مثلاً برای مقایسۀ شکل دو آینۀ بیضی، بزرگی آن‌ها کافی نیست؛ خروج از مرکز نشان می‌دهد کدام کشیده‌تر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱

مثال حل‌شده

طول قطر بزرگ یک بیضی 1010 و طول قطر کوچک آن 66 است. فاصلۀ کانونی و خروج از مرکز بیضی را پیدا کن.

  1. اندازه‌های داده‌شده قطرهای کامل‌اند؛ پس برای یافتن نیم‌قطرها داریم: a=102=5a=\frac{10}{2}=5 و b=62=3b=\frac{6}{2}=3.

  2. از رابطۀ اندازه‌های بیضی استفاده می‌کنیم: c2=a2−b2=52−32=25−9=16c^2=a^2-b^2=5^2-3^2=25-9=16.

  3. چون cc یک طول است، ریشۀ مثبت را می‌گیریم: c=4c=4. فاصلۀ دو کانون برابر 2c=82c=8 است، نه خودِ cc.

  4. خروج از مرکز را حساب می‌کنیم: e=ca=45e=\frac{c}{a}=\frac{4}{5}. این مقدار بین 00 و 11 است و با یک بیضی کشیده سازگار است.

جواب: فاصلۀ کانونی برابر 88 و خروج از مرکز برابر 45\frac{4}{5} است.

نکات مهم

  • در دوران، حرکت شکل حول محور را دنبال می‌کنیم و در برش، شکل مشترک جسم و صفحۀ برش را می‌یابیم.
  • وضعیت صفحۀ برش نسبت به سطح مخروطی تعیین می‌کند که مقطع دایره، بیضی، سهمی یا هذلولی باشد.
  • در بیضی، مجموع فاصله‌ها از دو کانون برابر 2a2a است، رابطۀ a2=b2+c2a^2=b^2+c^2 برقرار است و خروج از مرکز e=cae=\frac{c}{a} میزان کشیدگی را نشان می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۳۴ تا ۱۴۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم

در این درس یاد می‌گیری معادلهٔ دایره را بنویسی، مرکز و شعاع آن را پیدا کنی و با مقایسهٔ فاصله‌ها، وضعیت نقطه، خط و دایرهٔ دیگر را نسبت به آن تشخیص بدهی.

پیش از شروع

بدون رسم شکل، چطور می‌توانی بفهمی دو دایره همدیگر را قطع می‌کنند، فقط به هم می‌رسند یا هیچ نقطهٔ مشترکی ندارند؟

معادلهٔ هر دایره، جای مرکز و اندازهٔ شعاعش را به ما می‌دهد. با مقایسهٔ فاصلهٔ مرکزها با مجموع و تفاضل شعاع‌ها می‌توانیم وضعیت دو دایره را حتی بدون رسم شکل تشخیص دهیم.

از فاصله تا معادلهٔ دایره

از فاصله تا معادلهٔ دایره

فرض کن سرِ یک نخ را ثابت نگه داری و با سر دیگرش، درحالی‌که نخ کشیده است، روی کاغذ خط بکشی. شکل حاصل دایره است؛ چون فاصلهٔ نوک مداد تا نقطهٔ ثابت همیشه به اندازهٔ طول نخ می‌ماند. نقطهٔ ثابت مرکز و این فاصلهٔ ثابت و مثبت شعاع است.

اگر مرکز O(α,β)O(\alpha,\beta) و نقطهٔ دلخواه روی دایره M(x,y)M(x,y) باشد، فرمول فاصله می‌گوید:

OM=(x−α)2+(y−β)2=rOM=\sqrt{(x-\alpha)^2+(y-\beta)^2}=r

با مربع کردن دو طرف، معادلهٔ استاندارد دایره به دست می‌آید:

(x−α)2+(y−β)2=r2(x-\alpha)^2+(y-\beta)^2=r^2

دقت کن: سمت راست، مربع شعاع است، نه خود شعاع. همچنین عبارت x−αx-\alpha یعنی مختصات مرکز را از xx کم می‌کنیم؛ پس علامت داخل پرانتز ممکن است با علامت مختصات مرکز متفاوت باشد.

برای تشخیص جای یک نقطه، مختصاتش را در سمت چپ قرار بده و حاصل را با r2r^2 مقایسه کن:

  • کمتر باشد: نقطه درون دایره است.
  • برابر باشد: نقطه روی دایره است.
  • بیشتر باشد: نقطه بیرون دایره است.

به این ترتیب، بدون رسم شکل و حتی بدون گرفتن جذر، جای نقطه مشخص می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴

مرکز و شعاعِ پنهان در معادله

مرکز و شعاعِ پنهان در معادله

گاهی معادلهٔ دایره مثل یک نشانیِ فشرده است: اطلاعات مرکز و شعاع را دارد، ولی مستقیم نشانشان نمی‌دهد! برای آشکار کردنشان، معادلهٔ گستردهٔ x2+y2+ax+by+c=0x^2+y^2+ax+by+c=0 را مربع کامل می‌کنیم.

ترفند این است: نصف ضریب جملهٔ خطی را داخل پرانتز بگذار و مربعش را بیرون کم کن تا عبارت تغییر نکند:

x2+ax=(x+a2)2−a24x^2+ax=\left(x+\frac a2\right)^2-\frac{a^2}{4}

همین کار را برای عبارت‌های شامل yy انجام می‌دهیم. سپس ثابت‌ها را به طرف دیگر می‌بریم:

(x+a2)2+(y+b2)2=a2+b2−4c4\left(x+\frac a2\right)^2+\left(y+\frac b2\right)^2=\frac{a^2+b^2-4c}{4}

حالا با شکل استاندارد مقایسه کن: مرکز برابر O(−a2,−b2)O\left(-\frac a2,-\frac b2\right) است و سمت راست، مربع شعاع است، نه خود شعاع:

r=12a2+b2−4cr=\frac12\sqrt{a^2+b^2-4c}

برای تشکیل دایره، مربع شعاع باید مثبت باشد؛ پس شرط داریم a2+b2>4ca^2+b^2>4c. اگر سمت راست صفر شود، فقط یک نقطه داریم؛ اگر منفی شود، هیچ نقطه‌ای در صفحه جواب معادله نیست، چون مجموع دو مربع نمی‌تواند منفی باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۷

خط از دایره می‌گذرد یا نه؟

خط از دایره می‌گذرد یا نه؟

فرض کن مرز یک پارک دایره‌ای است و یک خیابان مستقیم از نزدیکی آن می‌گذرد. برای فهمیدن اینکه خیابان مرز پارک را قطع می‌کند یا نه، کوتاه‌ترین فاصلهٔ مرکز پارک تا خیابان را با شعاع مقایسه می‌کنیم؛ این فاصله روی خط عمود اندازه‌گیری می‌شود، نه روی یک پاره‌خط دلخواه.

اگر فاصلهٔ مرکز تا خط را dd و شعاع را rr بنامیم:

  • اگر d<rd<r باشد، خط از داخل دایره می‌گذرد و با محیط آن دو نقطهٔ مشترک دارد.
  • اگر d=rd=r باشد، خط مماس است و فقط یک نقطهٔ مشترک دارد.
  • اگر d>rd>r باشد، خط و دایره نقطهٔ مشترکی ندارند.

برای مرکز O(α,β)O(\alpha,\beta) و خط ax+by+c=0ax+by+c=0، فاصله از این رابطه به دست می‌آید:

d=∣aα+bβ+c∣a2+b2d=\dfrac{|a\alpha+b\beta+c|}{\sqrt{a^2+b^2}}

پس ابتدا معادلهٔ خط را به شکل بالا بنویس، سپس مختصات مرکز را در فرمول بگذار و نتیجه را با شعاع، نه مربع شعاع، مقایسه کن. در حالت مماس، شعاعی که به نقطهٔ تماس می‌رسد بر خط عمود است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

دو دایره و فاصلهٔ مرکزها

دو حلقه را تصور کن که روی میز به هم نزدیک می‌کنی؛ ممکن است جدا بمانند، فقط به هم برسند یا یکدیگر را قطع کنند. برای تشخیص این حالت‌ها در مختصات، لازم نیست حتماً شکل دقیقی بکشی.

ابتدا مرکزها و شعاع‌های دو دایره را از معادله‌هایشان پیدا کن. اگر مرکزها O(α,β)O(\alpha,\beta) و O′(α′,β′)O'(\alpha',\beta') باشند، فاصلهٔ آن‌ها، یعنی طول خط‌المرکزین، برابر است با:

d=(α−α′)2+(β−β′)2d=\sqrt{(\alpha-\alpha')^2+(\beta-\beta')^2}

حالا دو مرز مهم داریم: مجموع شعاع‌ها r+r′r+r' و قدرمطلق تفاضل آن‌ها ∣r−r′∣|r-r'|.

  • اگر d>r+r′d>r+r'، دایره‌ها بیرون هم و بدون نقطهٔ مشترک‌اند.
  • اگر d=r+r′d=r+r'، مماس بیرون هستند.
  • اگر ∣r−r′∣<d<r+r′|r-r'|<d<r+r'، متقاطع هستند و دو نقطهٔ مشترک دارند.
  • اگر d=∣r−r′∣>0d=|r-r'|>0، مماس درون هستند.
  • اگر d<∣r−r′∣d<|r-r'|، یکی داخل دیگری است و نقطهٔ مشترکی ندارند.

حالت ویژه: اگر d=0d=0، دایره‌ها هم‌مرکزند؛ با شعاع‌های متفاوت نقطهٔ مشترکی ندارند، اما با شعاع‌های برابر کاملاً بر هم منطبق‌اند. پس برابر بودن مرکزها به‌تنهایی به معنی یکی بودن دایره‌ها نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱

مثال حل‌شده

معادلهٔ دایره‌ای را بنویس که مرکز آن O(2,−2)O(2,-2) باشد و بر دایرهٔ x2+y2+2x−4y−4=0x^2+y^2+2x-4y-4=0 از بیرون مماس شود.

  1. ابتدا معادلهٔ دایرهٔ داده‌شده را با مربع کامل کردن به شکل استاندارد می‌بریم: (x+1)2+(y−2)2=9(x+1)^2+(y-2)^2=9.

  2. از این معادله، مرکز دایرهٔ داده‌شده O′(−1,2)O'(-1,2) و شعاع آن r′=3r'=3 به دست می‌آید.

  3. فاصلهٔ مرکزها را حساب می‌کنیم: d=(2+1)2+(−2−2)2=9+16=5d=\sqrt{(2+1)^2+(-2-2)^2}=\sqrt{9+16}=5.

  4. چون تماس از بیرون است، فاصلهٔ مرکزها برابر مجموع شعاع‌هاست: d=r+r′d=r+r'؛ بنابراین 5=r+35=r+3 و r=2r=2.

  5. مرکز و شعاع دایرهٔ مطلوب را در معادلهٔ استاندارد می‌گذاریم: (x−2)2+(y+2)2=4(x-2)^2+(y+2)^2=4.

جواب: دایرهٔ مطلوب شعاع 22 دارد و معادلهٔ آن (x−2)2+(y+2)2=4(x-2)^2+(y+2)^2=4 است.

نکات مهم

  • در معادلهٔ استاندارد (x−α)2+(y−β)2=r2(x-\alpha)^2+(y-\beta)^2=r^2، مرکز (α,β)(\alpha,\beta) و شعاع r>0r>0 است و مقایسهٔ فاصلهٔ نقطه تا مرکز با شعاع، وضعیت نقطه را مشخص می‌کند.
  • با مربع کامل کردن، معادلهٔ گسترده به شکل استاندارد تبدیل می‌شود و برای x2+y2+ax+by+c=0x^2+y^2+ax+by+c=0، شرط تشکیل دایره a2+b2−4c>0a^2+b^2-4c>0 است.
  • برای تعیین وضعیت خط و دایره، فاصلهٔ مرکز از خط را با شعاع و برای دو دایره، فاصلهٔ مرکزها را با مجموع و قدرمطلق تفاضل شعاع‌ها مقایسه می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۶ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۶ ریاضی دوازدهم · رایگان