درس ۱ · صفحهٔ ۶۵ تا ۶۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: آشنایی با مفهوم مشتق
در این درس یاد میگیری شیب خطهای قاطع را حساب کنی و با دنبالکردن تغییر شیب آنها هنگام نزدیکشدن دو نقطه روی منحنی، مفهوم شیب خط مماس را توضیح بدهی.
پیش از شروع
آیا خطی که با یک منحنی بیش از یک نقطهٔ مشترک دارد، باز هم میتواند بر آن مماس باشد؟
بله! شرط «فقط یک نقطهٔ مشترک» برای مماس بر دایره کاربرد دارد، اما برای همهٔ منحنیها کافی نیست. برای شناخت مماس در یک نقطه، باید ببینیم خطهای قاطع با نزدیکشدن نقطهٔ دوم به آن نقطه، به چه خطی نزدیک میشوند.
شروع از شیب خط
شروع از شیب خط
وقتی از کنار یک جادهٔ سربالایی میگذری، فقط مقدار بالارفتن مهم نیست؛ مهم است این افزایش ارتفاع در چه فاصلهٔ افقی رخ میدهد. شیب خط هم همین مقایسه را انجام میدهد:
برای حسابکردن شیب، دو نقطهٔ متمایز روی خط انتخاب کن و ترتیب کمکردن مختصات را در صورت و مخرج یکسان نگه دار. این فرمول برای خط غیرعمودی است؛ در خط عمودی، مخرج صفر میشود و شیب تعریفشده نیست.
برای فهمیدن علامت شیب، روی خط از چپ به راست حرکت کن:
- اگر بالاتر بروی، شیب مثبت است.
- اگر پایینتر بروی، شیب منفی است.
- اگر ارتفاع تغییر نکند، خط افقی است و شیب آن صفر است.
پس منفیبودن شیب به معنای پایینبودن خط نسبت به محور افقی نیست؛ نشان میدهد خط هنگام حرکت به راست، پایین میآید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶
مماس همیشه تکبرخورد نیست
مماس همیشه تکبرخورد نیست
از هندسهٔ دایره به یاد داری که خط مماس، فقط یک نقطهٔ مشترک با دایره دارد. اما آیا میتوانیم همین نشانه را برای هر منحنی به کار ببریم؟ نه؛ شکل منحنی مهم است.
یک منحنی ممکن است پیچوخم داشته باشد. خطی که در یک نقطه بر آن مماس است، ممکن است در جای دیگری هم دوباره به منحنی برسد. پس داشتن چند نقطهٔ مشترک، لزوماً مماسبودن خط را رد نمیکند. از طرف دیگر، داشتن فقط یک نقطهٔ مشترک هم برای اثبات مماسبودن کافی نیست.
برای تصور بهتر، مسیر یک جادهٔ پرپیچوخم را در نظر بگیر: خطی مستقیم ممکن است نزدیک یک نقطه، همجهت با مسیر باشد، ولی دورتر دوباره مسیر را قطع کند.
بنابراین برای شناخت مماس، باید رفتار منحنی را نزدیک نقطهٔ موردنظر بررسی کنیم، نه اینکه فقط تعداد کل نقطههای مشترک را بشماریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷
از قاطع به مماس
از قاطع به مماس
فرض کن روی یک جادهٔ خمیده، دو نقطه را با خطکش به هم وصل کردهای. این خط، جهتِ بین آن دو نقطه را نشان میدهد؛ اما جهت جاده درست در یکی از آنها را چطور پیدا کنیم؟
روی منحنی، نقطهٔ را ثابت نگه دار و نقطهٔ دیگری به نام انتخاب کن. خط گذرنده از این دو نقطه، خط قاطع است. حالا را روی منحنی به نزدیک کن؛ با جابهجایی آن، شیب خط قاطع هم ممکن است تغییر کند.
این نزدیکشدن را هم از سمت راستِ و هم از سمت چپِ آن تصور کن. اگر شیب قاطعها از هر دو طرف به یک مقدار معین و مشترک نزدیک شود، آن مقدار را شیب خط مماس در مینامیم. به زبان ریاضی، این مقدار «حدِ شیب قاطعها» است.
نکته این است که را نزدیک میکنیم، نه اینکه آن را روی بگذاریم؛ دو نقطهٔ متمایز، خط قاطع را مشخص میکنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸
تغییرها را دنبال کن
تغییرها را دنبال کن
برای دنبالکردن شیب قاطعها، بهتر است تغییر مختصات را نامگذاری کنیم. اگر نقطهٔ ثابت و نقطهٔ متحرک باشد، تغییر افقی برابر و تغییر عمودی برابر است. نماد را «دلتا» میخوانیم و اینجا به معنی «تغییر» است. پس شیب قاطع میشود:
وقتی روی منحنی به نزدیک میشود، فاصلهٔ افقی آنها کمتر میشود؛ یعنی به صفر نزدیک میشود. اگر از چپ نزدیک شود، منفی است و اگر از راست نزدیک شود، مثبت است.
اما یک تفاوت مهم را فراموش نکن: نزدیکشدن به صفر، برابرشدن با صفر نیست! در محاسبهٔ هر شیب قاطع، دو نقطه مختصات افقی متفاوت دارند؛ پس است. اگر همان ابتدا دو نقطه را یکی کنیم، مخرج صفر میشود و دیگر نمیتوانیم این نسبت را حساب کنیم. برای رسیدن به شیب مماس، رفتار نسبت را هنگام نزدیکشدن بررسی میکنیم، نه با جایگذاری مستقیم صفر در مخرج.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹
مثال حلشده
روی منحنی ، نقطهٔ ثابت است و نقطهٔ متحرک مختصات افقی دارد؛ عددی ناصفر و نزدیک به صفر است. شیب قاطع را برحسب به دست آور و بررسی کن با نزدیکشدن از دو طرف به ، شیب مماس چه مقداری خواهد بود.
ارتفاع نقطهٔ ثابت را حساب میکنیم: ؛ پس است.
ارتفاع نقطهٔ متحرک برابر است با .
تغییرها را مینویسیم: و .
چون است، میتوانیم ساده کنیم: .
از سمت راست، برای و شیبها بهترتیب و هستند؛ از سمت چپ، برای و شیبها و میشوند.
رابطهٔ نشان میدهد وقتی از هر دو طرف به صفر نزدیک شود، شیب قاطعها به نزدیک میشود؛ بنابراین شیب مماس در برابر است، بدون اینکه در کسر اولیه بگذاریم.
نکات مهم
- شیب خط از نسبت تغییر عمودی به تغییر افقی، یعنی ، به دست میآید و علامت آن جهت بالا یا پایین رفتن خط را هنگام حرکت به راست نشان میدهد.
- برای منحنی دلخواه، تعداد نقطههای مشترک خط و منحنی بهتنهایی معیار تشخیص مماسبودن نیست.
- اگر با نزدیکشدن نقطهٔ متحرک از دو طرف به نقطهٔ ثابت، شیب قاطعها به یک مقدار معین نزدیک شود، آن مقدار شیب مماس است؛ در هر قاطع نیز است.