درس ۱ · صفحهٔ ۴۹ تا ۵۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل
در این درس یاد میگیری با کمک بخشپذیری، تجزیه و گویا کردن، حد توابع کسری را محاسبه کنی و مفهوم همسایگی و همسایگی محذوف را برای ورود به بحث حد نامتناهی بشناسی.
پیش از شروع
اگر با جایگذاری در یک کسر، هم صورت و هم مخرج صفر شوند، آیا دیگر نمیتوان حد آن را پیدا کرد؟
این اتفاق به معنی نداشتن حد نیست؛ فقط جایگذاری مستقیم هنوز جواب را مشخص نکرده است. گاهی با تجزیه یا گویا کردن، عامل مشترکی پیدا میکنیم که حذف آن، رفتار تابع را در نزدیکی نقطه روشن میکند.
از باقیمانده تا تجزیه
از باقیمانده تا تجزیه
آیا برای پیدا کردن باقیماندهٔ تقسیم یک چندجملهای، همیشه باید تقسیم طولانی انجام بدهیم؟ خوشبختانه یک میانبُر داریم!
اگر چندجملهای را بر تقسیم کنیم، رابطهٔ تقسیم چنین است:
در این رابطه، خارجقسمت و باقیمانده است. حالا به جای ، عدد را بگذار. چون عامل صفر میشود، تمام حاصلضرب کنار میرود و میماند:
پس باقیمانده را فقط با محاسبهٔ پیدا میکنیم. اگر این مقدار صفر باشد، تقسیم بدون باقیمانده است و میتوان نوشت:
یعنی یکی از عاملهای چندجملهای است. این روش مثل بررسیِ باقیماندن چیزی پس از یک تقسیم مساوی است: باقیماندهٔ صفر یعنی تقسیم کامل انجام شده است.
حواست به علامت باشد: برای بررسی تقسیم بر ، باید را حساب کنی، چون است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰
چه وقت جایگذاری کافی است؟
چه وقت جایگذاری کافی است؟
برای پیدا کردن حد یک کسر، اول حد صورت و حد مخرج را جداگانه بررسی کن. اگر هر دو حد وجود داشته باشند و حد مخرج صفر نباشد، میتوانی حد صورت را بر حد مخرج تقسیم کنی:
در توابع گویا، صورت و مخرج چندجملهایاند؛ حد هرکدام را با جایگذاری به دست میآوریم. پس اگر مخرج پس از جایگذاری ناصفر شد، همین راه کافی است.
مثل محاسبهٔ هزینهٔ هر نفر در تقسیم یک هزینهٔ کل: تقسیم زمانی معنا دارد که تعداد افراد صفر نباشد. اینجا هم باید پیش از تقسیم، وضعیت مخرج را بررسی کنی.
حواست باشد: صفر شدن صورت بهتنهایی مشکلی ندارد؛ اگر حد صورت صفر و حد مخرج ناصفر باشد، حد کسر صفر است. شرط مهم این قانون، ناصفر بودن حد مخرج است، نه حد صورت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱
عامل مشترک، راهِ رفع ابهام
عامل مشترک، راهِ رفع ابهام
اگر با جایگذاری، هم صورت و هم مخرج صفر شوند، به حالت مبهمِ میرسیم؛ این حالت نه پاسخ حد است و نه نشانهٔ نبودن آن! فقط میگوید جایگذاری مستقیم هنوز کمکی نمیکند.
برای توابع گویا، اگر باشد، صورت و مخرج هر دو عامل دارند. با تجزیه، یا در صورت نیاز تقسیم چندجملهای، این عامل را پیدا میکنیم. سپس برای آن را از صورت و مخرج ساده میکنیم.
چرا این کار مجاز است؟ در حد، رفتار تابع هنگام نزدیکشدن به نقطه مهم است، نه مقدار تابع دقیقاً در خود آن نقطه. کسر اولیه و کسر سادهشده در نزدیکی ، بهجز خودِ ، مقدارهای یکسانی دارند؛ پس حدشان، در صورت وجود، برابر است.
بعد از سادهسازی دوباره بررسی کن: اگر مخرجِ جدید در نقطه ناصفر شد، میتوانی جایگذاری کنی؛ وگرنه هنوز باید عبارت را بررسی کنی. یادت باشد فقط عامل مشترکِ ضربی حذف میشود، نه جملههای جمع یا تفریق.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱
آشکار کردن عامل در رادیکالها
آشکار کردن عامل در رادیکالها
اگر جایگذاری در یک کسر رادیکالی به حالت برسد، هنوز نمیتوان دربارهٔ مقدار حد تصمیم گرفت. باید عامل صفرشونده را آشکار کنیم؛ مثل باز کردن بستهای که عامل مشترک داخل آن پنهان شده است.
برای ریشهٔ دوم، از مزدوج کمک میگیریم. مزدوجِ عبارت است و اتحاد زیر رادیکال را از حاصلضرب حذف میکند:
مثلاً اگر صورت کسر باشد، ضرب آن در عبارت را آشکار میکند. حتماً صورت و مخرج را در همان عبارت ضرب کن تا مقدار کسر تغییر نکند.
برای ریشهٔ سوم، ابزار مناسب اتحاد مکعبهاست:
پس برای عامل ، عبارت کمکی است؛ حاصلضرب آنها میشود.
بعد از آشکار شدن عامل مشترک، آن را در نزدیکی نقطه، جایی که صفر نیست، ساده میکنیم. سپس اگر حد مخرجِ جدید ناصفر باشد، جایگذاری میکنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲
نزدیک نقطه، نه لزوماً خود نقطه
نزدیک نقطه، نه لزوماً خود نقطه
در بحث حد، میخواهیم بدانیم وقتی ورودی به یک نقطه نزدیک میشود، مقدار تابع چه رفتاری دارد؛ لازم نیست خودِ آن نقطه را بررسی کنیم.
همسایگی یک عدد، هر بازهٔ بازی است که آن عدد داخلش باشد. مثلاً بازهٔ یک همسایگی برای است. لازم نیست عدد درست وسط بازه باشد؛ پس هم همسایگی است، اما نیست، چون را شامل نمیشود.
اگر فقط خودِ عدد را از همسایگی برداریم، همسایگی محذوف به دست میآید؛ مثلاً . مثل بررسی رفتوآمد در اطراف یک خانه است، بدون اینکه وارد خود خانه شویم!
این تفاوت برای حد مهم است: ممکن است تابع در خود نقطه تعریف نشده باشد، ولی نزدیک آن رفتار مشخصی داشته باشد. در بحث حد نامتناهی نیز بررسی میکنیم آیا با نزدیکشدن به نقطه، مقدار تابع از هر عدد مثبتِ دلخواهی بزرگتر میشود؛ منظور رسیدن به یک عدد به نام بینهایت نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳
مثال حلشده
حد را محاسبه کن.
ابتدا جایگذاری را بررسی میکنیم: صورت و مخرج در هر دو صفر میشوند؛ پس حالت داریم و نمیتوانیم مستقیماً حدها را تقسیم کنیم.
صورت و مخرج را در مزدوج مخرج ضرب میکنیم: .
صورت چندجملهای را تجزیه میکنیم: ؛ بنابراین کسر به شکل درمیآید.
برای عامل مشترک را حذف میکنیم و به میرسیم؛ این برابری در نزدیکی نقطه برای محاسبهٔ حد کافی است.
اکنون جایگذاری میکنیم: .
نکات مهم
- باقیماندهٔ تقسیم چندجملهای بر برابر است و اگر صفر باشد، عامل آن چندجملهای است.
- برای حد کسر، اگر حد مخرج ناصفر باشد حدها را تقسیم میکنیم؛ در حالت ، با تجزیه یا گویا کردن عامل مشترک را آشکار میکنیم و پس از سادهسازی دوباره حد را بررسی میکنیم.
- همسایگی یک نقطه، بازهای باز شامل آن نقطه است و با حذف خود نقطه، همسایگی محذوف به دست میآید که برای بررسی رفتار تابع نزدیک نقطه به کار میرود.