۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۷ ریاضی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«احتمال»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۴۳ تا ۱۵۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۴۳ تا ۱۴۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

قانون احتمال کل

در این درس یاد می‌گیری با تشخیص مسیرهای ممکن، محاسبهٔ احتمال شرطی در هر مسیر و استفاده از قانون احتمال کل، احتمال یک پیشامد را در آزمایش‌های چندمرحله‌ای به دست بیاوری.

پیش از شروع

دو جعبه لامپ داریم: یکی کوچک با سهم زیادی لامپ معیوب و دیگری بزرگ با سهم کمی لامپ معیوب. اگر اول یک جعبه را به تصادف انتخاب کنیم و بعد یک لامپ برداریم، آیا می‌توانیم احتمال معیوب بودن را با شمردن همهٔ لامپ‌های معیوب در هر دو جعبه به دست آوریم؟

نه لزوماً؛ در این روش، شانس انتخاب هر لامپ در دو جعبه یکسان نیست. باید احتمال انتخاب هر جعبه را در احتمال معیوب بودن لامپِ همان جعبه ضرب کنیم و سپس سهم دو مسیر را با هم جمع کنیم.

احتمال، با دانستن یک شرط

احتمال، با دانستن یک شرط

فرض کن از میان دانش‌آموزان مدرسه، فردی را تصادفی انتخاب کرده‌ایم. اگر بدانیم او عضو تیم والیبال است، برای بررسی احتمال عینکی بودنش، دیگر همهٔ دانش‌آموزان را در نظر نمی‌گیریم؛ فقط اعضای تیم والیبال محدودهٔ بررسی ما هستند.

اگر AA پیشامد «عینکی بودن» و BB پیشامد «عضو تیم بودن» باشد، نماد P(A∣B)P(A|B) یعنی احتمال عینکی بودن، به شرط اینکه عضو تیم بودن را می‌دانیم. در حالت‌های هم‌شانس، تعداد اعضای عینکی تیم را بر تعداد کل اعضای همان تیم تقسیم می‌کنیم.

رابطهٔ کلی احتمال شرطی این است:

P(A∣B)=P(A∩B)P(B)P(B)>0P(A|B)=\frac{P(A\cap B)}{P(B)}\qquad P(B)>0

با جابه‌جایی همین رابطه داریم:

P(A∩B)=P(B)×P(A∣B)P(A\cap B)=P(B)\times P(A|B)

یعنی برای احتمال «هم عضو تیم و هم عینکی بودن»، احتمال عضو تیم بودن را در احتمال عینکی بودن در میان اعضای تیم ضرب می‌کنیم. این رابطه به مستقل بودن دو پیشامد نیاز ندارد؛ نباید احتمال شرطی را بی‌دلیل با P(A)P(A) جایگزین کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۴

همهٔ مسیرها، بدون دوباره‌شماری

همهٔ مسیرها، بدون دوباره‌شماری

فرض کن از میان دانش‌آموزان یک مدرسه، یک نفر را به تصادف انتخاب می‌کنیم. کلاس‌های مدرسه را بخش‌های فضای نمونه در نظر بگیر: هر دانش‌آموز دقیقاً عضو یک کلاس است؛ نه کسی بیرون می‌ماند، نه کسی در دو کلاس شمرده می‌شود. چنین تقسیم‌بندی‌ای را افراز می‌نامیم.

حالا پیشامد BB را «عضو کتابخانه بودنِ دانش‌آموز انتخاب‌شده» بگیر. اعضای کتابخانه را می‌توان بر اساس کلاسشان جدا کرد. اگر کلاس‌ها را با A1A_1 تا AnA_n نشان دهیم، بخش مربوط به کلاس AiA_i همان B∩AiB\cap A_i است؛ یعنی دانش‌آموز هم عضو کتابخانه است و هم در آن کلاس قرار دارد.

این بخش‌ها دو به دو ناسازگارند؛ یعنی هیچ دو بخش با هم رخ نمی‌دهند، چون فرد انتخاب‌شده در دو کلاس نیست. از طرفی، همهٔ حالت‌های پیشامد BB را پوشش می‌دهند. پس:

P(B)=P(B∩A1)+⋯+P(B∩An)P(B)=P(B\cap A_1)+\cdots+P(B\cap A_n)

نکتهٔ اصلی این است: برای جمع‌کردن احتمال بخش‌ها، باید مطمئن شویم هیچ حالتی جا نیفتاده و هیچ حالتی دوباره شمرده نشده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵

در هر مسیر ضرب، بین مسیرها جمع

در هر مسیر ضرب، بین مسیرها جمع

فرض کن برای برنده‌شدن در یک مسابقه، ابتدا نوع سؤال مشخص می‌شود. احتمال موفقیت تو برای هر نوع سؤال متفاوت است؛ پس برای محاسبهٔ احتمال کلی برد، باید احتمال انتخاب هر نوع سؤال را هم در نظر بگیری.

اگر مسیرهای A1A_1 تا AnA_n همهٔ حالت‌ها را بپوشانند و هم‌پوشانی نداشته باشند، برای پیشامد دلخواه BB داریم:

P(B)=∑i=1nP(Ai)P(B∣Ai)P(B)=\sum_{i=1}^{n}P(A_i)P(B\mid A_i)

این همان قانون احتمال کل است. نماد ∑\sum یعنی عبارت‌های مشخص‌شده را جمع کن.

روش کار ساده است:

  • در هر مسیر ضرب کن: احتمال ورود به مسیر را در احتمال وقوع پیشامد مورد نظر به شرط آن مسیر ضرب کن.
  • بین مسیرها جمع کن: سهم همهٔ مسیرها را با هم جمع کن.

پس احتمال کل، یک میانگین وزن‌دار از احتمال‌های شرطی است؛ وزن هر مسیر، احتمال انتخاب آن است. میانگین ساده فقط وقتی روش مناسبی است که مسیرها هم‌احتمال باشند. مثلاً اگر بیشتر اوقات سؤال ادبیات انتخاب شود، احتمال موفقیت در ادبیات هم سهم بیشتری در احتمال کلی برد دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۶

وقتی مرحلهٔ اول، ظرف را تغییر می‌دهد

وقتی مرحلهٔ اول، ظرف را تغییر می‌دهد

در مسئلهٔ انتقال مهره، مرحلهٔ اول فقط یک انتخاب نیست؛ محتویات ظرف دوم را هم عوض می‌کند. پس برای احتمال انتخاب بعدی، باید ظرف دوم را پس از انتقال تصور کنیم، نه پیش از آن.

فرض کن ظرف دوم ابتدا 55 مهرهٔ سبز و 77 مهرهٔ آبی دارد. دو مسیر پیش روی ماست:

  • انتقال سبز: ظرف دوم حالا 66 مهرهٔ سبز و 77 مهرهٔ آبی دارد؛ پس احتمال انتخاب سبز در این مسیر 613\frac{6}{13} است.
  • انتقال آبی: ظرف دوم حالا 55 مهرهٔ سبز و 88 مهرهٔ آبی دارد؛ پس احتمال انتخاب سبز در این مسیر 513\frac{5}{13} است.

دقت کن: در هر دو مسیر، تعداد کل مهره‌های ظرف دوم یکی بیشتر شده است؛ اما تعداد سبزها فقط در مسیر انتقال سبز افزایش یافته است. برای ادامهٔ حل با قانون احتمال کل، احتمال هر مسیر را در احتمال شرطیِ همان مسیر ضرب می‌کنیم و حاصل‌ها را جمع می‌کنیم.

عادت مفید: کنار هر شاخه، ترکیب تازهٔ ظرف مقصد را بنویس؛ این کار جلوی استفادهٔ اشتباه از تعدادهای اولیه را می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۸

مثال حل‌شده

جعبهٔ اول شامل 1212 لامپ است که 66 تای آن معیوب‌اند و جعبهٔ دوم شامل 9696 لامپ است که 44 تای آن معیوب‌اند. یکی از جعبه‌ها را با احتمال برابر انتخاب می‌کنیم و سپس یک لامپ را به تصادف از همان جعبه برمی‌داریم؛ احتمال معیوب بودن آن چقدر است؟

  1. مسیر انتخاب جعبهٔ اول را A1A_1، مسیر انتخاب جعبهٔ دوم را A2A_2 و معیوب بودن لامپ را BB می‌نامیم؛ انتخاب لامپ حتماً از یکی از این دو مسیر انجام می‌شود.

  2. چون جعبه‌ها با احتمال برابر انتخاب می‌شوند، داریم: P(A1)=P(A2)=12P(A_1)=P(A_2)=\frac{1}{2}؛ بزرگ‌تر بودن جعبهٔ دوم، احتمال انتخاب خودِ جعبه را بیشتر نمی‌کند.

  3. احتمال معیوب بودن را در هر جعبه جدا حساب می‌کنیم: P(B∣A1)=612=12P(B|A_1)=\frac{6}{12}=\frac{1}{2} و P(B∣A2)=496=124P(B|A_2)=\frac{4}{96}=\frac{1}{24}.

  4. در هر مسیر ضرب و بین مسیرها جمع می‌کنیم: P(B)=12×12+12×124=14+148=1348P(B)=\frac{1}{2}\times\frac{1}{2}+\frac{1}{2}\times\frac{1}{24}=\frac{1}{4}+\frac{1}{48}=\frac{13}{48}.

  5. برای بررسی، جواب بین 124\frac{1}{24} و 12\frac{1}{2} است؛ نسبت 10108\frac{10}{108} مناسب نیست، چون آزمایش با انتخاب هم‌احتمال یک لامپ از مجموع دو جعبه شروع نشده است.

جواب: احتمال معیوب بودن لامپ انتخاب‌شده برابر 1348\frac{13}{48} است.

نکات مهم

  • احتمال شرطی را در محدودهٔ شرط حساب می‌کنیم و با رابطهٔ P(A∩B)=P(A)P(B∣A)P(A\cap B)=P(A)P(B|A) احتمال رخ دادن هم‌زمان را به دست می‌آوریم.
  • در قانون احتمال کل، مسیرها همهٔ حالت‌ها را بدون هم‌پوشانی پوشش می‌دهند و احتمال نهایی از رابطهٔ P(B)=∑i=1nP(Ai)P(B∣Ai)P(B)=\sum_{i=1}^{n}P(A_i)P(B|A_i) به دست می‌آید.
  • در مسئله‌های انتقال مهره، پیش از محاسبهٔ احتمال شرطی هر مسیر، تعداد مهره‌های مطلوب و تعداد کل مهره‌های ظرف مقصد را به‌روز می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۴۹ تا ۱۵۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

فارسی:

در این درس یاد می‌گیری صفحه‌های فرستاده‌شده را به‌عنوان فهرست منابع تشخیص بدهی و بدانی چرا برای یادگیری احتمال باید صفحه‌های متن آن درس را داشته باشی.

پیش از شروع

اگر صفحه‌ای پر از نام نویسندگان و عنوان کتاب‌ها باشد، آیا می‌توان از روی آن درس احتمال را یاد گرفت؟

صفحه‌های فرستاده‌شده فهرست منابع کتاب‌اند، نه متن درس احتمال؛ عنوان «فارسی» هم زبان منابع را مشخص می‌کند. پس ابتدا روشن می‌کنیم این صفحه‌ها چه اطلاعاتی دارند؛ برای آموزش احتمال و حل مثال آن، لازم است صفحه‌های خود درس را بفرستی.

منابع فارسی، نه درس فارسی

منابع فارسی، نه درس فارسی

فرض کن برای یادگیری احتمال، کتاب را باز کرده‌ای و به صفحه‌ای رسیده‌ای که پر از نام نویسندگان، عنوان کتاب‌ها و نام ناشران است. آیا این صفحه، متن درس است؟

بالای صفحهٔ ۱۴۹ عنوان «منابع» آمده و زیر آن «فارسی» نوشته شده است. اینجا «فارسی» نام یک درس نیست؛ یعنی منابع این بخش به زبان فارسی نوشته یا به فارسی ترجمه شده‌اند. این فهرست، مشخصات آثاری را معرفی می‌کند که در تهیهٔ کتاب درسی از آن‌ها استفاده شده است.

مثلاً عبارت «ترجمهٔ حمیدی، ارشک.» مشخص می‌کند مترجم یکی از این آثار چه کسی است؛ نه اینکه یک مفهوم ریاضی را توضیح بدهد.

پس پیش از شروع مطالعه، نوع صفحه را تشخیص بده. فهرست منابع به تو کمک می‌کند آثار مورد استفاده را بشناسی، اما برای یادگیری احتمال و حل تمرین‌هایش، باید صفحه‌های متن همان درس را داشته باشی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹

ادامهٔ منابع به زبان انگلیسی

ادامهٔ منابع به زبان انگلیسی

حالا به صفحهٔ ۱۵۱ نگاه کن. زیر عنوان «انگلیسی»، نام نویسندگان و کتاب‌ها به زبان انگلیسی آمده است. این بخش هم ادامهٔ فهرست منابع کتاب است؛ فقط زبانِ آثاری که معرفی می‌شوند تغییر کرده است.

برای نمونه، عبارت «Calculus with Applications.» عنوان یکی از کتاب‌های این فهرست است، نه نام یک درس تازه در کتاب تو. کنار عنوان‌ها، اطلاعاتی مانند نام نویسنده، سال انتشار و ناشر دیده می‌شود. این مشخصات کمک می‌کنند یک منبع را پیدا و شناسایی کنیم.

مثل وقتی که در پایان یک گزارش، نام کتاب‌ها و وبگاه‌های استفاده‌شده را می‌نویسی، اینجا هم با معرفی منابع روبه‌رو هستیم، نه توضیح و تمرین احتمال. پس عنوان یک کتاب در فهرست منابع را با عنوان درس اشتباه نگیر؛ برای یادگیری احتمال، به صفحه‌های متن همان درس نیاز داریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۱

مثال حل‌شده

در صفحهٔ ۱۵۰ نام کتاب «هندسه (۱)» همراه با نام نویسندگان و اطلاعات انتشار آمده است. چگونه تشخیص می‌دهی که این مورد، منبع است یا تمرین درسی؟

  1. جای این عبارت را بررسی می‌کنیم: در ادامهٔ فهرست منابع قرار دارد.

  2. اطلاعات همراه آن را می‌خوانیم: نام نویسندگان، سال انتشار و ناشر، مشخصات شناسایی یک کتاب‌اند.

  3. دنبال صورت مسئله می‌گردیم: در این مورد پرسش یا خواسته‌ای برای حل کردن وجود ندارد؛ پس با معرفی منبع روبه‌رو هستیم.

جواب: این مورد معرفی یک منبع است، نه تمرین هندسه؛ از صفحه‌های فعلی نمی‌توان یک مثال محاسباتیِ درس احتمال استخراج کرد.

نکات مهم

  • صفحه‌های ۱۴۹ تا ۱۵۱ فهرست منابع کتاب‌اند، نه متن آموزشی درس احتمال.
  • بخش‌های «فارسی» و «انگلیسی» منابع را بر اساس زبان آن‌ها جدا می‌کنند، نه موضوع درس‌ها.
  • برای یادگیری احتمال و حل تمرین‌هایش، لازم است صفحه‌های خودِ درس را داشته باشیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۵۱ تا ۱۵۲ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

انگلیسی:

در این درس یاد می‌گیری فهرست منابع انگلیسی و فهرست مشارکت‌کنندگان در اعتبارسنجی را بخوانی و نقش متفاوت آن‌ها را در تهیه و بهبود کتاب توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا در پایان کتاب ریاضی، هم نام کتاب‌های انگلیسی آمده و هم نام معلمانی از استان‌های مختلف؟

این دو فهرست دو نقش متفاوت دارند: یکی منابع مورد استفاده را معرفی می‌کند و دیگری از معلمانی نام می‌برد که با نظرهایشان به بهترشدن کتاب کمک کرده‌اند. این صفحه‌ها آموزش مبحث تازه‌ای از احتمال نیستند؛ دربارهٔ پشتوانهٔ علمی و فرایند بهبود کتاب‌اند.

ردّ منابع کتاب را بگیریم

ردّ منابع کتاب را بگیریم

اگر بخواهی یکی از کتاب‌های معرفی‌شده در پایان کتاب ریاضی را پیدا کنی، از کجا می‌فهمی دنبال چه اثری بگردی؟ فهرست منابع، نشانیِ آثار را به تو می‌دهد. صفحهٔ ۱۵۱ فهرستی از منابع انگلیسی است، نه آموزش زبان انگلیسی یا مبحث تازه‌ای از احتمال.

در هر مدخل، معمولاً نام نویسنده، سال انتشار، عنوان اثر و اطلاعات ناشر دیده می‌شود. این بخش‌ها کنار هم کمک می‌کنند کتاب موردنظر را شناسایی و پیگیری کنی؛ درست مثل وقتی که برای پیدا کردن یک رمان، هم نام کتاب و هم نام نویسنده‌اش را جست‌وجو می‌کنی.

برای نمونه، در مدخل مربوط به نویسندگان Lial، Greenwell و Ritchey، عبارت «Calculus with Applications» عنوان کتاب است؛ نام‌های پیش از آن، نویسندگان را معرفی می‌کنند و Pearson Education نام ناشر است. پس هنگام خواندن منبع، باید نقش این اطلاعات را از هم جدا کنی؛ عنوان اثر را نباید با نام نویسنده یا ناشر اشتباه گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۱

نقش معلمان در بهبود کتاب

نقش معلمان در بهبود کتاب

اگر در یک تمرین، عبارت مبهمی ببینی، کسی که تجربهٔ تدریس دارد چگونه می‌تواند به روشن‌تر شدن آن کمک کند؟ معلمان هنگام تدریس می‌بینند کدام توضیح‌ها برای دانش‌آموزان روشن است و کدام بخش‌ها ممکن است نیاز به اصلاح داشته باشد.

اعتبارسنجی کتاب فرصتی برای جمع‌آوری این نظرها و کمک به شناسایی اشکال‌ها و بهبود محتواست. در صفحهٔ ۱۵۲ توضیح داده شده که سامانه‌ای برخط برای دریافت نظر معلمان دربارهٔ کتاب‌های تازه‌تألیف راه‌اندازی شده است. هدف این کار، عرضهٔ کتاب با اشکال‌های کمتر از همان سال نخست چاپ است؛ نه ادعای بی‌اشکال بودن آن.

مثلاً معلمی ممکن است متوجه شود صورت یک سؤال دو برداشت متفاوت دارد و پیشنهاد کند عبارت آن روشن‌تر شود. این نمونه‌ای از کمک به بهبود کتاب است.

جدول پایانی، نام و استان محل خدمت شماری از مشارکت‌کنندگان را معرفی می‌کند. برای نمونه، یوسف امیریان با استان کرمانشاه آمده است. این جدول برای قدردانی و معرفی مشارکت‌کنندگان است؛ نه فهرست نویسندگان منابع انگلیسی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۲

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی نام «سالیوان» را در فهرست منابع انگلیسی و نام «یوسف امیریان» را در جدول صفحهٔ بعد می‌بیند و می‌گوید: «چون نام هر دو در پایان کتاب آمده، پس نقش یکسانی داشته‌اند.» آیا نتیجه‌گیری او درست است؟

  1. ابتدا به عنوان بخش‌ها نگاه می‌کنیم: یکی فهرست منابع انگلیسی است و دیگری فهرست مشارکت‌کنندگان در اعتبارسنجی.

  2. کنار نام سالیوان، مشخصات یک اثر، از جمله عنوان و سال انتشار، آمده است؛ پس این نام در جایگاه نویسندهٔ یک منبع معرفی شده است.

  3. کنار نام یوسف امیریان، استان محل خدمت نوشته شده و عنوان جدول نقش او را مشارکت در اعتبارسنجی مشخص می‌کند.

  4. بنابراین، جای قرار گرفتن نام‌ها در پایان کتاب برای تشخیص نقش کافی نیست؛ باید عنوان بخش و اطلاعات همراه هر نام را بخوانیم.

جواب: نه؛ نام سالیوان در جایگاه نویسندهٔ یک منبع آمده است، اما یوسف امیریان در فهرست مشارکت‌کنندگان در اعتبارسنجی معرفی شده است.

نکات مهم

  • فهرست منابع انگلیسی با اطلاعاتی مانند نام نویسنده، عنوان و سال انتشار، به شناسایی و پیگیری آثار کمک می‌کند.
  • در اعتبارسنجی کتاب، نظرهای معلمان برای یافتن اشکال‌ها و بهبود محتوای کتاب دریافت می‌شود.
  • جدول پایانی نام شماری از مشارکت‌کنندگان در اعتبارسنجی و استان محل خدمت آن‌ها را نشان می‌دهد، نه مشخصات منابع کتاب را.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۷ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۷ ریاضی دوازدهم · رایگان