درس ۱ · صفحهٔ ۱۰۱ تا ۱۱۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: اکسترممهای تابع
در این درس یاد میگیری با علامت مشتق، بازههای یکنوایی و اکسترممهای نسبی تابع را تشخیص بدهی، نقاط بحرانی را پیدا کنی و اکسترممهای مطلق تابع پیوسته را در یک بازهٔ بسته به دست آوری.
پیش از شروع
اگر مماس بر نمودار تابع در نقطهای افقی باشد، آیا حتماً به یک قله یا دره رسیدهایم؟
نه لزوماً! ممکن است نمودار در آن نقطه لحظهای شیب صفر داشته باشد، اما همچنان به صعودش ادامه دهد؛ برای تشخیص قله یا دره باید رفتار تابع در دو طرف نقطه را هم بررسی کنیم.
علامت مشتق، جهت حرکت تابع
علامت مشتق، جهت حرکت تابع
وقتی روی نمودار از چپ به راست حرکت میکنی، از کجا بفهمی نمودار بالا میرود یا پایین میآید؟ مشتق، شیب خط مماس است؛ پس علامتش راهنمای توست. مثل مسیر پیادهروی: شیب رو به بالا، شیب رو به پایین و مسیر افقی، سه وضعیت متفاوتاند.
در یک بازه از دامنه که تابع مشتقپذیر است:
- اگر در تمام بازه باشد، تابع اکیداً صعودی است؛ یعنی با افزایش ورودی، مقدار تابع بیشتر میشود.
- اگر در تمام بازه باشد، تابع اکیداً نزولی است؛ یعنی با افزایش ورودی، مقدار تابع کمتر میشود.
- اگر در تمام بازه باشد، تابع ثابت است.
بنابراین برای بررسی جهت حرکت تابع، بهجای محاسبهٔ مقدار تابع در تعداد زیادی نقطه، مشتق را تعیین علامت میکنیم.
حواست باشد: علامت مشتق با علامت خود تابع فرق دارد. ممکن است نمودار زیر محور افقی باشد، اما رو به بالا حرکت کند؛ در این صورت مقدار تابع منفی است، ولی مشتقش میتواند مثبت باشد. همچنین صفر بودن مشتق فقط در یک نقطه، ثابت بودن تابع در یک بازه را نشان نمیدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴
قله و دره در نزدیکی یک نقطه
قله و دره در نزدیکی یک نقطه
تصور کن در مسیری کوهستانی روی یک قلهٔ کوچک ایستادهای؛ از اطراف نزدیکت بالاتری، اما شاید دورتر قلهای بلندتر باشد. واژهٔ نسبی در ریاضی هم همین مقایسهٔ محلی را میرساند.
تابع در نقطهٔ داخلی دامنه به طول ماکزیمم نسبی دارد اگر بتوان همسایگیای پیرامون پیدا کرد که برای همهٔ های آن، باشد. برای مینیمم نسبی، جهت مقایسه برعکس است: . پس لازم نیست مقدار تابع را با همهٔ دامنه مقایسه کنیم؛ یک همسایگی کافی است.
طول نقطه با مقدار اکسترمم فرق دارد: اگر نقطهٔ ماکزیمم نسبی باشد، طول آن و مقدار ماکزیمم نسبی است؛ خود نقطه هم با هر دو مختصه مشخص میشود.
به علامتهای مقایسه دقت کن: برابر بودن با مقدارهای نزدیک هم مجاز است؛ لازم نیست قله یا دره حتماً نوکتیز باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۵
نقاط بحرانی؛ نامزدهای بررسی
نقاط بحرانی؛ نامزدهای بررسی
برای پیدا کردن قلهها و درههای نسبی، اول باید بدانیم کدام نقطهها ارزش بررسی دارند. نقطهٔ بحرانی نقطهای از دامنهٔ تابع است که یکی از این دو وضعیت را داشته باشد:
- مشتق در آن صفر باشد: ؛ یعنی مماس افقی باشد.
- مشتق در آن موجود نباشد؛ مثلاً نمودار در آن گوشه داشته باشد.
شرط مهم این است که خود تابع در آن نقطه تعریف شده باشد. پس جایی که تابع اصلاً مقدار ندارد، نقطهٔ بحرانی نیست.
هر اکسترمم نسبی یک نقطهٔ بحرانی است؛ اما برعکس آن همیشه درست نیست! مثل فهرست نامزدهاست: وارد شدن به فهرست، به معنای انتخاب شدن نیست.
برای دیدن این تفاوت، نمودار را به یاد بیاور. در مبدأ، مماس افقی است و مشتق صفر میشود؛ پس این نقطه بحرانی است. بااینحال، سمت چپ مبدأ مقدارهای منفی و سمت راست آن مقدارهای مثبت داریم؛ بنابراین مبدأ نه قله است و نه دره. بحرانی بودن، فقط دعوت به بررسی بیشتر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶
آزمون مشتق اول
آزمون مشتق اول
برای تشخیص قله یا دره، فقط به صفر شدن مشتق نگاه نکن؛ علامت مشتق در دو طرف نقطه مهم است. مثل راه رفتن روی مسیری که اول سربالایی و بعد سرازیری است: محل تغییر مسیر، قله است.
فرض کن طول یک نقطهٔ بحرانی باشد، تابع در پیوسته باشد و در نزدیکی آن، بهجز خودِ ، مشتق داشته باشد؛ این همان «همسایگی محذوف» است. حالا از چپ به راست، علامت مشتق را بررسی کن:
- اگر از مثبت به منفی تغییر کند، تابع اول بالا میرود و بعد پایین میآید؛ پس در ماکزیمم نسبی دارد.
- اگر از منفی به مثبت تغییر کند، تابع اول پایین میآید و بعد بالا میرود؛ پس در مینیمم نسبی دارد.
- اگر مشتق در هر دو طرف مثبت، یا در هر دو طرف منفی باشد، تابع جهت حرکتش را عوض نمیکند؛ پس در آن نقطه هیچکدام را ندارد.
بنابراین، مماس افقی بهتنهایی نشانهٔ قله یا دره نیست؛ باید رفتار تابع در دو طرف نقطه را هم ببینی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸
بیشترین و کمترین مقدار در کل بازه
بیشترین و کمترین مقدار در کل بازه
بلندترین تپهٔ نزدیک تو لزوماً بلندترین نقطهٔ کل مسیر نیست! در اکسترمم نسبی فقط اطراف یک نقطه را بررسی میکردیم؛ اما در اکسترمم مطلق، مقایسه با تمام نقاط دامنه است. مقدار ماکزیمم مطلق از هیچ مقدار دیگری کوچکتر نیست و مقدار مینیمم مطلق از هیچ مقدار دیگری بزرگتر نیست.
اگر تابع روی بازهٔ بستهٔ پیوسته باشد، حتماً هر دو مقدار را دارد. برای پیدا کردنشان:
- مشتق را پیدا کن و نقاط بحرانی داخل بازه را مشخص کن؛ یعنی جاهایی که مشتق صفر است یا وجود ندارد، ولی خود تابع تعریف شده است.
- مقدار خود تابع را در این نقاط و در دو سر بازه، یعنی و ، حساب کن.
- بزرگترین مقدار، ماکزیمم مطلق و کوچکترین مقدار، مینیمم مطلق است.
دو سر بازه را جا نینداز! ممکن است بیشترین یا کمترین مقدار همانجا باشد، حتی اگر آن نقطه اکسترمم نسبی نباشد. همچنین قرار است مقدارهای را مقایسه کنیم، نه مقدارهای یا طول نقاط را.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱
مثال حلشده
برای تابع با دامنهٔ ، بازههای صعود و نزول، اکسترممهای نسبی و اکسترممهای مطلق را تعیین کن.
تابع چندجملهای است، پس روی بازهٔ بستهٔ پیوسته است و حتماً هر دو اکسترمم مطلق را دارد.
مشتق را به دست میآوریم: . ریشههای مشتق و هستند؛ فقط داخل بازهٔ موردنظر است.
در بازهٔ مشتق منفی و در بازهٔ مثبت است؛ بنابراین تابع ابتدا اکیداً نزولی و سپس اکیداً صعودی است.
در علامت مشتق از منفی به مثبت تغییر میکند؛ پس این نقطه مینیمم نسبی است. مقدار آن است؛ ماکزیمم نسبی نداریم و دو سر بازه را، مطابق تعریف این درس، اکسترمم نسبی نمیشماریم.
برای اکسترمم مطلق، مقدار تابع را در نقطهٔ بحرانی داخلی و دو سر بازه حساب میکنیم: ، و .
با مقایسهٔ این سه مقدار، کمترین مقدار در و بیشترین مقدار در است؛ پس نقاط مینیمم و ماکزیمم مطلق بهترتیب و هستند.
نکات مهم
- علامت مثبت یا منفی مشتق در یک بازه، بهترتیب صعود اکید یا نزول اکید تابع را نشان میدهد و صفر بودن مشتق در سراسر بازه به معنای ثابت بودن تابع است.
- اکسترمم نسبی با مقایسه در یک همسایگی تعریف میشود؛ هر نقطهٔ اکسترمم نسبی بحرانی است، اما برای تشخیص نوع آن میتوان با رعایت فرضهای آزمون مشتق اول، تغییر علامت مشتق را بررسی کرد.
- برای یافتن اکسترممهای مطلق تابع پیوسته روی بازهٔ بسته، مقدار تابع را در نقاط بحرانی داخل بازه و دو سر بازه مقایسه میکنیم.