درس ۱ · صفحهٔ ۱۴۳ تا ۱۴۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
قانون احتمال کل
در این درس یاد میگیری با تشخیص مسیرهای ممکن، محاسبهٔ احتمال شرطی در هر مسیر و استفاده از قانون احتمال کل، احتمال یک پیشامد را در آزمایشهای چندمرحلهای به دست بیاوری.
پیش از شروع
دو جعبه لامپ داریم: یکی کوچک با سهم زیادی لامپ معیوب و دیگری بزرگ با سهم کمی لامپ معیوب. اگر اول یک جعبه را به تصادف انتخاب کنیم و بعد یک لامپ برداریم، آیا میتوانیم احتمال معیوب بودن را با شمردن همهٔ لامپهای معیوب در هر دو جعبه به دست آوریم؟
نه لزوماً؛ در این روش، شانس انتخاب هر لامپ در دو جعبه یکسان نیست. باید احتمال انتخاب هر جعبه را در احتمال معیوب بودن لامپِ همان جعبه ضرب کنیم و سپس سهم دو مسیر را با هم جمع کنیم.
احتمال، با دانستن یک شرط
احتمال، با دانستن یک شرط
فرض کن از میان دانشآموزان مدرسه، فردی را تصادفی انتخاب کردهایم. اگر بدانیم او عضو تیم والیبال است، برای بررسی احتمال عینکی بودنش، دیگر همهٔ دانشآموزان را در نظر نمیگیریم؛ فقط اعضای تیم والیبال محدودهٔ بررسی ما هستند.
اگر پیشامد «عینکی بودن» و پیشامد «عضو تیم بودن» باشد، نماد یعنی احتمال عینکی بودن، به شرط اینکه عضو تیم بودن را میدانیم. در حالتهای همشانس، تعداد اعضای عینکی تیم را بر تعداد کل اعضای همان تیم تقسیم میکنیم.
رابطهٔ کلی احتمال شرطی این است:
با جابهجایی همین رابطه داریم:
یعنی برای احتمال «هم عضو تیم و هم عینکی بودن»، احتمال عضو تیم بودن را در احتمال عینکی بودن در میان اعضای تیم ضرب میکنیم. این رابطه به مستقل بودن دو پیشامد نیاز ندارد؛ نباید احتمال شرطی را بیدلیل با جایگزین کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۴
همهٔ مسیرها، بدون دوبارهشماری
همهٔ مسیرها، بدون دوبارهشماری
فرض کن از میان دانشآموزان یک مدرسه، یک نفر را به تصادف انتخاب میکنیم. کلاسهای مدرسه را بخشهای فضای نمونه در نظر بگیر: هر دانشآموز دقیقاً عضو یک کلاس است؛ نه کسی بیرون میماند، نه کسی در دو کلاس شمرده میشود. چنین تقسیمبندیای را افراز مینامیم.
حالا پیشامد را «عضو کتابخانه بودنِ دانشآموز انتخابشده» بگیر. اعضای کتابخانه را میتوان بر اساس کلاسشان جدا کرد. اگر کلاسها را با تا نشان دهیم، بخش مربوط به کلاس همان است؛ یعنی دانشآموز هم عضو کتابخانه است و هم در آن کلاس قرار دارد.
این بخشها دو به دو ناسازگارند؛ یعنی هیچ دو بخش با هم رخ نمیدهند، چون فرد انتخابشده در دو کلاس نیست. از طرفی، همهٔ حالتهای پیشامد را پوشش میدهند. پس:
نکتهٔ اصلی این است: برای جمعکردن احتمال بخشها، باید مطمئن شویم هیچ حالتی جا نیفتاده و هیچ حالتی دوباره شمرده نشده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵
در هر مسیر ضرب، بین مسیرها جمع
در هر مسیر ضرب، بین مسیرها جمع
فرض کن برای برندهشدن در یک مسابقه، ابتدا نوع سؤال مشخص میشود. احتمال موفقیت تو برای هر نوع سؤال متفاوت است؛ پس برای محاسبهٔ احتمال کلی برد، باید احتمال انتخاب هر نوع سؤال را هم در نظر بگیری.
اگر مسیرهای تا همهٔ حالتها را بپوشانند و همپوشانی نداشته باشند، برای پیشامد دلخواه داریم:
این همان قانون احتمال کل است. نماد یعنی عبارتهای مشخصشده را جمع کن.
روش کار ساده است:
- در هر مسیر ضرب کن: احتمال ورود به مسیر را در احتمال وقوع پیشامد مورد نظر به شرط آن مسیر ضرب کن.
- بین مسیرها جمع کن: سهم همهٔ مسیرها را با هم جمع کن.
پس احتمال کل، یک میانگین وزندار از احتمالهای شرطی است؛ وزن هر مسیر، احتمال انتخاب آن است. میانگین ساده فقط وقتی روش مناسبی است که مسیرها هماحتمال باشند. مثلاً اگر بیشتر اوقات سؤال ادبیات انتخاب شود، احتمال موفقیت در ادبیات هم سهم بیشتری در احتمال کلی برد دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۶
وقتی مرحلهٔ اول، ظرف را تغییر میدهد
وقتی مرحلهٔ اول، ظرف را تغییر میدهد
در مسئلهٔ انتقال مهره، مرحلهٔ اول فقط یک انتخاب نیست؛ محتویات ظرف دوم را هم عوض میکند. پس برای احتمال انتخاب بعدی، باید ظرف دوم را پس از انتقال تصور کنیم، نه پیش از آن.
فرض کن ظرف دوم ابتدا مهرهٔ سبز و مهرهٔ آبی دارد. دو مسیر پیش روی ماست:
- انتقال سبز: ظرف دوم حالا مهرهٔ سبز و مهرهٔ آبی دارد؛ پس احتمال انتخاب سبز در این مسیر است.
- انتقال آبی: ظرف دوم حالا مهرهٔ سبز و مهرهٔ آبی دارد؛ پس احتمال انتخاب سبز در این مسیر است.
دقت کن: در هر دو مسیر، تعداد کل مهرههای ظرف دوم یکی بیشتر شده است؛ اما تعداد سبزها فقط در مسیر انتقال سبز افزایش یافته است. برای ادامهٔ حل با قانون احتمال کل، احتمال هر مسیر را در احتمال شرطیِ همان مسیر ضرب میکنیم و حاصلها را جمع میکنیم.
عادت مفید: کنار هر شاخه، ترکیب تازهٔ ظرف مقصد را بنویس؛ این کار جلوی استفادهٔ اشتباه از تعدادهای اولیه را میگیرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۸
مثال حلشده
جعبهٔ اول شامل لامپ است که تای آن معیوباند و جعبهٔ دوم شامل لامپ است که تای آن معیوباند. یکی از جعبهها را با احتمال برابر انتخاب میکنیم و سپس یک لامپ را به تصادف از همان جعبه برمیداریم؛ احتمال معیوب بودن آن چقدر است؟
مسیر انتخاب جعبهٔ اول را ، مسیر انتخاب جعبهٔ دوم را و معیوب بودن لامپ را مینامیم؛ انتخاب لامپ حتماً از یکی از این دو مسیر انجام میشود.
چون جعبهها با احتمال برابر انتخاب میشوند، داریم: ؛ بزرگتر بودن جعبهٔ دوم، احتمال انتخاب خودِ جعبه را بیشتر نمیکند.
احتمال معیوب بودن را در هر جعبه جدا حساب میکنیم: و .
در هر مسیر ضرب و بین مسیرها جمع میکنیم: .
برای بررسی، جواب بین و است؛ نسبت مناسب نیست، چون آزمایش با انتخاب هماحتمال یک لامپ از مجموع دو جعبه شروع نشده است.
نکات مهم
- احتمال شرطی را در محدودهٔ شرط حساب میکنیم و با رابطهٔ احتمال رخ دادن همزمان را به دست میآوریم.
- در قانون احتمال کل، مسیرها همهٔ حالتها را بدون همپوشانی پوشش میدهند و احتمال نهایی از رابطهٔ به دست میآید.
- در مسئلههای انتقال مهره، پیش از محاسبهٔ احتمال شرطی هر مسیر، تعداد مهرههای مطلوب و تعداد کل مهرههای ظرف مقصد را بهروز میکنیم.