۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ ریاضی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«حد بی‌نهایت و حد در بی‌نهایت»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۴۹ تا ۶۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۴۹ تا ۵۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اوّل

در این درس یاد می‌گیری با کمک بخش‌پذیری، تجزیه و گویا کردن، حد توابع کسری را محاسبه کنی و مفهوم همسایگی و همسایگی محذوف را برای ورود به بحث حد نامتناهی بشناسی.

پیش از شروع

اگر با جای‌گذاری در یک کسر، هم صورت و هم مخرج صفر شوند، آیا دیگر نمی‌توان حد آن را پیدا کرد؟

این اتفاق به معنی نداشتن حد نیست؛ فقط جای‌گذاری مستقیم هنوز جواب را مشخص نکرده است. گاهی با تجزیه یا گویا کردن، عامل مشترکی پیدا می‌کنیم که حذف آن، رفتار تابع را در نزدیکی نقطه روشن می‌کند.

از باقی‌مانده تا تجزیه

از باقی‌مانده تا تجزیه

آیا برای پیدا کردن باقی‌ماندهٔ تقسیم یک چندجمله‌ای، همیشه باید تقسیم طولانی انجام بدهیم؟ خوشبختانه یک میان‌بُر داریم!

اگر چندجمله‌ای f(x)f(x) را بر (x−a)(x-a) تقسیم کنیم، رابطهٔ تقسیم چنین است:

f(x)=(x−a)Q(x)+Rf(x)=(x-a)Q(x)+R

در این رابطه، Q(x)Q(x) خارج‌قسمت و RR باقی‌مانده است. حالا به جای xx، عدد aa را بگذار. چون عامل (x−a)(x-a) صفر می‌شود، تمام حاصل‌ضرب کنار می‌رود و می‌ماند:

f(a)=Rf(a)=R

پس باقی‌مانده را فقط با محاسبهٔ f(a)f(a) پیدا می‌کنیم. اگر این مقدار صفر باشد، تقسیم بدون باقی‌مانده است و می‌توان نوشت:

f(x)=(x−a)Q(x)f(x)=(x-a)Q(x)

یعنی (x−a)(x-a) یکی از عامل‌های چندجمله‌ای است. این روش مثل بررسیِ باقی‌ماندن چیزی پس از یک تقسیم مساوی است: باقی‌ماندهٔ صفر یعنی تقسیم کامل انجام شده است.

حواست به علامت باشد: برای بررسی تقسیم بر (x+2)(x+2)، باید f(−2)f(-2) را حساب کنی، چون x+2=x−(−2)x+2=x-(-2) است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

چه وقت جای‌گذاری کافی است؟

چه وقت جای‌گذاری کافی است؟

برای پیدا کردن حد یک کسر، اول حد صورت و حد مخرج را جداگانه بررسی کن. اگر هر دو حد وجود داشته باشند و حد مخرج صفر نباشد، می‌توانی حد صورت را بر حد مخرج تقسیم کنی:

lim⁡x→af(x)=l,lim⁡x→ag(x)=m,m≠0\lim_{x\to a}f(x)=l,\quad \lim_{x\to a}g(x)=m,\quad m\ne0

lim⁡x→af(x)g(x)=lm\displaystyle\lim_{x\to a}\frac{f(x)}{g(x)}=\frac{l}{m}

در توابع گویا، صورت و مخرج چندجمله‌ای‌اند؛ حد هرکدام را با جای‌گذاری به دست می‌آوریم. پس اگر مخرج پس از جای‌گذاری ناصفر شد، همین راه کافی است.

مثل محاسبهٔ هزینهٔ هر نفر در تقسیم یک هزینهٔ کل: تقسیم زمانی معنا دارد که تعداد افراد صفر نباشد. اینجا هم باید پیش از تقسیم، وضعیت مخرج را بررسی کنی.

حواست باشد: صفر شدن صورت به‌تنهایی مشکلی ندارد؛ اگر حد صورت صفر و حد مخرج ناصفر باشد، حد کسر صفر است. شرط مهم این قانون، ناصفر بودن حد مخرج است، نه حد صورت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

عامل مشترک، راهِ رفع ابهام

عامل مشترک، راهِ رفع ابهام

اگر با جای‌گذاری، هم صورت و هم مخرج صفر شوند، به حالت مبهمِ 00\frac{0}{0} می‌رسیم؛ این حالت نه پاسخ حد است و نه نشانهٔ نبودن آن! فقط می‌گوید جای‌گذاری مستقیم هنوز کمکی نمی‌کند.

برای توابع گویا، اگر f(a)=g(a)=0f(a)=g(a)=0 باشد، صورت و مخرج هر دو عامل (x−a)(x-a) دارند. با تجزیه، یا در صورت نیاز تقسیم چندجمله‌ای، این عامل را پیدا می‌کنیم. سپس برای x≠ax\ne a آن را از صورت و مخرج ساده می‌کنیم.

چرا این کار مجاز است؟ در حد، رفتار تابع هنگام نزدیک‌شدن به نقطه مهم است، نه مقدار تابع دقیقاً در خود آن نقطه. کسر اولیه و کسر ساده‌شده در نزدیکی aa، به‌جز خودِ aa، مقدارهای یکسانی دارند؛ پس حدشان، در صورت وجود، برابر است.

بعد از ساده‌سازی دوباره بررسی کن: اگر مخرجِ جدید در نقطه ناصفر شد، می‌توانی جای‌گذاری کنی؛ وگرنه هنوز باید عبارت را بررسی کنی. یادت باشد فقط عامل مشترکِ ضربی حذف می‌شود، نه جمله‌های جمع یا تفریق.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

آشکار کردن عامل در رادیکال‌ها

آشکار کردن عامل در رادیکال‌ها

اگر جای‌گذاری در یک کسر رادیکالی به حالت 00\frac{0}{0} برسد، هنوز نمی‌توان دربارهٔ مقدار حد تصمیم گرفت. باید عامل صفرشونده را آشکار کنیم؛ مثل باز کردن بسته‌ای که عامل مشترک داخل آن پنهان شده است.

برای ریشهٔ دوم، از مزدوج کمک می‌گیریم. مزدوجِ A−BA-B عبارت A+BA+B است و اتحاد زیر رادیکال را از حاصل‌ضرب حذف می‌کند:

(A−B)(A+B)=A2−B2(A-B)(A+B)=A^2-B^2

مثلاً اگر صورت کسر x−3\sqrt{x}-3 باشد، ضرب آن در x+3\sqrt{x}+3 عبارت x−9x-9 را آشکار می‌کند. حتماً صورت و مخرج را در همان عبارت ضرب کن تا مقدار کسر تغییر نکند.

برای ریشهٔ سوم، ابزار مناسب اتحاد مکعب‌هاست:

(u−v)(u2+uv+v2)=u3−v3(u-v)(u^2+uv+v^2)=u^3-v^3

پس برای عامل x3−2\sqrt[3]{x}-2، عبارت کمکی x23+2x3+4\sqrt[3]{x^2}+2\sqrt[3]{x}+4 است؛ حاصل‌ضرب آن‌ها x−8x-8 می‌شود.

بعد از آشکار شدن عامل مشترک، آن را در نزدیکی نقطه، جایی که صفر نیست، ساده می‌کنیم. سپس اگر حد مخرجِ جدید ناصفر باشد، جای‌گذاری می‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

نزدیک نقطه، نه لزوماً خود نقطه

نزدیک نقطه، نه لزوماً خود نقطه

در بحث حد، می‌خواهیم بدانیم وقتی ورودی به یک نقطه نزدیک می‌شود، مقدار تابع چه رفتاری دارد؛ لازم نیست خودِ آن نقطه را بررسی کنیم.

همسایگی یک عدد، هر بازهٔ بازی است که آن عدد داخلش باشد. مثلاً بازهٔ (1,5)(1,5) یک همسایگی برای 33 است. لازم نیست عدد درست وسط بازه باشد؛ پس (2,7)(2,7) هم همسایگی 33 است، اما (3,5)(3,5) نیست، چون 33 را شامل نمی‌شود.

اگر فقط خودِ عدد را از همسایگی برداریم، همسایگی محذوف به دست می‌آید؛ مثلاً (1,5)∖{3}(1,5)\setminus\{3\}. مثل بررسی رفت‌وآمد در اطراف یک خانه است، بدون اینکه وارد خود خانه شویم!

این تفاوت برای حد مهم است: ممکن است تابع در خود نقطه تعریف نشده باشد، ولی نزدیک آن رفتار مشخصی داشته باشد. در بحث حد نامتناهی نیز بررسی می‌کنیم آیا با نزدیک‌شدن به نقطه، مقدار تابع از هر عدد مثبتِ دلخواهی بزرگ‌تر می‌شود؛ منظور رسیدن به یک عدد به نام بی‌نهایت نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

مثال حل‌شده

حد lim⁡x→4x2−16x−2\displaystyle\lim_{x\to4}\frac{x^2-16}{\sqrt{x}-2} را محاسبه کن.

  1. ابتدا جای‌گذاری را بررسی می‌کنیم: صورت و مخرج در x=4x=4 هر دو صفر می‌شوند؛ پس حالت 00\frac{0}{0} داریم و نمی‌توانیم مستقیماً حدها را تقسیم کنیم.

  2. صورت و مخرج را در مزدوج مخرج ضرب می‌کنیم: x2−16x−2×x+2x+2=(x2−16)(x+2)x−4\frac{x^2-16}{\sqrt{x}-2}\times\frac{\sqrt{x}+2}{\sqrt{x}+2}=\frac{(x^2-16)(\sqrt{x}+2)}{x-4}.

  3. صورت چندجمله‌ای را تجزیه می‌کنیم: x2−16=(x−4)(x+4)x^2-16=(x-4)(x+4)؛ بنابراین کسر به شکل (x−4)(x+4)(x+2)x−4\frac{(x-4)(x+4)(\sqrt{x}+2)}{x-4} درمی‌آید.

  4. برای x≠4x\ne4 عامل مشترک را حذف می‌کنیم و به (x+4)(x+2)(x+4)(\sqrt{x}+2) می‌رسیم؛ این برابری در نزدیکی نقطه برای محاسبهٔ حد کافی است.

  5. اکنون جای‌گذاری می‌کنیم: lim⁡x→4(x+4)(x+2)=(4+4)(2+2)=32\displaystyle\lim_{x\to4}(x+4)(\sqrt{x}+2)=(4+4)(2+2)=32.

جواب: lim⁡x→4x2−16x−2=32\displaystyle\lim_{x\to4}\frac{x^2-16}{\sqrt{x}-2}=32

نکات مهم

  • باقی‌ماندهٔ تقسیم چندجمله‌ای f(x)f(x) بر x−ax-a برابر f(a)f(a) است و اگر صفر باشد، x−ax-a عامل آن چندجمله‌ای است.
  • برای حد کسر، اگر حد مخرج ناصفر باشد حدها را تقسیم می‌کنیم؛ در حالت 00\frac{0}{0}، با تجزیه یا گویا کردن عامل مشترک را آشکار می‌کنیم و پس از ساده‌سازی دوباره حد را بررسی می‌کنیم.
  • همسایگی یک نقطه، بازه‌ای باز شامل آن نقطه است و با حذف خود نقطه، همسایگی محذوف به دست می‌آید که برای بررسی رفتار تابع نزدیک نقطه به کار می‌رود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۵۳ تا ۵۵ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول | حد بی‌نهایت

در این درس یاد می‌گیری با شناخت همسایگی‌ها، رفتار بی‌کران تابع را نزدیک یک نقطه توضیح بدهی و نمادهای حد نامتناهی دوطرفه و یک‌طرفه را درست بخوانی.

پیش از شروع

تابع f(x)=1x2f(x)=\frac{1}{x^2} در صفر تعریف نشده است؛ پس چطور می‌توانیم رفتار آن را هنگام نزدیک‌شدن به صفر توصیف کنیم؟

برای بررسی حد، مقدار تابع در خودِ نقطه لازم نیست؛ رفتار آن در نزدیکی نقطه مهم است. در این مثال، هرچه از هر طرف به صفر نزدیک‌تر شویم، مقدار تابع بدون کران بزرگ‌تر می‌شود؛ این رفتار را با lim⁡x→01x2=+∞\lim_{x\to 0}\frac{1}{x^2}=+\infty نشان می‌دهیم، نه با یک حد حقیقی.

نزدیک نقطه، بدون خودِ نقطه

نزدیک نقطه، بدون خودِ نقطه

تصور کن می‌خواهیم اطراف یک نشانی را بررسی کنیم؛ گاهی خودِ آن نشانی هم در محدوده است و گاهی فقط اطرافش برایمان مهم است. در ریاضی، این تفاوت را با همسایگی و همسایگی محذوف بیان می‌کنیم.

هر بازهٔ بازی که نقطهٔ موردنظر را درون خود داشته باشد، یک همسایگی آن نقطه است. مثلاً (1,5)(1,5) همسایگی 33 است، چون 1<3<51<3<5. لازم نیست نقطه درست وسط بازه باشد؛ پس (2,7)(2,7) هم همسایگی 33 است. بازبودن بازه یعنی دو سر آن عضو بازه نیستند.

حالا اگر فقط خودِ 33 را از بازهٔ (1,5)(1,5) کنار بگذاریم، همسایگی محذوف به دست می‌آید:

(1,5)∖{3}=(1,3)∪(3,5)(1,5)\setminus\{3\}=(1,3)\cup(3,5)

در این مجموعه، عددهای نزدیک به 33 حضور دارند، اما خودِ 33 حضور ندارد. این دقیقاً برای بررسی حد به کار می‌آید: رفتار تابع را نزدیک یک نقطه بررسی می‌کنیم، نه لزوماً در خودِ آن نقطه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

نزدیک‌شدن از چپ یا راست

نزدیک‌شدن از چپ یا راست

روی محور اعداد، می‌توانی از دو طرف به یک نقطه نزدیک شوی: از سمت عددهای بزرگ‌تر یا از سمت عددهای کوچک‌تر. مثل نزدیک‌شدن به یک نشانی از دو جهت یک خیابان!

برای نقطهٔ x0x_0، اگر r>0r>0 باشد:

  • بازهٔ (x0,x0+r)(x_0,x_0+r) یک همسایگی راست است؛ همهٔ عددهای آن از x0x_0 بزرگ‌ترند.
  • بازهٔ (x0−r,x0)(x_0-r,x_0) یک همسایگی چپ است؛ همهٔ عددهای آن از x0x_0 کوچک‌ترند.

مثلاً (3,5)(3,5) یک همسایگی راستِ 33 و (1,3)(1,3) یک همسایگی چپِ آن است. خودِ 33 در هیچ‌کدام نیست، چون دو سر این بازه‌ها بازند. اندازهٔ بازه‌ها هم لازم نیست یکسان باشد؛ (2,3)(2,3) نیز یک همسایگی چپِ 33 است.

نکتهٔ مهم: چپ و راست را با مقایسهٔ عددها تشخیص بده، نه مثبت یا منفی بودنشان؛ مثلاً −2-2 در سمت راستِ −3-3 قرار دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

بی‌نهایت، نه یک عدد

بی‌نهایت، نه یک عدد

تابع f(x)=1x2f(x)=\frac{1}{x^2} را در نظر بگیر. وقتی xx از چپ یا راست به صفر نزدیک می‌شود، x2x^2 مثبت است و به صفر نزدیک می‌شود؛ پس کسر بزرگ‌تر و بزرگ‌تر می‌شود. این رشد سقف ندارد: هر عدد بزرگی انتخاب کنی، با نزدیک‌کردنِ کافیِ xx به صفر، مقدار تابع از آن هم بزرگ‌تر می‌شود.

برای توصیف این رفتار می‌نویسیم:

lim⁡x→01x2=+∞\lim_{x\to 0}\frac{1}{x^2}=+\infty

اما +∞+\infty یک عدد حقیقی نیست. این نماد مانند یک مقصد عددی نیست که تابع سرانجام به آن برسد؛ فقط رشدِ بدون کران را توصیف می‌کند. پس تابع در صفر همچنان تعریف نشده است و حد حقیقی هم ندارد. نوشتن این رابطه، توصیف یک حالت خاص از نداشتن حد حقیقی است، نه تعیین مقدار تابع در صفر.

کتاب این نام را برای چنین رفتاری به کار می‌برد:

این‌گونه حدها را حد نامتناهی یا حد بی‌نهایت می‌نامیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

معنای دقیق رشد و کاهش بی‌کران

معنای دقیق رشد و کاهش بی‌کران

فرض کن هر بار یک مرز مثبت انتخاب می‌کنی و می‌پرسی: «آیا مقدار تابع می‌تواند از این هم بزرگ‌تر شود؟» نوشتن lim⁡x→af(x)=+∞\lim_{x\to a}f(x)=+\infty یعنی هر مرز مثبت دلخواهی انتخاب کنی، با نزدیک‌کردن کافیِ xx به aa، همهٔ مقدارهای تابع در آن نزدیکی، به‌جز خودِ نقطه، از مرز تو بزرگ‌تر می‌شوند. پس فقط پیدا کردن چند مقدار خیلی بزرگ کافی نیست؛ این رفتار باید با نزدیک‌ماندن به نقطه ادامه داشته باشد.

برای lim⁡x→af(x)=−∞\lim_{x\to a}f(x)=-\infty، جهت مقایسه برعکس است: هر مرز منفی دلخواهی انتخاب کنی، با نزدیک‌شدن کافی به aa، مقدارهای تابع از آن هم کوچک‌تر می‌شوند. روی محور عددها، این یعنی پیش‌رفتن به سمت چپ، نه نزدیک‌شدن به صفر!

در هر دو حالت، xx به یک نقطهٔ مشخص نزدیک می‌شود، اما خروجی تابع به هیچ عدد حقیقی مشخصی نزدیک نمی‌شود. همچنین خودِ aa در این بررسی کنار گذاشته می‌شود؛ مقدار تابع در آن نقطه، اگر تعریف شده باشد، تعیین‌کنندهٔ حد نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

خواندن حدهای یک‌طرفهٔ نامتناهی

خواندن حدهای یک‌طرفهٔ نامتناهی

در نماد حد یک‌طرفه، دو علامت می‌بینی که کارهای متفاوتی دارند: علامت کنار نقطه، سمت نزدیک‌شدن ورودی را نشان می‌دهد؛ علامت بی‌نهایت، رفتار خروجی را مشخص می‌کند.

مثلاً در lim⁡x→a+f(x)=−∞\lim_{x\to a^+}f(x)=-\infty، علامت ++ کنار aa می‌گوید مقدارهای xx از aa بزرگ‌ترند و از راست به آن نزدیک می‌شوند. اما −∞-\infty می‌گوید مقدارهای تابع از هر عدد منفی دلخواه کوچک‌تر می‌شوند؛ یعنی خروجی بی‌کران کاهش می‌یابد.

در مقابل، lim⁡x→a−f(x)=+∞\lim_{x\to a^-}f(x)=+\infty یعنی ورودی از چپ به aa نزدیک می‌شود، ولی خروجی بی‌کران افزایش می‌یابد.

پس از راست آمدن، الزاماً به معنی افزایش خروجی نیست. مثل حرکت روی یک مسیر است: اینکه از کدام سمت به یک مکان نزدیک می‌شوی، با اینکه ارتفاع مسیر بالا می‌رود یا پایین می‌آید، دو موضوع جداست. برای خواندن نماد هم ابتدا سمت حرکت xx را مشخص کن و سپس رفتار f(x)f(x) را بخوان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مثال حل‌شده

رفتار تابع f(x)=1(x−2)2f(x)=\frac{1}{(x-2)^2} را هنگام نزدیک‌شدن به 22 از چپ و راست بررسی کن و حد نامتناهی آن را بنویس.

  1. تابع برای هر x≠2x\ne 2 تعریف شده است؛ پس می‌توان رفتار آن را در یک همسایگی محذوفِ 22 بررسی کرد.

  2. اگر از چپ نزدیک شویم، مثلاً برای x=1.9x=1.9 و x=1.99x=1.99، مقدار تابع به‌ترتیب 100100 و 1000010000 می‌شود.

  3. اگر از راست نزدیک شویم، برای x=2.1x=2.1 و x=2.01x=2.01 نیز مقدار تابع به‌ترتیب 100100 و 1000010000 است.

  4. این محاسبه‌ها سرنخ‌اند؛ دلیل اصلی این است که در هر دو سمت، (x−2)2(x-2)^2 مثبت است و با نزدیک‌شدن xx به 22 به صفر نزدیک می‌شود، پس معکوس آن از هر مرز مثبت دلخواه بزرگ‌تر می‌شود.

  5. بنابراین lim⁡x→2−f(x)=+∞\lim_{x\to 2^-}f(x)=+\infty و lim⁡x→2+f(x)=+∞\lim_{x\to 2^+}f(x)=+\infty؛ چون رفتار دو طرف یکسان است، می‌نویسیم lim⁡x→2f(x)=+∞\lim_{x\to 2}f(x)=+\infty.

جواب: lim⁡x→21(x−2)2=+∞\displaystyle \lim_{x\to 2}\frac{1}{(x-2)^2}=+\infty؛ حد حقیقیِ متناهی وجود ندارد و مقدار تابع در 22 نیز تعریف نشده است.

نکات مهم

  • همسایگی، بازه‌ای باز شامل نقطه است؛ در همسایگی محذوف خودِ نقطه حذف می‌شود و همسایگی‌های چپ و راست فقط یک سمت آن را در بر می‌گیرند.
  • حدهای +∞+\infty و −∞-\infty به‌ترتیب رشد و کاهش بدون کرانِ مقدار تابع را توصیف می‌کنند، نه رسیدن به یک عدد حقیقی.
  • در نماد حد یک‌طرفه، علامت کنار نقطه سمت نزدیک‌شدن ورودی و علامت بی‌نهایت جهت رفتار بی‌کران خروجی را نشان می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵۵ تا ۵۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول | حد بی‌نهایت

در این درس یاد می‌گیری معنای حدهای نامتناهی و یک‌طرفه را توضیح بدهی و حد کسرهایی را که صورتشان به عددی غیرصفر و مخرجشان به صفر میل می‌کند، با بررسی علامت‌ها تعیین کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است در تابع f(x)=1x−2f(x)=\frac{1}{x-2}، با نزدیک‌شدن به یک عدد ثابت، مقدار تابع از هر عدد مثبتی بزرگ‌تر یا از هر عدد منفی‌ای کوچک‌تر شود؟

وقتی مخرج کسری با صورت ثابت و مثبت به صفر نزدیک می‌شود، اندازهٔ مقدار کسر بدون کران بزرگ می‌شود. در این تابع، نزدیک‌شدن به 22 از راست مقدارهای مثبت و نزدیک‌شدن از چپ مقدارهای منفی ایجاد می‌کند؛ پس جهت نزدیک‌شدن هم مهم است.

بی‌نهایت یعنی بدون کران

بی‌نهایت یعنی بدون کران

فرض کن هر عدد مثبت بزرگی که انتخاب کنی، خروجی تابع بتواند از آن هم بزرگ‌تر شود؛ کافی است ورودی را به اندازهٔ لازم به عدد aa نزدیک کنی، بدون اینکه خودِ aa را انتخاب کنی. این رفتار را چنین می‌نویسیم:

lim⁡x→af(x)=+∞\lim_{x\to a}f(x)=+\infty

پس +∞+\infty یک عدد مشخص یا مقصد نهایی نیست؛ می‌گوید خروجی‌ها از هر کران مثبتی فراتر می‌روند. مثل دستگاه بزرگ‌نمایی خیالی که هر سقفی برای بزرگ‌نمایی‌اش تعیین کنی، بتواند از آن عبور کند.

در جهت مقابل، عبارت lim⁡x→af(x)=−∞\lim_{x\to a}f(x)=-\infty یعنی با نزدیک‌شدن کافیِ ورودی به aa، خروجی از هر عدد منفی دلخواه هم کوچک‌تر می‌شود؛ یعنی در جهت منفی بدون کران پیش می‌رود.

نکتهٔ مهم: این عبارت‌ها دربارهٔ رفتار تابع در نزدیکی aa هستند، نه مقدار تابع در خودِ aa. حتی ممکن است تابع در آن نقطه اصلاً تعریف نشده باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

از کدام طرف نزدیک می‌شویم؟

از کدام طرف نزدیک می‌شویم؟

روی محور اعداد، می‌توانی از سمت عددهای بزرگ‌تر یا کوچک‌تر به یک نقطه نزدیک شوی؛ درست مثل نزدیک‌شدن به یک نشانی از دو جهت خیابان.

در نماد x→a+x\to a^+، ورودی از سمت راست نزدیک می‌شود؛ یعنی x>ax>a. در نماد x→a−x\to a^-، ورودی از سمت چپ نزدیک می‌شود؛ یعنی x<ax<a. این علامت‌های کوچک، مثبت یا منفی بودن خودِ xx را نشان نمی‌دهند؛ فقط می‌گویند نسبت به aa کجا هستیم.

اما علامتِ بی‌نهایت دربارهٔ خروجی است: +∞+\infty یعنی مقدار تابع بدون کران افزایش می‌یابد و −∞-\infty یعنی بدون کران کاهش می‌یابد.

پس در عبارت lim⁡x→a−f(x)=+∞\lim_{x\to a^-}f(x)=+\infty، ورودی از چپ به aa نزدیک می‌شود، ولی خروجی رو به بالا می‌رود. از چپ آمدن، لزوماً به معنی منفی‌شدن خروجی نیست! برای خواندن هر حد یک‌طرفه، اول مسیر ورودی و بعد رفتار خروجی را جداگانه مشخص کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مخرج نزدیک صفر؛ علامت تعیین‌کننده

مخرج نزدیک صفر؛ علامت تعیین‌کننده

وقتی صورتِ یک کسر به عددی غیرصفر و مخرج آن به صفر میل می‌کند، برای تعیین حد دو چیز را بررسی کن: اندازه و علامت.

اندازه: تقسیم عددی که از صفر فاصله دارد بر عددی بسیار نزدیک صفر، قدرمطلقِ حاصل را بسیار بزرگ می‌کند؛ مثل تقسیم یک مقدار ثابت غذا به سهم‌های هرچه کوچک‌تر که تعداد سهم‌ها را بیشتر می‌کند.

علامت: همان قانون آشنای تقسیم برقرار است:

  • صورت و مخرج هم‌علامت باشند: حد +∞+\infty است.
  • صورت و مخرج مختلف‌علامت باشند: حد −∞-\infty است.

پس فقط گفتنِ «مخرج به صفر می‌رود» کافی نیست؛ باید ببینی با مقادیر مثبت یا منفی به صفر نزدیک می‌شود. در حد یک‌طرفه، علامت‌ها را فقط در همان سمت بررسی کن. برای حد دوطرفه، نتیجهٔ دو سمت باید یکسان باشد.

یادت باشد این روش به شرطِ غیرصفر بودن حد صورت است؛ اگر صورت هم به صفر میل کند، هنوز نمی‌توان این نتیجه را گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

مثال حل‌شده

حد lim⁡x→3+1−5xx2−9\displaystyle\lim_{x\to3^+}\frac{1-5x}{x^2-9} را به دست آور.

  1. حد صورت را حساب می‌کنیم: lim⁡x→3+(1−5x)=1−15=−14\lim_{x\to3^+}(1-5x)=1-15=-14؛ پس صورت نزدیک این نقطه منفی است و به عددی غیرصفر میل می‌کند.

  2. مخرج را تجزیه می‌کنیم: x2−9=(x−3)(x+3)x^2-9=(x-3)(x+3).

  3. چون x→3+x\to3^+، عامل x−3x-3 مثبت و نزدیک صفر است؛ عامل x+3x+3 نیز مثبت و نزدیک 66 است.

  4. بنابراین مخرج با مقادیر مثبت به صفر میل می‌کند؛ تقسیم صورتِ منفی و دور از صفر بر این مخرج، مقداری منفی با اندازهٔ بدون کران می‌دهد.

  5. پس lim⁡x→3+1−5xx2−9=−∞\displaystyle\lim_{x\to3^+}\frac{1-5x}{x^2-9}=-\infty.

جواب: lim⁡x→3+1−5xx2−9=−∞\displaystyle\lim_{x\to3^+}\frac{1-5x}{x^2-9}=-\infty

نکات مهم

  • حد نامتناهی رفتار بدون کرانِ خروجی‌ها در نزدیکی یک نقطه را توصیف می‌کند، نه مقدار تابع را در خود آن نقطه.
  • در حد یک‌طرفه، علامتِ بالای نقطهٔ نزدیک‌شدن مسیر ورودی را مشخص می‌کند و علامتِ بی‌نهایت جهت رفتار خروجی را نشان می‌دهد.
  • وقتی صورت به عددی غیرصفر و مخرج به صفر میل می‌کند، برای تعیین حد نامتناهی باید علامت صورت و مخرج را در سمت موردنظر بررسی کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۵۸ تا ۶۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: حد در بی‌نهایت

در این درس یاد می‌گیری معنای حد متناهی و نامتناهی در بی‌نهایت را توضیح بدهی و حد توابع چندجمله‌ای و گویا را با بررسی توان‌ها و علامت‌ها به دست بیاوری.

پیش از شروع

اگر هر بار نصفِ قسمت رنگ‌نشدهٔ یک مربع را رنگ کنیم، آیا ممکن است مساحت رنگ‌شده به کل مساحت مربع نزدیک شود، بی‌آنکه در هیچ مرحله‌ای تمام مربع رنگ شده باشد؟

بله؛ پس از هر مرحله هنوز بخشی رنگ‌نشده باقی می‌ماند، اما می‌توان این بخش را هرقدر بخواهیم کوچک کرد. حد هم همین نزدیک‌شدن را توصیف می‌کند؛ لازم نیست مقدار موردنظر حتماً به مقصد برسد.

ورودی دور می‌شود، خروجی نزدیک

ورودی دور می‌شود، خروجی نزدیک

در رنگ‌کردن مربع، هر بار بخشی از سطح هنوز سفید است؛ اما مساحت رنگ‌شده می‌تواند هرقدر بخواهیم به مساحت کل نزدیک شود. نزدیک‌شدن دلخواه، لزوماً به معنی رسیدن نیست.

در حد در بی‌نهایت هم همین تفاوت مهم است. نوشتنِ lim⁡x→+∞f(x)=L\lim_{x\to +\infty}f(x)=L یعنی برای هر میزان نزدیکی دلخواه به LL، می‌توان ورودی را آن‌قدر بزرگ گرفت که خروجی‌ها از آن پس به همان اندازه به LL نزدیک بمانند. اینجا xx به یک عدد مشخص نزدیک نمی‌شود؛ بلکه به سمت مقادیر بزرگ‌تر پیش می‌رود.

برای تابع f(x)=1xf(x)=\frac{1}{x}، هرچه ورودیِ مثبت بزرگ‌تر شود، خروجی به صفر نزدیک‌تر می‌شود؛ بااین‌حال هیچ ورودیِ مجازی خروجی را دقیقاً صفر نمی‌کند.

در جهت منفی هم lim⁡x→−∞1x=0\lim_{x\to -\infty}\frac{1}{x}=0 است: ورودی‌ها منفی‌تر می‌شوند و خروجی‌های منفی به صفر نزدیک می‌شوند. پس جهت حرکت ورودی را با مقدار حد خروجی اشتباه نگیر؛ رفتن ورودی به −∞-\infty به معنی منفی‌بودنِ حد نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

کسرها را آمادهٔ حدگیری کن

کسرها را آمادهٔ حدگیری کن

وقتی xx به +∞+\infty یا −∞-\infty می‌رود، برای هر عدد طبیعی nn داریم:

lim⁡x→±∞1xn=0\lim_{x\to\pm\infty}\frac{1}{x^n}=0

یعنی با بزرگ‌شدنِ قدرمطلق مخرج، این کسر به صفر نزدیک می‌شود؛ حتی اگر مقدارش منفی باشد. مثل سهم هر نفر از یک خوراکی ثابت که با بیشترشدن تعداد افراد، کوچک‌تر می‌شود.

برای حدگیری از یک کسر گویا، همهٔ جمله‌های صورت و مخرج را بر بزرگ‌ترین توانِ متغیر در مخرج تقسیم کن. مثلاً اگر بزرگ‌ترین توانِ مخرج x2x^2 باشد، تقسیم بر آن، جمله‌های دارای xx را به عبارت‌هایی شامل 1x\frac{1}{x} و 1x2\frac{1}{x^2} تبدیل می‌کند. حد این عبارت‌ها صفر است و جمله‌های ثابت باقی می‌مانند. این تقسیم، مقدار کسر را تغییر نمی‌دهد، چون صورت و مخرج بر یک مقدار ناصفر تقسیم شده‌اند.

قوانین جمع، تفریق و ضرب حدهای متناهی اینجا هم برقرارند؛ اما برای تقسیم یک شرط مهم داریم: تنها وقتی می‌توان نسبتِ حد صورت به حد مخرج را نوشت که حد مخرجِ جدید صفر نباشد. اگر صفر شد، این قانون به‌تنهایی پاسخ را تعیین نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

وقتی خروجی هم بی‌کران می‌شود

وقتی خروجی هم بی‌کران می‌شود

تا اینجا ورودی دور می‌شد، اما خروجی به عددی ثابت نزدیک می‌شد. حالا تصور کن شمارنده‌ای با گذشت زمان، بدون هیچ سقفی افزایش پیدا کند؛ هر عددی تعیین کنی، سرانجام از آن عبور می‌کند و بالاتر می‌ماند.

برای تابع f(x)=x3f(x)=x^3 نیز وقتی xx به سمت +∞+\infty می‌رود، می‌توان خروجی را از هر عدد مثبت دلخواهی بزرگ‌تر کرد؛ کافی است ورودی به‌اندازهٔ کافی بزرگ باشد. این رفتار را چنین می‌نویسیم:

lim⁡x→+∞x3=+∞\lim_{x\to+\infty}x^3=+\infty

در جهت دیگر، وقتی xx به سمت −∞-\infty می‌رود، خروجی از هر عدد منفی دلخواهی کوچک‌تر می‌شود:

lim⁡x→−∞x3=−∞\lim_{x\to-\infty}x^3=-\infty

این‌ها حد نامتناهی در بی‌نهایت هستند. دقت کن: علامت زیرِ حد، رفتار ورودی را می‌گوید و سمت راست تساوی، رفتار خروجی را. همچنین بی‌نهایت عدد حقیقی نیست؛ پس این نوشتارها به معنای داشتن حد متناهی یا رسیدن خروجی به عددی به نام «بی‌نهایت» نیستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

علامت ضریب و زوج‌وفرد توان

علامت ضریب و زوج‌وفرد توان

برای تعیین رفتار axnax^n، با a≠0a\ne 0 و توان طبیعی nn، دو چیز را جدا بررسی کن: اندازه و علامت. وقتی ورودی به یکی از دو سوی بی‌نهایت می‌رود، اندازهٔ xnx^n بی‌کران می‌شود؛ پس فقط باید علامت نهایی را پیدا کنیم.

  • در x→+∞x\to+\infty، توانِ ورودی مثبت است؛ بنابراین علامت خروجی همان علامت aa است.
  • در x→−∞x\to-\infty، اگر nn زوج باشد، xnx^n مثبت است؛ پس باز هم علامت خروجی همان علامت aa است.
  • در x→−∞x\to-\infty، اگر nn فرد باشد، xnx^n منفی است؛ پس علامت خروجی مخالف علامت aa می‌شود.

برای یادآوری، ضرب چند عامل منفی را تصور کن: در توان زوج، منفی‌ها دوبه‌دو جفت می‌شوند؛ در توان فرد، یک منفی باقی می‌ماند. بعد، علامت ضریب را هم وارد کن.

مسیر کوتاه: جهت ورودی ← علامت توان ← علامت ضریب. منفی‌بودن ورودی به‌تنهایی به معنی منفی‌بودن حد نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

جملهٔ پیشرو، راهنمای رفتار تابع

جملهٔ پیشرو، راهنمای رفتار تابع

وقتی ورودی خیلی از صفر دور می‌شود، در یک چندجمله‌ای، جملهٔ دارای بزرگ‌ترین توان نقش اصلی را در رفتار تابع دارد؛ به آن «جملهٔ پیشرو» می‌گوییم. چرا؟ اگر بزرگ‌ترین توان را عامل بگیریم، جمله‌های دیگر داخل پرانتز شامل کسرهایی از جنس 1xn\frac{1}{x^n} می‌شوند و به صفر میل می‌کنند؛ پس عبارت داخل پرانتز به ضریب جملهٔ پیشرو نزدیک می‌شود.

در نتیجه، برای حد چندجمله‌ای در بی‌نهایت، کافی است حد جملهٔ پیشرو را با توجه به علامت ضریب و زوج‌وفرد بودن توان بررسی کنی.

برای تابع گویا نیز نسبت جمله‌های پیشروی صورت و مخرج راهنماست. اگر آن‌ها axmax^m و bxnbx^n باشند، رفتار کسر را با abxm−n\frac{a}{b}x^{m-n} بررسی کن:

  • درجهٔ صورت کمتر باشد: حد صفر است.
  • درجه‌ها برابر باشند: حد نسبت ضرایب پیشروست.
  • درجهٔ صورت بیشتر باشد: خروجی نامتناهی می‌شود و باید علامتش را بررسی کنی.

حواست باشد: این روش دربارهٔ رفتار تابع در بی‌نهایت است؛ حذف جمله‌های دیگر، مقدار دقیق تابع را در ورودی‌های معمولی به دست نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

مثال حل‌شده

حد lim⁡x→−∞−4x5+3x2−12x2+x+1\displaystyle \lim_{x\to-\infty}\frac{-4x^5+3x^2-1}{2x^2+x+1} را به دست آور.

  1. بزرگ‌ترین توان در مخرج x2x^2 است؛ صورت و مخرج را بر آن تقسیم می‌کنیم: −4x3+3−1x22+1x+1x2\displaystyle \frac{-4x^3+3-\frac{1}{x^2}}{2+\frac{1}{x}+\frac{1}{x^2}}.

  2. در صورت، از x3x^3 عامل می‌گیریم تا رفتار جملهٔ پیشرو روشن شود: x3−4+3x3−1x52+1x+1x2\displaystyle x^3\frac{-4+\frac{3}{x^3}-\frac{1}{x^5}}{2+\frac{1}{x}+\frac{1}{x^2}}.

  3. وقتی x→−∞x\to-\infty، همهٔ جمله‌های شامل 1xn\frac{1}{x^n} به صفر میل می‌کنند؛ بنابراین حد کسرِ کنار x3x^3 برابر −42=−2\frac{-4}{2}=-2 است.

  4. از طرفی x3→−∞x^3\to-\infty و عامل دیگر به عدد منفیِ −2-2 نزدیک می‌شود؛ پس حاصل‌ضرب مثبت و بی‌کران می‌شود و حد برابر +∞+\infty است.

جواب: lim⁡x→−∞−4x5+3x2−12x2+x+1=+∞\displaystyle \lim_{x\to-\infty}\frac{-4x^5+3x^2-1}{2x^2+x+1}=+\infty

نکات مهم

  • حد متناهی در بی‌نهایت یعنی با دورشدن کافی ورودی، خروجی به هر اندازهٔ دلخواه به عددی ثابت نزدیک شود، بدون آنکه لازم باشد به آن برسد.
  • برای هر عدد طبیعی nn، حد 1xn\frac{1}{x^n} در هر دو جهت بی‌نهایت صفر است و قانون تقسیم حدها فقط با حدِ مخرجِ ناصفر به کار می‌رود.
  • در بی‌نهایت، جمله‌های پیشرو رفتار چندجمله‌ای‌ها و نسبت‌های گویا را تعیین می‌کنند و برای تشخیص علامت حد نامتناهی باید ضریب، جهت حرکت ورودی و زوج‌وفرد بودن توان را بررسی کرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ ریاضی دوازدهم · رایگان