۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۴ ریاضی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«مشتق»: ۵ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۶۵ تا ۱۰۰

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۶۵ تا ۶۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول: آشنایی با مفهوم مشتق

در این درس یاد می‌گیری شیب خط‌های قاطع را حساب کنی و با دنبال‌کردن تغییر شیب آن‌ها هنگام نزدیک‌شدن دو نقطه روی منحنی، مفهوم شیب خط مماس را توضیح بدهی.

پیش از شروع

آیا خطی که با یک منحنی بیش از یک نقطهٔ مشترک دارد، باز هم می‌تواند بر آن مماس باشد؟

بله! شرط «فقط یک نقطهٔ مشترک» برای مماس بر دایره کاربرد دارد، اما برای همهٔ منحنی‌ها کافی نیست. برای شناخت مماس در یک نقطه، باید ببینیم خط‌های قاطع با نزدیک‌شدن نقطهٔ دوم به آن نقطه، به چه خطی نزدیک می‌شوند.

شروع از شیب خط

شروع از شیب خط

وقتی از کنار یک جادهٔ سربالایی می‌گذری، فقط مقدار بالارفتن مهم نیست؛ مهم است این افزایش ارتفاع در چه فاصلهٔ افقی رخ می‌دهد. شیب خط هم همین مقایسه را انجام می‌دهد:

m=تغییر عمودیتغییر افقی=yB−yAxB−xA\displaystyle m=\frac{\text{تغییر عمودی}}{\text{تغییر افقی}}=\frac{y_B-y_A}{x_B-x_A}

برای حساب‌کردن شیب، دو نقطهٔ متمایز روی خط انتخاب کن و ترتیب کم‌کردن مختصات را در صورت و مخرج یکسان نگه دار. این فرمول برای خط غیرعمودی است؛ در خط عمودی، مخرج صفر می‌شود و شیب تعریف‌شده نیست.

برای فهمیدن علامت شیب، روی خط از چپ به راست حرکت کن:

  • اگر بالاتر بروی، شیب مثبت است.
  • اگر پایین‌تر بروی، شیب منفی است.
  • اگر ارتفاع تغییر نکند، خط افقی است و شیب آن صفر است.

پس منفی‌بودن شیب به معنای پایین‌بودن خط نسبت به محور افقی نیست؛ نشان می‌دهد خط هنگام حرکت به راست، پایین می‌آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

مماس همیشه تک‌برخورد نیست

مماس همیشه تک‌برخورد نیست

از هندسهٔ دایره به یاد داری که خط مماس، فقط یک نقطهٔ مشترک با دایره دارد. اما آیا می‌توانیم همین نشانه را برای هر منحنی به کار ببریم؟ نه؛ شکل منحنی مهم است.

یک منحنی ممکن است پیچ‌وخم داشته باشد. خطی که در یک نقطه بر آن مماس است، ممکن است در جای دیگری هم دوباره به منحنی برسد. پس داشتن چند نقطهٔ مشترک، لزوماً مماس‌بودن خط را رد نمی‌کند. از طرف دیگر، داشتن فقط یک نقطهٔ مشترک هم برای اثبات مماس‌بودن کافی نیست.

برای تصور بهتر، مسیر یک جادهٔ پرپیچ‌وخم را در نظر بگیر: خطی مستقیم ممکن است نزدیک یک نقطه، هم‌جهت با مسیر باشد، ولی دورتر دوباره مسیر را قطع کند.

بنابراین برای شناخت مماس، باید رفتار منحنی را نزدیک نقطهٔ موردنظر بررسی کنیم، نه اینکه فقط تعداد کل نقطه‌های مشترک را بشماریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

از قاطع به مماس

از قاطع به مماس

فرض کن روی یک جادهٔ خمیده، دو نقطه را با خط‌کش به هم وصل کرده‌ای. این خط، جهتِ بین آن دو نقطه را نشان می‌دهد؛ اما جهت جاده درست در یکی از آن‌ها را چطور پیدا کنیم؟

روی منحنی، نقطهٔ AA را ثابت نگه دار و نقطهٔ دیگری به نام BB انتخاب کن. خط گذرنده از این دو نقطه، خط قاطع است. حالا BB را روی منحنی به AA نزدیک کن؛ با جابه‌جایی آن، شیب خط قاطع هم ممکن است تغییر کند.

این نزدیک‌شدن را هم از سمت راستِ AA و هم از سمت چپِ آن تصور کن. اگر شیب قاطع‌ها از هر دو طرف به یک مقدار معین و مشترک نزدیک شود، آن مقدار را شیب خط مماس در AA می‌نامیم. به زبان ریاضی، این مقدار «حدِ شیب قاطع‌ها» است.

نکته این است که BB را نزدیک می‌کنیم، نه اینکه آن را روی AA بگذاریم؛ دو نقطهٔ متمایز، خط قاطع را مشخص می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

تغییرها را دنبال کن

تغییرها را دنبال کن

برای دنبال‌کردن شیب قاطع‌ها، بهتر است تغییر مختصات را نام‌گذاری کنیم. اگر نقطهٔ ثابت AA و نقطهٔ متحرک BB باشد، تغییر افقی برابر Δx=xB−xA\Delta x=x_B-x_A و تغییر عمودی برابر Δy=f(xB)−f(xA)\Delta y=f(x_B)-f(x_A) است. نماد Δ\Delta را «دلتا» می‌خوانیم و اینجا به معنی «تغییر» است. پس شیب قاطع می‌شود:

mAB=ΔyΔxm_{AB}=\frac{\Delta y}{\Delta x}

وقتی BB روی منحنی به AA نزدیک می‌شود، فاصلهٔ افقی آن‌ها کمتر می‌شود؛ یعنی Δx\Delta x به صفر نزدیک می‌شود. اگر BB از چپ نزدیک شود، Δx\Delta x منفی است و اگر از راست نزدیک شود، مثبت است.

اما یک تفاوت مهم را فراموش نکن: نزدیک‌شدن به صفر، برابرشدن با صفر نیست! در محاسبهٔ هر شیب قاطع، دو نقطه مختصات افقی متفاوت دارند؛ پس Δx≠0\Delta x\ne0 است. اگر همان ابتدا دو نقطه را یکی کنیم، مخرج صفر می‌شود و دیگر نمی‌توانیم این نسبت را حساب کنیم. برای رسیدن به شیب مماس، رفتار نسبت را هنگام نزدیک‌شدن بررسی می‌کنیم، نه با جای‌گذاری مستقیم صفر در مخرج.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

مثال حل‌شده

روی منحنی f(x)=−x2+10xf(x)=-x^2+10x، نقطهٔ A(2,f(2))A(2,f(2)) ثابت است و نقطهٔ متحرک BB مختصات افقی 2+h2+h دارد؛ hh عددی ناصفر و نزدیک به صفر است. شیب قاطع ABAB را برحسب hh به دست آور و بررسی کن با نزدیک‌شدن BB از دو طرف به AA، شیب مماس چه مقداری خواهد بود.

  1. ارتفاع نقطهٔ ثابت را حساب می‌کنیم: f(2)=−(2)2+10(2)=16f(2)=-(2)^2+10(2)=16؛ پس A(2,16)A(2,16) است.

  2. ارتفاع نقطهٔ متحرک برابر است با f(2+h)=−(2+h)2+10(2+h)=16+6h−h2f(2+h)=-(2+h)^2+10(2+h)=16+6h-h^2.

  3. تغییرها را می‌نویسیم: Δx=(2+h)−2=h\Delta x=(2+h)-2=h و Δy=(16+6h−h2)−16=6h−h2\Delta y=(16+6h-h^2)-16=6h-h^2.

  4. چون h≠0h\ne0 است، می‌توانیم ساده کنیم: mAB=6h−h2h=6−hm_{AB}=\frac{6h-h^2}{h}=6-h.

  5. از سمت راست، برای h=0.1h=0.1 و h=0.01h=0.01 شیب‌ها به‌ترتیب 5.95.9 و 5.995.99 هستند؛ از سمت چپ، برای h=−0.1h=-0.1 و h=−0.01h=-0.01 شیب‌ها 6.16.1 و 6.016.01 می‌شوند.

  6. رابطهٔ mAB=6−hm_{AB}=6-h نشان می‌دهد وقتی hh از هر دو طرف به صفر نزدیک شود، شیب قاطع‌ها به 66 نزدیک می‌شود؛ بنابراین شیب مماس در AA برابر 66 است، بدون اینکه در کسر اولیه h=0h=0 بگذاریم.

جواب: شیب قاطع‌های بررسی‌شده از سمت راست کمتر از 66 و از سمت چپ بیشتر از 66 است؛ با نزدیک‌شدن نقطهٔ متحرک به AA، این شیب‌ها به 66 نزدیک می‌شوند، پس شیب مماس برابر 66 است.

نکات مهم

  • شیب خط از نسبت تغییر عمودی به تغییر افقی، یعنی m=ΔyΔxm=\frac{\Delta y}{\Delta x}، به دست می‌آید و علامت آن جهت بالا یا پایین رفتن خط را هنگام حرکت به راست نشان می‌دهد.
  • برای منحنی دلخواه، تعداد نقطه‌های مشترک خط و منحنی به‌تنهایی معیار تشخیص مماس‌بودن نیست.
  • اگر با نزدیک‌شدن نقطهٔ متحرک از دو طرف به نقطهٔ ثابت، شیب قاطع‌ها به یک مقدار معین نزدیک شود، آن مقدار شیب مماس است؛ در هر قاطع نیز Δx≠0\Delta x\ne0 است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۶۹ تا ۷۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول | آشنایی با مفهوم مشتق

در این درس یاد می‌گیری مشتق تابع در یک نقطه را با رابطهٔ f′(a)=lim⁡x→af(x)−f(a)x−af'(a)=\lim_{x\to a}\frac{f(x)-f(a)}{x-a} محاسبه کنی و ارتباط آن را با تعریف مشتق به کمک hh توضیح بدهی.

پیش از شروع

برای پیدا کردن شیب مماس، همیشه باید با hh کار کنیم؟ اگر مختصات نقطهٔ متحرک را مستقیماً xx بگیریم، چه چیزی عوض می‌شود؟

فقط شیوهٔ نوشتن فاصلهٔ افقی عوض می‌شود: به‌جای hh می‌نویسیم x−ax-a. وقتی xx به aa نزدیک می‌شود، این فاصله به صفر میل می‌کند؛ پس می‌توانیم همان مشتق را با ظاهری دیگر حساب کنیم.

شیب قاطع با مختصات نقطهٔ متحرک

شیب قاطع با مختصات نقطهٔ متحرک

فرض کن روی نمودار تابع، نقطهٔ A=(a,f(a))A=(a,f(a)) ثابت است و نقطهٔ دیگری به نام B=(x,f(x))B=(x,f(x)) انتخاب می‌کنیم. خطی که از این دو نقطه می‌گذرد، خط قاطع است.

برای محاسبهٔ شیب، درست مثل محاسبهٔ شیب یک مسیر سربالایی، تغییر ارتفاع را بر تغییر افقی تقسیم می‌کنیم:

  • تغییر عمودی از AA به BB برابر است با f(x)−f(a)f(x)-f(a).
  • تغییر افقی در همان جهت برابر است با x−ax-a.

پس شیب خط قاطع می‌شود:

mAB=f(x)−f(a)x−am_{AB}=\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

در این رابطه باید x≠ax\ne a باشد؛ چون برای رسم قاطع به دو نقطهٔ متمایز نیاز داریم و مخرج هم نباید صفر شود. همچنین ترتیب تفریق‌ها باید هماهنگ باشد: اگر در صورت، مقدار مربوط به AA را از مقدار مربوط به BB کم می‌کنی، در مخرج هم همین ترتیب را نگه دار. این رابطه فعلاً شیب خط قاطع را می‌دهد، نه لزوماً شیب مماس.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

از شیب قاطع به مشتق

از شیب قاطع به مشتق

تصور کن روی نمودار زوم می‌کنی: نقطهٔ ثابت AA همان‌جاست، اما نقطهٔ متحرک BB روی منحنی به آن نزدیک می‌شود. شیب خط قاطع، یعنی f(x)−f(a)x−a\frac{f(x)-f(a)}{x-a}، ممکن است به عدد مشخصی نزدیک شود؛ این عدد، شیب مماس و مشتق تابع در آن نقطه است.

برای رسیدن به مشتق، باید xx هم از راست و هم از چپ به aa نزدیک شود و شیب‌ها در هر دو حالت به یک عدد متناهی برسند. در این صورت می‌نویسیم:

f′(a)=lim⁡x→af(x)−f(a)x−af'(a)=\lim_{x\to a}\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

این تعریف تازه‌ای نیست! در روش قبلی، فاصلهٔ افقی دو نقطه را hh می‌نامیدیم. اینجا همان فاصله برابر است با:

h=x−ax=a+hh=x-a \qquad x=a+h

پس وقتی x→ax\to a، داریم h→0h\to 0؛ فقط نام‌گذاری عوض شده است. دقت کن که هنگام نزدیک‌شدن، x≠ax\ne a است؛ قرار نیست با گذاشتن مستقیم x=ax=a، کسری با مخرج صفر بسازیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

اول ساده‌سازی، بعد محاسبهٔ حد

اول ساده‌سازی، بعد محاسبهٔ حد

در دستور جدید مشتق، از کجا شروع کنیم؟ اول مقدار f(a)f(a) را حساب می‌کنیم و بعد آن را در رابطهٔ زیر قرار می‌دهیم:

f′(a)=lim⁡x→af(x)−f(a)x−af'(a)=\lim_{x\to a}\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

اگر با جای‌گذاری مستقیم به حالت 00\frac{0}{0} رسیدی، این جواب حد نیست؛ یعنی هنوز باید عبارت را بررسی و ساده کنی. برای تابع‌های چندجمله‌ای، تجزیهٔ صورت اغلب کمک می‌کند عامل x−ax-a را پیدا کنیم و با مخرج ساده کنیم.

شاید بپرسی: «مگر x−ax-a به صفر نمی‌رسد؛ پس چطور آن را حذف کنیم؟» نکته همین‌جاست: هنگام نزدیک‌شدن به aa، مقدار xx با خودِ aa برابر نیست؛ پس برای x≠ax\ne a، این عامل ناصفر است و می‌توان آن را ساده کرد. حد دربارهٔ رفتار تابع نزدیک نقطه است، نه لزوماً مقدار کسر در خود نقطه.

پس مسیر کار این است: محاسبهٔ f(a)f(a)، تشکیل کسر، ساده‌سازی و سپس محاسبهٔ حد. اگر عامل مشترکی پیدا نشد، نباید چیزی را بی‌دلیل حذف کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

مثال حل‌شده

اگر f(x)=x2+3f(x)=x^2+3 باشد، با دستور f′(a)=lim⁡x→af(x)−f(a)x−af'(a)=\lim_{x\to a}\frac{f(x)-f(a)}{x-a} مقدار f′(−2)f'(-2) را به دست آور.

  1. مقدار تابع را در نقطهٔ موردنظر حساب می‌کنیم: f(−2)=(−2)2+3=7f(-2)=(-2)^2+3=7.

  2. در دستور مشتق قرار می‌دهیم: f′(−2)=lim⁡x→−2x2+3−7x−(−2)=lim⁡x→−2x2−4x+2f'(-2)=\lim_{x\to -2}\frac{x^2+3-7}{x-(-2)}=\lim_{x\to -2}\frac{x^2-4}{x+2}.

  3. صورت را با اتحاد مزدوج تجزیه می‌کنیم: x2−4=(x−2)(x+2)x^2-4=(x-2)(x+2).

  4. چون در محاسبهٔ حد x≠−2x\ne -2 است، عامل x+2x+2 را ساده می‌کنیم: f′(−2)=lim⁡x→−2(x−2)f'(-2)=\lim_{x\to -2}(x-2).

  5. اکنون حد را حساب می‌کنیم: f′(−2)=−2−2=−4f'(-2)=-2-2=-4.

جواب: f′(−2)=−4f'(-2)=-4؛ پس شیب خط مماس در نقطهٔ (−2,7)(-2,7) برابر با −4-4 است.

نکات مهم

  • شیب خط قاطعِ گذرنده از (a,f(a))(a,f(a)) و (x,f(x))(x,f(x)) برای x≠ax\ne a برابر با f(x)−f(a)x−a\frac{f(x)-f(a)}{x-a} است.
  • اگر حدِ دوطرفهٔ این شیب با نزدیک‌شدن xx به aa موجود و متناهی باشد، مقدار آن f′(a)f'(a) است و با تعریف مشتق به کمک h=x−ah=x-a تفاوتی ندارد.
  • برای محاسبه، ابتدا f(a)f(a) را پیدا می‌کنیم، سپس در صورت امکان کسر را برای x≠ax\ne a ساده می‌کنیم و در پایان حد می‌گیریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۷۳ تا ۷۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول | آشنایی با مفهوم مشتق

در این درس یاد می‌گیری مشتق را با دو تعریف حدی حساب کنی، آن را به‌عنوان شیب خط مماس روی نمودار تفسیر کنی و معادلهٔ خط مماس را بنویسی.

پیش از شروع

ممکن است نقطه‌ای از نمودار بالای محور افقی باشد، اما مشتق تابع در همان نقطه منفی باشد؟

بله؛ ارتفاع نقطه و شیب نمودار دو چیز متفاوت‌اند. ممکن است نقطه بالای محور افقی باشد، ولی خط مماس در آن نقطه از چپ به راست پایین برود؛ در این حالت مقدار تابع مثبت و مشتق آن منفی است.

از خط قاطع تا خط مماس

از خط قاطع تا خط مماس

تصور کن نمودار، مسیر یک جاده باشد. شیب خطی که دو نقطهٔ مسیر را به هم وصل می‌کند، لزوماً شیب مسیر در همان نقطهٔ شروع نیست. برای فهمیدن شیب در آن نقطه، باید نقطهٔ دوم را به آن نزدیک کنیم.

روی نمودار تابع، نقطهٔ ثابت A=(a,f(a))A=(a,f(a)) و نقطهٔ متحرک B=(x,f(x))B=(x,f(x)) را در نظر بگیر. خط گذرنده از این دو نقطه قاطع نام دارد و شیبش برابر است با:

mAB=f(x)−f(a)x−am_{AB}=\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

حالا BB را روی منحنی به AA نزدیک کن؛ یعنی xx به aa نزدیک شود، اما با آن برابر نشود. اگر شیب قاطع از هر دو طرف به یک عدد متناهی برسد، آن عدد شیب خط مماس در AA است و آن را مشتق تابع در aa می‌نامیم:

f′(a)=lim⁡x→af(x)−f(a)x−af'(a)=\lim_{x\to a}\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

پس مشتق، شیب یک قاطع مشخص نیست؛ حد شیب قاطع‌ها است. قرار دادن مستقیم x=ax=a هم مجاز نیست، چون مخرج کسر صفر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

دو راه برای محاسبهٔ مشتق

دو راه برای محاسبهٔ مشتق

برای پیدا کردن مشتق در aa، می‌توانی فاصلهٔ نقطهٔ دوم از aa را با hh نشان بدهی:

f′(a)=lim⁡h→0f(a+h)−f(a)hf'(a)=\lim_{h\to0}\frac{f(a+h)-f(a)}{h}

یا مستقیماً طول نقطهٔ دوم را xx بنامی:

f′(a)=lim⁡x→af(x)−f(a)x−af'(a)=\lim_{x\to a}\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

این‌ها دو تعریف جداگانه نیستند؛ دو شکل از یک تعریف‌اند. با جای‌گذاری x=a+hx=a+h، داریم h=x−ah=x-a؛ پس نزدیک‌شدن hh به صفر همان نزدیک‌شدن xx به aa است.

کدام را انتخاب کنیم؟ شکلی که عبارت تابع را ساده‌تر می‌کند. در هر دو روش، اگر جای‌گذاری مستقیم به حالت 00\frac{0}{0} رسید، این حالت جواب نیست؛ باید ابتدا عبارت را، مثلاً با بسط یا تجزیه، ساده کنی و بعد حد بگیری.

یادت باشد هنگام محاسبهٔ حد، h≠0h\ne0 و x≠ax\ne a است؛ بنابراین حذف عامل مشترکِ ناصفر مجاز است. نزدیک‌شدن به یک مقدار، با برابر بودن با آن فرق دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

خواندن مشتق از نمودار

خواندن مشتق از نمودار

آیا بالای محور افقی بودنِ یک نقطه یعنی مشتق در آن مثبت است؟ نه؛ ارتفاع نقطه و شیب مماس دو چیز متفاوت‌اند.

مقدار f(a)f(a) می‌گوید نقطه کجای نمودار است؛ اما f′(a)f'(a) می‌گوید خط مماس در آن نقطه چه شیبی دارد. برای خواندن علامت مشتق، خط مماس را از چپ به راست دنبال کن:

  • اگر رو به بالا برود، مشتق مثبت است.
  • اگر رو به پایین برود، مشتق منفی است.
  • اگر افقی باشد، مشتق صفر است.

مثل مسیری روی تپه: ممکن است هنوز بالاتر از سطح دریا باشی، ولی در حال پایین‌رفتن باشی! روی نمودار هم ممکن است f(a)>0f(a)>0 باشد، اما f′(a)<0f'(a)<0.

تندیِ شیب هم مهم است: هرچه مماس با محور افقی زاویهٔ تندتری بسازد، قدرمطلق مشتق بزرگ‌تر است. مثلاً شیب −3-3 از شیب −1-1 تندتر است، ولی از نظر عددی کوچک‌تر است. پس هنگام مقایسه، تندی شیب را با بزرگ‌تر بودن عدد مشتق اشتباه نگیر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

از مشتق تا معادلهٔ مماس

از مشتق تا معادلهٔ مماس

حالا می‌توانیم از مشتق برای نوشتن معادلهٔ خط مماس استفاده کنیم. برای مشخص‌کردن یک خط، یک نقطه و شیب آن کافی است؛ درست مثل وقتی که جای شروع یک مسیر مستقیم و میزان سربالایی آن را می‌دانی.

در نقطه‌ای از نمودار با طول aa، این دو داده را داریم:

  • نقطهٔ تماس: چون نقطه روی نمودار است، مختصاتش (a,f(a))(a,f(a)) است.
  • شیب مماس: طبق تعریف مشتق، برابر f′(a)f'(a) است.

این داده‌ها را در رابطهٔ نقطه‌ـ‌شیب خط می‌گذاریم:

y−f(a)=f′(a)(x−a)y-f(a)=f'(a)(x-a)

دقت کن که f(a)f(a) و f′(a)f'(a) نقش متفاوتی دارند: اولی ارتفاع نقطهٔ تماس را می‌دهد و دومی شیب خط را. پس دانستن مشتق به‌تنهایی برای تعیین خط کافی نیست؛ خط‌های موازی زیادی همان شیب را دارند، اما مماس موردنظر باید از نقطهٔ تماس هم بگذرد.

اگر f′(a)=0f'(a)=0 باشد، همین رابطه به y=f(a)y=f(a) تبدیل می‌شود؛ یعنی مماس افقی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

مثال حل‌شده

برای تابع f(x)=3x2−2x+1f(x)=3x^2-2x+1، با استفاده از تعریف حدی، f′(2)f'(2) را به دست آور و معادلهٔ خط مماس بر نمودار در طول 22 را بنویس.

  1. ابتدا نقطهٔ تماس را پیدا می‌کنیم: f(2)=3(2)2−2(2)+1=9f(2)=3(2)^2-2(2)+1=9؛ پس نقطهٔ تماس (2,9)(2,9) است.

  2. تعریف حدی با hh را می‌نویسیم: f′(2)=lim⁡h→0f(2+h)−f(2)hf'(2)=\lim_{h\to0}\frac{f(2+h)-f(2)}{h}.

  3. عبارت صورت را باز می‌کنیم: f(2+h)=3(2+h)2−2(2+h)+1=9+10h+3h2f(2+h)=3(2+h)^2-2(2+h)+1=9+10h+3h^2؛ بنابراین f(2+h)−f(2)=10h+3h2f(2+h)-f(2)=10h+3h^2.

  4. چون هنگام نزدیک‌شدن به صفر، h≠0h\ne0 است، ساده می‌کنیم و حد می‌گیریم: f′(2)=lim⁡h→0h(10+3h)h=lim⁡h→0(10+3h)=10f'(2)=\lim_{h\to0}\frac{h(10+3h)}{h}=\lim_{h\to0}(10+3h)=10.

  5. شیب مماس 1010 و نقطهٔ تماس (2,9)(2,9) است؛ پس y−9=10(x−2)y-9=10(x-2) و در نتیجه y=10x−11y=10x-11.

جواب: f′(2)=10f'(2)=10 و معادلهٔ خط مماس y=10x−11y=10x-11 است.

نکات مهم

  • مشتق در یک نقطه، حد متناهی شیب خط‌های قاطع از هر دو طرف و برابر با شیب خط مماس در همان نقطه است.
  • دو تعریف f′(a)=lim⁡h→0f(a+h)−f(a)hf'(a)=\lim_{h\to0}\frac{f(a+h)-f(a)}{h} و f′(a)=lim⁡x→af(x)−f(a)x−af'(a)=\lim_{x\to a}\frac{f(x)-f(a)}{x-a} هم‌ارزند و علامت حاصل، جهت شیب مماس را نشان می‌دهد، نه جای نقطه نسبت به محور افقی.
  • با دانستن نقطهٔ تماس (a,f(a))(a,f(a)) و شیب f′(a)f'(a)، معادلهٔ مماس را به صورت y−f(a)=f′(a)(x−a)y-f(a)=f'(a)(x-a) می‌نویسیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۷۷ تا ۹۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: مشتق‌پذیری و پیوستگی

در این درس یاد می‌گیری … رابطهٔ مشتق‌پذیری و پیوستگی را توضیح بدهی، تابع مشتق و دامنه‌اش را با قواعد مشتق‌گیری و قاعدهٔ زنجیری پیدا کنی، مشتق‌پذیری روی بازه را بررسی کنی و مشتق مرتبهٔ دوم را به دست آوری.

پیش از شروع

آیا ممکن است نمودار تابعی هیچ بریدگی نداشته باشد، اما در یک نقطه نتوان برای آن مشتق پیدا کرد؟

بله؛ پیوسته‌بودن به‌تنهایی مشتق‌پذیری را تضمین نمی‌کند. اگر نمودار گوشه داشته باشد یا مماس آن قائم شود، حتی با وجود پیوستگی، مشتقِ متناهی در آن نقطه وجود ندارد.

پیوستگی کافی نیست

پیوستگی کافی نیست

آیا یک نمودار بدون بریدگی حتماً در همه‌جا مشتق دارد؟ نه! مسیر پیوسته‌ای را تصور کن که یک پیچ تیز دارد؛ وصل‌بودن مسیر، تیزی پیچ را از بین نمی‌برد.

رابطهٔ اصلی این است: مشتق‌پذیری، پیوستگی را به دنبال دارد. پس اگر تابعی در نقطه‌ای ناپیوسته باشد، همان‌جا می‌توانیم بگوییم مشتق ندارد؛ اما از پیوستگی به‌تنهایی چنین اطمینانی به دست نمی‌آید.

برای بررسی دقیق‌تر در یک نقطهٔ داخلی دامنه، شیب را از دو سمت بررسی می‌کنیم:

f+′(a)=lim⁡x→a+f(x)−f(a)x−af'_+(a)=\lim_{x\to a^+}\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

f−′(a)=lim⁡x→a−f(x)−f(a)x−af'_-(a)=\lim_{x\to a^-}\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

تابع در آن نقطه مشتق‌پذیر است، اگر این دو حد موجود، متناهی و برابر باشند. نابرابری شیب‌های متناهی، نشانهٔ یک گوشه در نمودار است. همچنین اگر شیب‌ها نامتناهی شوند، مشتق نداریم؛ حتی اگر نمودار پیوسته باشد و مماس قائم داشته باشد.

پس هنگام بررسی، اول پیوستگی را بسنج؛ اگر برقرار بود، هنوز باید وضعیت مشتق‌های یک‌طرفه را بررسی کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸

تابع مشتق و قواعد محاسبه

تابع مشتق و قواعد محاسبه

به‌جای محاسبهٔ جداگانهٔ شیب مماس در هر نقطه، می‌توانیم یک دستور کلی بسازیم: تابع مشتق. مثل نقشه‌ای که شیب مسیر را در هر جای آن نشان می‌دهد، f′(x)f'(x) هم شیب مماس بر نمودار را مشخص می‌کند:

f′(x)=lim⁡h→0f(x+h)−f(x)hf'(x)=\lim_{h\to 0}\frac{f(x+h)-f(x)}{h}

دامنهٔ مشتق فقط شامل نقاطی از دامنهٔ تابع است که این حد در آن‌ها موجود و متناهی باشد؛ پس لزوماً با دامنهٔ خود تابع برابر نیست.

برای محاسبه، لازم نیست همیشه از حد شروع کنیم. این قواعد میان‌بُر ما هستند:

  • ثابت و توان: (c)′=0(c)'=0 و (xn)′=nxn−1(x^n)'=nx^{n-1}؛ برای توان‌های صحیح، در نقاط مجاز تابع.
  • رادیکال‌ها: (x)′=12x(\sqrt{x})'=\frac{1}{2\sqrt{x}} برای x>0x>0 و (x3)′=13x23(\sqrt[3]{x})'=\frac{1}{3\sqrt[3]{x^2}} برای x≠0x\ne0.
  • جمع و ضریب ثابت: (f±g)′=f′±g′(f\pm g)'=f'\pm g' و (kf)′=kf′(kf)'=kf'.
  • ضرب: (fg)′=f′g+fg′(fg)'=f'g+fg'.
  • تقسیم: (fg)′=f′g−fg′g2\left(\frac{f}{g}\right)'=\frac{f'g-fg'}{g^2}، به شرط g≠0g\ne0.

قواعد ترکیب توابع در نقاطی کاربرد دارند که توابع مربوط مشتق‌پذیر باشند. مشتقِ ضرب، ضربِ مشتق‌ها نیست؛ در هر جمله، فقط از یکی از عامل‌ها مشتق می‌گیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

قاعدهٔ زنجیری

قاعدهٔ زنجیری

گاهی یک تابع، داخل تابع دیگری قرار گرفته است؛ مثل y=(x2+1)3y=(x^2+1)^3. اینجا ابتدا عبارت x2+1x^2+1 ساخته می‌شود و سپس به توان 33 می‌رسد. پس با دو لایه سروکار داریم: تابع درونی و تابع بیرونی.

برای مشتق‌گیری، مشتق لایهٔ بیرونی را می‌گیریم، اما عبارت درونی را در جای خودش نگه می‌داریم؛ سپس نتیجه را در مشتق لایهٔ درونی ضرب می‌کنیم. اگر y=f(g(x))y=f(g(x)) باشد، قاعدهٔ زنجیری می‌گوید:

y′=f′(g(x)) g′(x)y'=f'(g(x))\,g'(x)

برای دیدن ساختار، اگر u=g(x)u=g(x) بگذاریم، همین رابطه به صورت y′=f′(u) u′y'=f'(u)\,u' نوشته می‌شود. یعنی فقط مشتق‌گرفتن نسبت به uu کافی نیست؛ باید تغییرِ خودِ uu نسبت به xx را هم حساب کنیم.

یادآوری کوتاه: «مشتق بیرونی، با حفظ درونی؛ ضرب در مشتق درونی.» اشتباه رایج این است که عامل آخر را فراموش کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

مشتق‌پذیری روی بازه

مشتق‌پذیری روی بازه

یک مسیر را تصور کن که می‌خواهیم شیبش در سراسر آن مشخص باشد. در نقاط میانی مسیر، از هر دو طرف می‌توان به نقطه نزدیک شد؛ اما در ابتدا و انتهای مسیر، فقط از سمت داخل مسیر نزدیک می‌شویم. بررسی مشتق‌پذیری روی بازه هم همین تفاوت را دارد.

در بازهٔ باز (a,b)(a,b)، تابع باید در تک‌تک نقاط بازه مشتق‌پذیر باشد؛ خودِ دو سر بازه بررسی نمی‌شوند، چون عضو بازه نیستند.

در بازهٔ بسته [a,b][a,b]، علاوه بر مشتق‌پذیری در تمام نقاط داخلی، باید:

  • در سر چپ، یعنی aa، مشتق راست f+′(a)f'_+(a) موجود و متناهی باشد.
  • در سر راست، یعنی bb، مشتق چپ f−′(b)f'_-(b) موجود و متناهی باشد.

پس در سرهای بسته، مشتق را از سمت داخل بازه بررسی می‌کنیم. برای بازه‌های نیمه‌باز نیز فقط سرِ بسته به بررسی یک‌طرفه نیاز دارد. حواست باشد: مشتق‌پذیری در چند نقطهٔ انتخابی کافی نیست؛ حتی یک نقطهٔ داخلیِ نامشتق‌پذیر، مشتق‌پذیری روی کل بازه را رد می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

یک بار دیگر مشتق بگیر

یک بار دیگر مشتق بگیر

تا اینجا از تابع اصلی مشتق می‌گرفتیم. حالا می‌توانیم خودِ تابع مشتق را بررسی کنیم: اگر این تابع هم مشتق‌پذیر باشد، مشتق آن را «مشتق مرتبهٔ دوم» می‌نامیم و با f′′(x)f''(x) یا y′′y'' نشان می‌دهیم.

مسیر کار این است:

f(x)  ⟶  f′(x)  ⟶  f′′(x)f(x)\;\longrightarrow\;f'(x)\;\longrightarrow\;f''(x)

پس برای پیدا کردن مشتق دوم، قواعد تازه‌ای لازم نداریم؛ همان قواعد قبلی را این بار روی مشتق اول اجرا می‌کنیم. مثلاً اگر مشتق اول چندجمله‌ای باشد، دوباره جمله‌به‌جمله از آن مشتق می‌گیریم.

حواست باشد: مشتق دوم، مربع مشتق اول نیست! علامت f′′f'' یعنی دو بار مشتق‌گیری پیاپی، نه به توان رساندن. همچنین، وجود مشتق اول در یک نقطه به‌تنهایی وجود مشتق دوم را تضمین نمی‌کند؛ خودِ تابع مشتق باید در آن نقطه مشتق‌پذیر باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

مثال حل‌شده

برای تابع f(x)=(x2+1)3f(x)=(x^2+1)^3، مشتق اول و دوم را به دست آورید و مشخص کنید آیا تابع روی بازهٔ [−1,2][-1,2] مشتق‌پذیر است.

  1. تابع درونی را u=x2+1u=x^2+1 می‌گیریم؛ پس f=u3f=u^3 و u′=2xu'=2x است.

  2. با قاعدهٔ زنجیری، مشتق بیرونی را در مشتق درونی ضرب می‌کنیم: f′(x)=3(x2+1)2(2x)=6x(x2+1)2f'(x)=3(x^2+1)^2(2x)=6x(x^2+1)^2.

  3. برای مشتق دوم، از حاصل‌ضربِ 6x6x و (x2+1)2(x^2+1)^2 مشتق می‌گیریم: f′′(x)=6(x2+1)2+6x(2(x2+1)(2x))f''(x)=6(x^2+1)^2+6x\bigl(2(x^2+1)(2x)\bigr).

  4. با ساده‌سازی و عامل‌گیری داریم: f′′(x)=6(x2+1)2+24x2(x2+1)=6(x2+1)(5x2+1)f''(x)=6(x^2+1)^2+24x^2(x^2+1)=6(x^2+1)(5x^2+1).

  5. تابع چندجمله‌ای است و در تمام اعداد حقیقی مشتق دارد؛ پس در تمام نقاط داخلی بازه مشتق‌پذیر است. در سر چپ مشتق راست f+′(−1)=−24f'_+(-1)=-24 و در سر راست مشتق چپ f−′(2)=300f'_-(2)=300 نیز متناهی‌اند؛ بنابراین تابع روی [−1,2][-1,2] مشتق‌پذیر است.

جواب: f′(x)=6x(x2+1)2f'(x)=6x(x^2+1)^2 و f′′(x)=6(x2+1)(5x2+1)f''(x)=6(x^2+1)(5x^2+1)؛ تابع روی [−1,2][-1,2] مشتق‌پذیر است.

نکات مهم

  • مشتق‌پذیری، پیوستگی را نتیجه می‌دهد، اما پیوستگی کافی نیست و برای وجود مشتق باید مشتق‌های چپ و راست متناهی و برابر باشند.
  • تابع مشتق فقط در نقاط مشتق‌پذیری تعریف می‌شود و برای محاسبهٔ آن از قواعد مشتق‌گیری و، در تابع مرکب، از قاعدهٔ زنجیری استفاده می‌کنیم.
  • در بازه، نقاط داخلی را با مشتق دوسویه و سرهای بسته را با مشتق یک‌طرفهٔ متناهی از داخل بازه بررسی می‌کنیم؛ مشتق دوم نیز از مشتق‌گیری دوبارهٔ تابع مشتق به دست می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۹۳ تا ۱۰۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

آهنگ تغییر

در این درس یاد می‌گیری آهنگ متوسط و لحظه‌ای تغییر را با نسبت تغییرات و مشتق به دست آوری و مقدار، واحد و علامت آن‌ها را در رشد، تغییر نرخ باروری و حرکت تفسیر کنی.

پیش از شروع

وقتی توپی را رو به بالا پرتاب می‌کنی، آیا ممکن است در یک لحظه سرعتش صفر باشد، اما هنوز به زمین نرسیده باشد؟

بله؛ توپ در بالاترین نقطه، برای یک لحظه سرعت صفر دارد و سپس رو به پایین حرکت می‌کند. برای توصیف این لحظه، سرعت متوسطِ یک بازه کافی نیست؛ باید از سرعت لحظه‌ای و مشتق کمک بگیریم.

سرعت در یک بازه یا یک لحظه؟

سرعت در یک بازه یا یک لحظه؟

وقتی به سرعت‌سنج خودرو نگاه می‌کنی، سرعت همان لحظه را می‌بینی؛ اما برای توصیف حرکت در یک بازهٔ زمانی، از سرعت متوسط استفاده می‌کنیم. این دو لزوماً برابر نیستند، چون خودرو ممکن است در طول مسیر تندتر یا کندتر حرکت کند.

اگر مکان خودرو در زمان tt با d(t)d(t) مشخص شود، سرعت متوسط بین دو زمان t1t_1 و t2t_2 برابر است با:

vمتوسط=d(t2)−d(t1)t2−t1\displaystyle v_{\text{متوسط}}=\frac{d(t_2)-d(t_1)}{t_2-t_1}

روی نمودار مکان‌ـ‌زمان، این نسبت شیب خط قاطع است؛ یعنی خطی که دو نقطهٔ مربوط به ابتدا و انتهای بازه را به هم وصل می‌کند.

حالا انتهای بازه را به ابتدای آن نزدیک کن. اگر تابع مکان مشتق‌پذیر باشد، سرعت متوسط به سرعت لحظه‌ای نزدیک می‌شود. سرعت لحظه‌ای در زمان t=at=a، شیب خط مماس بر نمودار و برابر d′(a)d'(a) است.

اگر مکان برحسب m\mathrm{m} و زمان برحسب s\mathrm{s} باشد، واحد هر دو سرعت m/s\mathrm{m/s} خواهد بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳

از سرعت تا آهنگ تغییر

از سرعت تا آهنگ تغییر

مشتق فقط برای حرکت خودرو نیست! دمای هوا، جمعیت یک شهر و حجم آب یک مخزن هم تغییر می‌کنند. برای بررسی همهٔ این‌ها می‌توانیم از آهنگ تغییر استفاده کنیم.

اگر ورودی تابع از aa به a+ha+h برسد، تغییر ورودی hh و تغییر خروجی f(a+h)−f(a)f(a+h)-f(a) است. پس برای h≠0h\ne 0 داریم:

آهنگ متوسط تغییر=f(a+h)−f(a)h\text{آهنگ متوسط تغییر}=\frac{f(a+h)-f(a)}{h}

این نسبت می‌گوید خروجی به‌طور متوسط به ازای هر واحد تغییر ورودی چقدر تغییر کرده است؛ روی نمودار هم همان شیب خط قاطع است.

اما اگر بخواهیم بدانیم تغییر درست در نقطهٔ aa چقدر سریع است، بازه را کوچک و کوچک‌تر می‌کنیم. اگر حد این نسبت وجود داشته باشد:

آهنگ لحظه‌ای تغییر=lim⁡h→0f(a+h)−f(a)h=f′(a)\text{آهنگ لحظه‌ای تغییر}=\lim_{h\to 0}\frac{f(a+h)-f(a)}{h}=f'(a)

این مقدار، شیب مماس در همان نقطه است. مثلاً برای دمای هوا برحسب زمان، آهنگ متوسط به یک بازه مربوط است، اما آهنگ لحظه‌ای وضعیت تغییر دما را در یک لحظه نشان می‌دهد. واحد هر دو هم «واحد خروجی تقسیم بر واحد ورودی» است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

قد بیشتر، رشد آهسته‌تر

قد بیشتر، رشد آهسته‌تر

آیا کودکی که قدبلندتر شده، حتماً سریع‌تر هم رشد می‌کند؟ نه! قد، مقدار یک کمیت است؛ آهنگ رشد، سرعت تغییر آن کمیت است.

در مدل کتاب، قد متوسط کودکان با تابع f(x)=7x+50f(x)=7\sqrt{x}+50 توصیف می‌شود؛ xx سن برحسب ماه و خروجی تابع، قد برحسب سانتی‌متر است. این مدل تا حدود شصت‌ماهگی به کار می‌رود.

آهنگ متوسط رشد در یک بازه، افزایش قد تقسیم بر مدت آن بازه است. واحدش سانتی‌مترماه\frac{\text{سانتی‌متر}}{\text{ماه}} است؛ یعنی به‌طور متوسط در هر ماه چقدر به قد اضافه شده است، نه اینکه رشد در همهٔ ماه‌ها یکسان باشد.

برای آهنگ رشد در یک لحظه، مشتق می‌گیریم: f′(x)=72xf'(x)=\frac{7}{2\sqrt{x}} برای x>0x>0. با بیشترشدن سن، مخرج بزرگ‌تر و این مقدار کوچک‌تر می‌شود، اما همچنان مثبت است. پس قد افزایش می‌یابد، ولی آهسته‌تر از قبل؛ درست مثل زمانی که هنوز جلو می‌روی، اما سرعت قدم‌هایت کمتر شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶

معنای علامت آهنگ تغییر

معنای علامت آهنگ تغییر

اگر آهنگ متوسط تغییر یک کمیت منفی باشد، آیا خودِ آن کمیت هم حتماً منفی است؟ نه؛ علامت آهنگ تغییر، مقایسهٔ مقدار پایان و آغاز بازه را نشان می‌دهد، نه علامت خودِ مقدار را.

وقتی زمان از آغاز بازه به پایان آن پیش می‌رود، مخرج نسبت تغییرات مثبت است. بنابراین علامت آهنگ متوسط تغییر به صورت کسر، یعنی «مقدار پایانی منهای مقدار آغازین»، بستگی دارد:

  • اگر مقدار پایانی بیشتر باشد، آهنگ متوسط تغییر مثبت است.
  • اگر مقدار پایانی کمتر باشد، آهنگ متوسط تغییر منفی است.
  • اگر این دو مقدار برابر باشند، آهنگ متوسط تغییر صفر است.

مثلاً نرخ باروری می‌تواند در هر دو سر یک بازه مثبت باشد، اما چون مقدار پایانی کمتر شده، آهنگ متوسط تغییرش منفی باشد؛ درست مثل دمای بالای صفری که در طول شب کاهش می‌یابد.

حواست باشد: آهنگ متوسط منفی لزوماً نمی‌گوید کمیت در تمام لحظه‌های بازه کاهش یافته است؛ فقط مقدار دو سر بازه را مقایسه می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

مشتق، اوج و تغییر جهت

مشتق، اوج و تغییر جهت

توپی را تصور کن که رو به بالا پرتاب کرده‌ای. توپ بالا می‌رود، لحظه‌ای در بالاترین نقطه سرعتش صفر می‌شود و سپس پایین می‌آید. صفر بودن سرعت در اوج، به معنی رسیدن توپ به زمین نیست!

اگر ارتفاع توپ از زمین را با h(t)h(t) نشان دهیم، سرعت لحظه‌ای آن برابر است با:

v(t)=h′(t)v(t)=h'(t)

جهت رو به بالا را مثبت می‌گیریم؛ پس علامت مشتق به ما می‌گوید توپ به کدام سمت حرکت می‌کند:

  • هنگام بالا رفتن، ارتفاع افزایش می‌یابد و h′(t)>0h'(t)>0 است.
  • در اوج این پرتاب، مماس نمودار ارتفاع ــ زمان افقی است و h′(t)=0h'(t)=0 می‌شود.
  • هنگام پایین آمدن، ارتفاع کاهش می‌یابد و h′(t)<0h'(t)<0 است.

دقت کن: سرعت منفی یعنی حرکت رو به پایین، نه ارتفاع منفی. توپ می‌تواند هنوز بالاتر از زمین باشد، اما چون در حال پایین آمدن است، سرعتش منفی باشد. همچنین صفر شدن مشتق به‌تنهایی همیشه نشانهٔ تغییر جهت نیست؛ در این پرتاب، تغییر علامت سرعت از مثبت به منفی، تغییر جهت را نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸

مثال حل‌شده

مکان متحرکی با تابع f(t)=t2−t+10f(t)=t^2-t+10 داده شده است؛ مکان برحسب m\mathrm{m} و زمان برحسب s\mathrm{s} است. در کدام لحظه از بازهٔ [0,5][0,5]، سرعت لحظه‌ای با سرعت متوسط در همین بازه برابر است؟

  1. ابتدا مکان را در دو سر بازه حساب می‌کنیم: f(0)=10f(0)=10 و f(5)=25−5+10=30f(5)=25-5+10=30.

  2. سرعت متوسط، تغییر مکان تقسیم بر مدت زمان است: vمتوسط=30−105−0=4 m/sv_{\text{متوسط}}=\frac{30-10}{5-0}=4\,\mathrm{m/s}.

  3. برای به دست آوردن سرعت لحظه‌ای، از تابع مکان مشتق می‌گیریم: v(t)=f′(t)=2t−1v(t)=f'(t)=2t-1.

  4. دو سرعت را برابر می‌گذاریم: 2t−1=42t-1=4؛ بنابراین t=52 st=\frac{5}{2}\,\mathrm{s}.

  5. این لحظه در بازهٔ موردنظر قرار دارد و با جای‌گذاری نیز داریم: v(52)=4 m/sv\left(\frac{5}{2}\right)=4\,\mathrm{m/s}؛ پس پاسخ معتبر است.

جواب: سرعت متوسط در بازهٔ [0,5][0,5] برابر 4 m/s4\,\mathrm{m/s} است و در لحظهٔ t=52 st=\frac{5}{2}\,\mathrm{s} با سرعت لحظه‌ای برابر می‌شود.

نکات مهم

  • آهنگ متوسط تغییر در بازهٔ [a,b][a,b] برابر f(b)−f(a)b−a\frac{f(b)-f(a)}{b-a} و از نظر هندسی شیب خط قاطع است.
  • آهنگ لحظه‌ای تغییر در نقطهٔ aa برابر f′(a)f'(a) و شیب خط مماس است و واحد آن از تقسیم واحد تابع بر واحد متغیر مستقل به دست می‌آید.
  • در حرکت با جهت مثبت رو به بالا، سرعت مثبت نشانهٔ صعود، سرعت منفی نشانهٔ سقوط و سرعت صفر در اوج نشان‌دهندهٔ سکون لحظه‌ای است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۴ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۴ ریاضی دوازدهم · رایگان